|

شيرازه: درباره مجموعه کتاب‌های «تاریخ علم برای نوجوانان»

رویای از دست‌رفته

علیرضا امیرحاجبی

آیا می‌توان علم را بخشی از حوزه فرهنگ دانست و آیا فرهنگ بخشی از ساختار تمدنی در حوزه‌ای جغرافیایی است؟ چگونه می‌توان به پرسش‌هایی نظیر این پاسخ داد؟ و آیا لزومی به پاسخگویی در این زمینه وجود دارد؟ آیا بررسی سابقه فرهنگی و در نتیجه علمی یک تمدن مانند مصر، یونان و ایران می‌تواند به لحاظ عملی برای مردمان امروزی این سرزمین‌ها مفید باشد؟ با بررسی موقعیت کنونی هر کدام از کشورها و تمدن‌های بزرگ می‌توان به راحتی به این نتیجه رسید که سوابق تمدنی از جمله دستاوردهای علمی، هنری و فرهنگی نمی‌تواند دستمایه پیشرفت کنونی یک ملت شود. زیرا الگوهای پیشرفت و توسعه به شکل کلی تغییر کرده است. برای مثال ادبیات خودمان را در نظر بگیرید. بعد از بزرگانی چون سعدی، خیام، حافظ و معاصرین برجسته‌ای چون نیما، اخوان و هدایت امروز چه چیزی برای گفتن داریم؟ یا به فرانسه نگاه کنید با وجود مالارمه، بودلر، هوگو، آناتول فرانس، مارسل پروست و بسیاری دیگر از ادبای برجسته در حال حاضر ادبیات فرانسه در کجای منظومه فرهنگی جهان ایستاده است؟ بنگرید به معماری پیچیده و اندیشمندانه مصر باستان. هنری که آنقدر غیرقابل باور است که برخی از به اصطلاح کارشناسان دست‌هایی آسمانی را مسبب خلق اهرام دانسته‌اند. جنجال کتاب ارابه خدایان را یادتان هست؟ اما چگونه چیزی از ارزش‌های فرهنگی، علمی و هنری مصر برای مصریان امروز باقی نمانده؟ چگونه نشانه‌ای از هنر معماری ایران باستان و سپس معماری پیچیده و دلنشین صفوی در معماری امروز ایران وجود ندارد؟ پاسخ ساده است: هیچ الزامی نیست که یک تمدن میراث خود را به شکلی متناوب از این قرن به قرن دیگر برساند. وقفه‌های فرهنگی و علمی جایگاه ویژه‌ای در تاریخ‌نگاری ندارد. البته این باعث نشده که مورخان به سقوط یک تمدن نپردازند. اما موضوع وقفه‌ها و سکوت با سقوط تمدنی بسیار متفاوت است. بسیار محتمل است که تمدنی سقوط کند اما وقفه‌هایی در حوزه علم و هنرش پیدا نشود. همانطور که تمدنی مسیحی در دوران قرون وسطی با ظهور رنسانس نابود شد اما هنر قرون وسطایی به راه خود ادامه داد البته با کم و بیش تغییراتی. اما برخی از تمدن‌ها با سقوطشان همه چیزشان را به‌کلی از دست می‌دهند تا دوره‌ای که دوباره به بازشناسی بپردازند. مانند دوره کلاسیسیسم که ارجاعی بود به ارزش‌های یونانی در باب هویت انسان. تاریخ علم در هر کشور بخشی از تاریخ فرهنگی آن کشور است اما باید به شکلی مشروط به آن پرداخت. شرط آن این است که مورخ در دام چاله تجلیل‌های بی‌سر و ته از هیچ تمدنی سقوط نکند. اما هر حوزه تمدنی با حوزه‌های دیگر در ارتباط است. به‌طور مثال نمی‌توان نقش تمدن یونانی و هلنی را در شکوفایی تمدن ایران باستان نادیده گرفت یا تعامل درخشان تمدن اسلامی در اندلس با تمدن مسیحی قرون وسطی. هر چند که این دو تمدن در مراحلی از تاریخ به نبردهای خونین و ویرانگری با یکدیگر دست زدند اما تاثیر فراوانی نیز بر هم داشته‌اند که این تاثیر مستقیم را می‌توان در موسیقی و معماری جنوب اسپانیا یا همان آندلس به شکل محسوسی مشاهده کرد. در ارتباط دیگر حمله ویرانگر مغول‌ها به ایران باعث شده تا بخشی از میراث تمدنی چین و مغولی وارد معماری ایرانی شود که در آثار معماری و مینیاتور دوره سلجوقی و ایلخانی کاملا مشهود است. یعنی تمدن‌ها جزایر دورافتاده‌ای نیستند که به شکلی خودگردان و بدون تاثیرپذیری به پیشرفت خود ادامه دهند. مجموعه کتاب‌های تاریخ علم برای نوجوانان در چندین جلد به بررسی علم در حوزه‌های تمدنی مختلف می‌پردازد. نثر ساده و جالب توجه نویسندگان به همراه ترجمه خوب حسن سالاری به هر مخاطبی چه بزرگسال و چه نوجوان این اجازه را خواهد داد تا با تورق و مشاهده عکس‌ها و مدارک تصویری داستانی جالب توجه و آموزنده را پیگیری کند. مشکل اصلی کتاب چیزی نیست جز کیفیت چاپ آن که کمی باعث فاصله‌گیری مخاطب از موضوع می‌شود. از جمله بهترین این مجموعه تاریخ علم در اسلام و تاریخ علم در چین است که به لحاظ منطقی خط و ساختار صحیحی را داراست.
