|

به‌مناسبت سالگرد رونمایی از مجسمه «فردوسی» در تهران

«حکیم توس» درحصار واژه‌های غریبه

سعید برآبادی

سه متر بالاتر از همه، بر گرده‌ای از سنگ مرمر تیره ایستاده باشی برای 50 و خرده‌ای سال و حالا بالاتر از نگاه تو، کارگرانی ایستاده باشند به عرق‌ریزی و بالا بردن یک ساختمان چندین و چند طبقه. ایستاده باشی در یک باغچه کوچک، با گل‌هایی مرده و مالیخولیایی و زیربال عبای سنگی‌ات، کودکی سنگی نشسته باشد به دیدن تردد بی‌سوال آدم‌ها از کنار هم. تصویر امروز فردوسی پیشگو، تصویر مجسمه‌ای بر فراز میدانی از میدان‌های اصلی پایتخت که در روزی حوالی همین روزها، نیم‌قرن پیش از تیشه‌کاری استاد مرحوم، «ابوالحسن‌خان صدیقی» بر جا ایستاده و با چشمان سنگی‌اش به‌دنبال یک نگاه پرسشگر می‌گردد تا پاسخ‌ها را حواله‌اش کند، پرسشی اما در میان نیست. مجسمه 12متری اما شاید به دلیل سنگین بودن، قرعه فالش خوب درآمد و در فهرست مجسمه‌های دزدی تهران قرار نگرفت، تا تهران هنوز فردوسی‌اش را صاحب باشد بی‌آنکه نه او را بشناسد و نه سنگ‌تراشش را. آن طرف میدان، پیرمردی که کنار خیابان سال‌هاست پالتو می‌فروشد، مجسمه را می‌شناسد: «مجسمه فردوسیه، از وقتی که یادم میاد همون‌جا بوده» اما نمی‌داند شاهکار کیست و چه سال‌هایی را بر تخته سنگش، راوی تهران بوده. زیر پای فردوسی، وسط میدان، با لباس زرد، دو کارگر نشسته‌اند، بربری و کالباس می‌خورند. اولی می‌گوید مجسمه فردوسی است، دومی اما می‌پرد وسط حرفش که «نه! اسمش، شاهنامه بود!» شاهنامه زیر بغل حکیم توس است، دفتری بسته و سنگی که «شفیعی‌کدکنی» چه خوب گفته که حتی از استادان فعلی ادبیات فارسی هم به تعداد انگشت‌های دست، کسی لای آن را باز نکرده! از عطرفروشی کمی پایین‌تر از میدان این حکایت شنیده می‌شود که «اول مجسمه را اینجا گذاشته‌اند و بعد سنگ‌های بزرگی کنارش قرار داده‌اند که آقافردوسی نیفتد!» سنگ‌ها را اما صدیقی باهوش اینطور نخراشیده و تراشیده، کنار پای مجسمه گذاشته تا زادگاه زال اسطوره‌ای در کوه قاف در ذهن امروزی‌ها نقش ببندد و آن کودک را به چشم زال ببینند. آن طرف‌تر در عمق یکی، دو متری دیزی‌سرای فردوسی، پیرمرد نشسته و به‌جای داستان مجسمه، روایتی از شاهنامه دارد که شخصیت‌هایش مدام عوض می‌شود، رستم به‌جای سهراب می‌نشیند، اسفندیار به جای زال و زال به‌جای کیکاووس اما خوب است که فردوسی به خیابانش نگاه می‌کند، خیابانی که با افراشته‌شدن هرروزه ساختمان‌ها و برج‌ها، افق دید را خفه‌تر می‌کنند، پایین پایش در سایه بانک قدیمی، دسته‌های اسکناس ورق می‌خورد و «دلار... دلار» زمزمه می‌شود. یکی‌شان که پیرتر از بقیه است، می‌گوید که «مجسمه‌رو اینجا گذاشتن تا هوای شهر رو داشته باشه، حالا خودش داره از بی‌هوایی می‌میره!» یکی دیگر که در دلار، رقیب است و در حرف، باد