نقد سخنان نفتی غرضی
غلامحسین حسنتاش . کارشناس انرژی
در جریان سومین مناظره انتخاباتی هشت کاندیدای ریاستجمهوری، جناب آقای سیدمحمد غرضی کملطفی را درمورد افراد غایب و خصوصا وزیر نفت دولت دوران مقاومت، روا داشتند. بیشتر از آن جهت که فکر میکنم فرآیند انتخابات صرفنظر از نتیجه آن، به نوبه خود از اهمیت برخوردار است و فرصتی برای ارتقای سطح آگاهی مردم است، لازم دانستم که به نقد این بخش از اظهارات جناب غرضی بپردازم. ابتدا یادآوری فرمایش ایشان: «در ادامه غرضی گفت: دو پدیده در جمهوری اسلامی اتفاق افتاد و در هر دو بار وزیر نفت که عوض شد و وزیر بعدی آمد قیمت نفت کاهش یافت. بنده نفت را 29دلار فروختم اما با آمدن وزیر بعدی، 15 روز بعد نفت شد هفتدلار و در دولت آقای هاشمی نیز تا 18دلار فروختند و وزیر بعدی که آمد شد هفتدلار. غرضی گفت: در واقع عناصری را که در دولتها انتخاب کردیم انتخابی نبودند بلکه انتسابی بودند و هم در دولت اصولگرا اتفاق افتاده و هم در دولت اصلاحات که تقصیر وزیر آنها بود که بلد نبودند و حرفی زدند که قیمتها افتاد.» کسانی که در جریان تحولات بینالمللی نفت و قیمتهای جهانی آن هستند به سرعت تطبیق خواهند کرد که سقوط قیمت جهانی نفت در دو مقطع وزارت آقای
آقازاده که جایگزین آقای مهندس غرضی شدند و ابتدای دولت جناب حجتالاسلام سیدمحمد خاتمی رخ داده. که نقد اینجانب عمدتا در مورد اول است و در مورد دوم نیز اشارهای خواهم داشت:
اولا- برخلاف اظهارات جناب غرضی سقوط قیمت نفت 15 روز بعد از وزارت آقای مهندس آقازاده رخ نداد بلکه ماهها بعد رخ داد. آقای آقازاده در مهر یا آبان 1364 یا اکتبر 1985 به وزارت نفت رسید و روند سقوط قیمت نفت پنج ماه بعد در ماه مارس 1986 آغاز شد و 9 ماه بعد یعنی در جولای 1985 به حداقل خود رسید.
ثانیا- داستان سقوط قیمت نفت این بود که بهدنبال سیاستهایی که کشورهای صنعتی بعد از شوک اول نفتی در سال 1973 در پیش گرفته بودند و با به نتیجهرسیدن این سیاستها، تقاضا برای نفت اوپک از حدود سالهای 1980 و 1981 رو به کاهش گذاشت و در طول آن سالها و تا سال 1986، سازمان اوپک دایما تولید خود را کاهش میداد تا قیمت نفت سقوط نکند و طبیعتا در اثر این کاهشهای تولید، ظرفیت مازاد تولید در سطح اوپک و بهویژه در کشور عربستان بیشتر و بیشتر میشد.
اما در اوایل سال 1986«زکییمانی» وزیر وقت نفت عربستان، ناگهان نغمه جدیدی را ساز کرد. یمانی گفت اوپک تاکنون اشتباه کرده و با کاهش تولید خود سهم بازار خود را به رقبا داده است و اینک باید سیاست کاهش تولید را کنار بگذارد و قیمت را بیاهمیت بداند و با سرازیرکردن تولید به بازار، دامپینگ کند تا رقبا را از صحنه خارج کند. نگارنده سالها قبل در مورد صحت ادعاهای یمانی مقالهای را نوشتهام که از حوصله این بحث خارج است.