آیا می‌توان علم را بخشی از حوزه فرهنگ دانست و آیا فرهنگ بخشی از ساختار تمدنی در حوزه‌ای جغرافیایی است؟ چگونه می‌توان به پرسش‌هایی نظیر این پاسخ داد؟ و آیا لزومی به پاسخگویی در این زمینه وجود دارد؟ آیا بررسی سابقه فرهنگی و در نتیجه علمی یک تمدن مانند مصر، یونان و ایران می‌تواند به لحاظ عملی برای مردمان امروزی این سرزمین‌ها مفید باشد؟ با بررسی موقعیت کنونی هر کدام از کشورها و تمدن‌های بزرگ می‌توان به راحتی به این نتیجه رسید که سوابق تمدنی از جمله دستاوردهای علمی، هنری و فرهنگی نمی‌تواند دستمایه پیشرفت کنونی یک ملت شود. زیرا الگوهای پیشرفت و توسعه به شکل کلی تغییر کرده است. برای مثال ادبیات خودمان را در نظر بگیرید. بعد از بزرگانی چون سعدی، خیام، حافظ و معاصرین برجسته‌ای چون نیما، اخوان و هدایت امروز چه چیزی برای گفتن داریم؟ یا به فرانسه نگاه کنید با وجود مالارمه، بودلر، هوگو، آناتول فرانس، مارسل پروست و بسیاری دیگر از ادبای برجسته در حال حاضر ادبیات فرانسه در کجای منظومه فرهنگی جهان ایستاده است؟ بنگرید به معماری پیچیده و اندیشمندانه مصر باستان. هنری که آنقدر غیرقابل باور است که برخی از به اصطلاح کارشناسان دست‌هایی آسمانی را مسبب خلق اهرام دانسته‌اند. جنجال کتاب ارابه خدایان را یادتان هست؟ اما چگونه چیزی از ارزش‌های فرهنگی، علمی و هنری مصر برای مصریان امروز باقی نمانده؟ چگونه نشانه‌ای از هنر معماری ایران باستان و سپس معماری پیچیده و دلنشین صفوی در معماری امروز ایران وجود ندارد؟ پاسخ ساده است: هیچ الزامی نیست که یک تمدن میراث خود را به شکلی متناوب از این قرن به قرن دیگر برساند. وقفه‌های فرهنگی و علمی جایگاه ویژه‌ای در تاریخ‌نگاری ندارد. البته این باعث نشده که مورخان به سقوط یک تمدن نپردازند. اما موضوع وقفه‌ها و سکوت با سقوط تمدنی بسیار متفاوت است. بسیار محتمل است که تمدنی سقوط کند اما وقفه‌هایی در حوزه علم و هنرش پیدا نشود. همانطور که تمدنی مسیحی در دوران قرون وسطی با ظهور رنسانس نابود شد اما هنر قرون وسطایی به راه خود ادامه داد البته با کم و بیش تغییراتی. اما برخی از تمدن‌ها با سقوطشان همه چیزشان را به‌کلی از دست می‌دهند تا دوره‌ای که دوباره به بازشناسی بپردازند. مانند دوره کلاسیسیسم که ارجاعی بود به ارزش‌های یونانی در باب هویت انسان. تاریخ علم در هر کشور بخشی از تاریخ فرهنگی آن کشور است اما باید به شکلی مشروط به آن پرداخت. شرط آن این است که مورخ در دام چاله تجلیل‌های بی‌سر و ته از هیچ تمدنی سقوط نکند. اما هر حوزه تمدنی با حوزه‌های دیگر در ارتباط است. به‌طور مثال نمی‌توان نقش تمدن یونانی و هلنی را در شکوفایی تمدن ایران باستان نادیده گرفت یا تعامل درخشان تمدن اسلامی در اندلس با تمدن مسیحی قرون وسطی. هر چند که این دو تمدن در مراحلی از تاریخ به نبردهای خونین و ویرانگری با یکدیگر دست زدند اما تاثیر فراوانی نیز بر هم داشته‌اند که این تاثیر مستقیم را می‌توان در موسیقی و معماری جنوب اسپانیا یا همان آندلس به شکل محسوسی مشاهده کرد. در ارتباط دیگر حمله ویرانگر مغول‌ها به ایران باعث شده تا بخشی از میراث تمدنی چین و مغولی وارد معماری ایرانی شود که در آثار معماری و مینیاتور دوره سلجوقی و ایلخانی کاملا مشهود است. یعنی تمدن‌ها جزایر دورافتاده‌ای نیستند که به شکلی خودگردان و بدون تاثیرپذیری به پیشرفت خود ادامه دهند. مجموعه کتاب‌های تاریخ علم برای نوجوانان در چندین جلد به بررسی علم در حوزه‌های تمدنی مختلف می‌پردازد. نثر ساده و جالب توجه نویسندگان به همراه ترجمه خوب حسن سالاری به هر مخاطبی چه بزرگسال و چه نوجوان این اجازه را خواهد داد تا با تورق و مشاهده عکس‌ها و مدارک تصویری داستانی جالب توجه و آموزنده را پیگیری کند. مشکل اصلی کتاب چیزی نیست جز کیفیت چاپ آن که کمی باعث فاصله‌گیری مخاطب از موضوع می‌شود. از جمله بهترین این مجموعه تاریخ علم در اسلام و تاریخ علم در چین است که به لحاظ منطقی خط و ساختار صحیحی را داراست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.