موافق، می‌گوید: «داره به ما و چهارراه استانبول نگاه می‌کنه، معلومه که از همون قدیما، دلار مهم‌تر بوده.» زبانی که حرف می‌زنند، محتضری است که روزی همین مجسمه یک‌بار برای همیشه نجاتش داد. حال اما از آن نجات‌یافته چیزی نمانده، دور میدان پر است از کلمه‌هایی که «امروزی»‌اند و نه «فارسی»؛ فست‌فود، دلار، چنج، ژامبون، ادکلن،‌ آی‌تی‌ام و بی‌آرتی! مجسمه «no name» است انگاری. تابلوی سازنده‌اش را از جا کنده‌اند، صدیقی استاد، صدیقی شاگرد «کمال‌الملک» اما انگار پیش‌بینی کرده این روزها را. 17 خرداد 1338، همان روز که مجسمه را برای نصب در این میدان بالاشهر آن زمان می‌آورده، امضایی ‌زده است پایین پای پسرک، تا نشانه‌ای باشد برای سال‌ها بعد. سال‌هایی که شهر بی‌حافظه، لغت‌های باقی‌مانده بسی رنج برده شده را تکرار می‌کند اما مجسمه را نمادی بر زنده بودن فردوسی نمی‌داند. انگشت شکسته مجسمه حالا وصله‌پینه شده، به بینی و شال روی سرش، چند سیم و طناب آویزان است برای یادآوری آن روزها و حکیم توس همچنان بر شهری می‌نگرد که دارد از آن غایب می‌شود. شهری که نه راوی شاهنامه را می‌شناسد، نه شاهنامه را و نه صدیقی بزرگ را. با این همه فردوسی با چشمان مرمری‌اش به آدم‌ها خیره شده و زیر لب به خنده می‌گوید «بسی رنج بردم در این سال سی/ که فقط رنج برده باشم، مرسی». از زیر پایش بوی آب گندیده حوض وسط میدان و کالباس می‌آید، ناهار کارگران تمام شده.
سه متر بالاتر از همه، بر گرده‌ای از سنگ مرمر تیره ایستاده باشی برای 50 و خرده‌ای سال و حالا بالاتر از نگاه تو، کارگرانی ایستاده باشند به عرق‌ریزی و بالا بردن یک ساختمان چندین و چند طبقه. ایستاده باشی در یک باغچه کوچک، با گل‌هایی مرده و مالیخولیایی و زیربال عبای سنگی‌ات، کودکی سنگی نشسته باشد به دیدن تردد بی‌سوال آدم‌ها از کنار هم. تصویر امروز فردوسی پیشگو، تصویر مجسمه‌ای بر فراز میدانی از میدان‌های اصلی پایتخت که در روزی حوالی همین روزها، نیم‌قرن پیش از تیشه‌کاری استاد مرحوم، «ابوالحسن‌خان صدیقی» بر جا ایستاده و با چشمان سنگی‌اش به‌دنبال یک نگاه پرسشگر می‌گردد تا پاسخ‌ها را حواله‌اش کند، پرسشی اما در میان نیست. مجسمه 12متری اما شاید به دلیل سنگین بودن، قرعه فالش خوب درآمد و در فهرست مجسمه‌های دزدی تهران قرار نگرفت، تا تهران هنوز فردوسی‌اش را صاحب باشد بی‌آنکه نه او را بشناسد و نه سنگ‌تراشش را. آن طرف میدان، پیرمردی که کنار خیابان سال‌هاست پالتو می‌فروشد، مجسمه را می‌شناسد: «مجسمه فردوسیه، از وقتی که یادم میاد همون‌جا بوده» اما نمی‌داند شاهکار کیست و چه سال‌هایی را بر تخته سنگش، راوی تهران بوده. زیر پای فردوسی، وسط میدان، با لباس زرد، دو کارگر نشسته‌اند، بربری و کالباس می‌خورند. اولی می‌گوید مجسمه فردوسی است، دومی اما می‌پرد وسط حرفش که «نه! اسمش، شاهنامه بود!» شاهنامه زیر بغل حکیم توس است، دفتری بسته و سنگی که «شفیعی‌کدکنی» چه خوب گفته که حتی از استادان فعلی ادبیات فارسی هم به تعداد انگشت‌های دست، کسی لای آن را باز نکرده! از عطرفروشی کمی پایین‌تر از میدان این حکایت شنیده می‌شود که «اول مجسمه را اینجا گذاشته‌اند و بعد سنگ‌های بزرگی کنارش قرار داده‌اند که آقافردوسی نیفتد!» سنگ‌ها را اما صدیقی باهوش اینطور نخراشیده و تراشیده، کنار پای مجسمه گذاشته تا زادگاه زال اسطوره‌ای در کوه قاف در ذهن امروزی‌ها نقش ببندد و آن کودک را به چشم زال ببینند. آن طرف‌تر در عمق یکی، دو متری دیزی‌سرای فردوسی، پیرمرد نشسته و به‌جای داستان مجسمه، روایتی از شاهنامه دارد که شخصیت‌هایش مدام عوض می‌شود، رستم به‌جای سهراب می‌نشیند، اسفندیار به جای زال و زال به‌جای کیکاووس اما خوب است که فردوسی به خیابانش نگاه می‌کند، خیابانی که با افراشته‌شدن هرروزه ساختمان‌ها و برج‌ها، افق دید را خفه‌تر می‌کنند، پایین پایش در سایه بانک قدیمی، دسته‌های اسکناس ورق می‌خورد و «دلار... دلار» زمزمه می‌شود. یکی‌شان که پیرتر از بقیه است، می‌گوید که «مجسمه‌رو اینجا گذاشتن تا هوای شهر رو داشته باشه، حالا خودش داره از بی‌هوایی می‌میره!» یکی دیگر که در دلار، رقیب است و در حرف، باد موافق، می‌گوید: «داره به ما و چهارراه استانبول نگاه می‌کنه، معلومه که از همون قدیما، دلار مهم‌تر بوده.» زبانی که حرف می‌زنند، محتضری است که روزی همین مجسمه یک‌بار برای همیشه نجاتش داد. حال اما از آن نجات‌یافته چیزی نمانده، دور میدان پر است از کلمه‌هایی که «امروزی»‌اند و نه «فارسی»؛ فست‌فود، دلار، چنج، ژامبون، ادکلن،‌ آی‌تی‌ام و بی‌آرتی! مجسمه «no name» است انگاری. تابلوی سازنده‌اش را از جا کنده‌اند، صدیقی استاد، صدیقی شاگرد «کمال‌الملک» اما انگار پیش‌بینی کرده این روزها را. 17 خرداد 1338، همان روز که مجسمه را برای نصب در این میدان بالاشهر آن زمان می‌آورده، امضایی ‌زده است پایین پای پسرک، تا نشانه‌ای باشد برای سال‌ها بعد. سال‌هایی که شهر بی‌حافظه، لغت‌های باقی‌مانده بسی رنج برده شده را تکرار می‌کند اما مجسمه را نمادی بر زنده بودن فردوسی نمی‌داند. انگشت شکسته مجسمه حالا وصله‌پینه شده، به بینی و شال روی سرش، چند سیم و طناب آویزان است برای یادآوری آن روزها و حکیم توس همچنان بر شهری می‌نگرد که دارد از آن غایب می‌شود. شهری که نه راوی شاهنامه را می‌شناسد، نه شاهنامه را و نه صدیقی بزرگ را. با این همه فردوسی با چشمان مرمری‌اش به آدم‌ها خیره شده و زیر لب به خنده می‌گوید «بسی رنج بردم در این سال سی/ که فقط رنج برده باشم، مرسی». از زیر پایش بوی آب گندیده حوض وسط میدان و کالباس می‌آید، ناهار کارگران تمام شده.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.