در اینجا بود که با محوریت ایران یک قطب قوی در مقابل عربستان خصوصا متشکل از کشورهای ایران، لیبی و الجزایر شکل گرفت و البته کویت و امارات و ونزوئلا هم به قطب عربستان پیوستند و بقیه اعضای اوپک هم بینابین بودند. ایران نهایت مقاومت را در مقابل سیاست عربستان و دفاع از حقوق حقه خود در پیش گرفت و اتفاقا یکی از قویترین و مثالزدنیترین دورانها در قوت دیپلماسی نفتی کشور در این دوره رقم خورد. در حالی که هماکنون سالهاست اجلاسیههای اوپک کمتر از نیمروز به طول میانجامد، در آن دوره بعضی از اجلاسهای اوپک تا 12روز طول میکشید که عمدتا ناشی از مقاومت ایران بود. وزارت نفت ایران قبل از هر اجلاس اوپک نشست همکاری و هماهنگی را با وزرای نفت لیبی و الجزایر (و گاهی بعضی دیگر) تشکیل میداد و با هماهنگی قوی با وزارت امورخارجه و با اهرم دیپلماسی، مانع میشد که کشورهای عرب مذکور که در چارچوب اتحادیه عرب و بعضی نهادهای دیگر عربی، محذوراتی با عربستان داشتند و پتانسیل تسلیمشدن به مواضع عربستان را داشتند، به سمت آن کشور بغلتند و ایران درحال جنگ، در اوپک تنها بماند. این در حالی بود که دبیرکل وقت اوپک نیز تابع محض عربستان بود. با
تلاش ایران، عربستان هرگز نتوانست در اوپک اجماع لازم را برای پیشبرد نظر و برنامه خود ایجاد کند و البته عربستان به دلیل در اختیارداشتن چندین میلیون بشکه ظرفیت مازاد تولید، یکطرفه کار خود را خارج از اوپک انجام داد. اما نهایتا همین تلاشهای ایران موجب شد که حکومت عربستانسعودی در جهان عرب و جهان اسلام بدنام و متهم به توطئه برای تضعیف بنیه اقتصادی جبهه مقابل اسراییل و مجبور به برکناری یمانی شود. دولت عربستان، مجبور شد یمانی را که از سال 1962 میلادی و بیش از 25سال وزیر نفت این کشور بود، نهایتا در اکتبر 1986 یعنی چند ماه بعد از سقوط قیمت نفت، برکنار کند و برای تبرئه خود عذری بدتر از گناه آورد که سیاست سهم بازار و سقوط قیمت نفت نه سیاست رسمی دولت عربستان بلکه سیاست شخص یمانی بوده است!
سالها بعد معاون وزارت امورخارجه ایالاتمتحده آمریکا (که در 1986 در آن سمت بود)، در مصاحبهای اعتراف کرد سقوط قیمت جهانی نفت، طرح آمریکا برای وادارکردن ایران به پایاندادن به جنگ و برای تسهیل فروپاشی شوروی و نیز فشار بر لیبی قذافی بوده که از طریق سیاست سهمبازار عربستان، اجرایی شده است. اما داستان سقوط قیمت نفت در ابتدای دوره اصلاحات داستان دیگری بود. اولین اجلاسی که وزیر جدید نفت در آن شرکت کرد با آغاز بحران و رکود اقتصادی در منطقه آسیای جنوب شرقی همراه بود (سالهای 1997 و 1998) که البته ابعاد بحران هنوز آشکار نشده بود در این اجلاس اوپک که در جاکارتای اندونزی برگزار شد، وزیر نفت عربستان (آقای نعیمی که هنوز هم بر سر کار است)، بر افزایش سقف تولید اوپک اصرار ورزید که البته بهتر بود نماینده ایران با آن مخالفت میکرد. با افزایش سقف تولید اوپک قیمت نفت مدتی سقوط کرد اما اوپک در اولین اجلاس بعدی از تصمیم خود برگشت و افول قیمت نفت چندان به درازا نکشید، اگرچه به دلیل شرایط اقتصادی جهان و وجود بحران اقتصادی در مهمترین منطقه رشد تقاضای نفت در جهان، قیمتها در سطوح چندان بالایی هم نبود. در هر حال بهنظر میرسد
جناب آقای مهندس غرضی هنوز از برکناری خود از سمت وزارت نفت رنجیدهخاطر هستند. بررسی عملکرد و مدیریت ایشان که منجر به این برکناری شد را میتوان به مجال دیگری سپرد، اما این نباید موجب شود یکی از پرافتخارترین سوابق دیپلماسی نفتی کشور زیر سوال برده شود و در کل انتظار این بود که کاندیداهای محترم در مورد عملکرد کسانی که حضور ندارند و امکان توضیح و دفاع از خود را ندارند، یکطرفه به قاضی نروند.
در جریان سومین مناظره انتخاباتی هشت کاندیدای ریاستجمهوری، جناب آقای سیدمحمد غرضی کملطفی را درمورد افراد غایب و خصوصا وزیر نفت دولت دوران مقاومت، روا داشتند. بیشتر از آن جهت که فکر میکنم فرآیند انتخابات صرفنظر از نتیجه آن، به نوبه خود از اهمیت برخوردار است و فرصتی برای ارتقای سطح آگاهی مردم است، لازم دانستم که به نقد این بخش از اظهارات جناب غرضی بپردازم. ابتدا یادآوری فرمایش ایشان: «در ادامه غرضی گفت: دو پدیده در جمهوری اسلامی اتفاق افتاد و در هر دو بار وزیر نفت که عوض شد و وزیر بعدی آمد قیمت نفت کاهش یافت. بنده نفت را 29دلار فروختم اما با آمدن وزیر بعدی، 15 روز بعد نفت شد هفتدلار و در دولت آقای هاشمی نیز تا 18دلار فروختند و وزیر بعدی که آمد شد هفتدلار. غرضی گفت: در واقع عناصری را که در دولتها انتخاب کردیم انتخابی نبودند بلکه انتسابی بودند و هم در دولت اصولگرا اتفاق افتاده و هم در دولت اصلاحات که تقصیر وزیر آنها بود که بلد نبودند و حرفی زدند که قیمتها افتاد.» کسانی که در جریان تحولات بینالمللی نفت و قیمتهای جهانی آن هستند به سرعت تطبیق خواهند کرد که سقوط قیمت جهانی نفت در دو مقطع وزارت آقای
آقازاده که جایگزین آقای مهندس غرضی شدند و ابتدای دولت جناب حجتالاسلام سیدمحمد خاتمی رخ داده. که نقد اینجانب عمدتا در مورد اول است و در مورد دوم نیز اشارهای خواهم داشت:
اولا- برخلاف اظهارات جناب غرضی سقوط قیمت نفت 15 روز بعد از وزارت آقای مهندس آقازاده رخ نداد بلکه ماهها بعد رخ داد. آقای آقازاده در مهر یا آبان 1364 یا اکتبر 1985 به وزارت نفت رسید و روند سقوط قیمت نفت پنج ماه بعد در ماه مارس 1986 آغاز شد و 9 ماه بعد یعنی در جولای 1985 به حداقل خود رسید.
ثانیا- داستان سقوط قیمت نفت این بود که بهدنبال سیاستهایی که کشورهای صنعتی بعد از شوک اول نفتی در سال 1973 در پیش گرفته بودند و با به نتیجهرسیدن این سیاستها، تقاضا برای نفت اوپک از حدود سالهای 1980 و 1981 رو به کاهش گذاشت و در طول آن سالها و تا سال 1986، سازمان اوپک دایما تولید خود را کاهش میداد تا قیمت نفت سقوط نکند و طبیعتا در اثر این کاهشهای تولید، ظرفیت مازاد تولید در سطح اوپک و بهویژه در کشور عربستان بیشتر و بیشتر میشد.
اما در اوایل سال 1986«زکییمانی» وزیر وقت نفت عربستان، ناگهان نغمه جدیدی را ساز کرد. یمانی گفت اوپک تاکنون اشتباه کرده و با کاهش تولید خود سهم بازار خود را به رقبا داده است و اینک باید سیاست کاهش تولید را کنار بگذارد و قیمت را بیاهمیت بداند و با سرازیرکردن تولید به بازار، دامپینگ کند تا رقبا را از صحنه خارج کند. نگارنده سالها قبل در مورد صحت ادعاهای یمانی مقالهای را نوشتهام که از حوصله این بحث خارج است.
در اینجا بود که با محوریت ایران یک قطب قوی در مقابل عربستان خصوصا متشکل از کشورهای ایران، لیبی و الجزایر شکل گرفت و البته کویت و امارات و ونزوئلا هم به قطب عربستان پیوستند و بقیه اعضای اوپک هم بینابین بودند. ایران نهایت مقاومت را در مقابل سیاست عربستان و دفاع از حقوق حقه خود در پیش گرفت و اتفاقا یکی از قویترین و مثالزدنیترین دورانها در قوت دیپلماسی نفتی کشور در این دوره رقم خورد. در حالی که هماکنون سالهاست اجلاسیههای اوپک کمتر از نیمروز به طول میانجامد، در آن دوره بعضی از اجلاسهای اوپک تا 12روز طول میکشید که عمدتا ناشی از مقاومت ایران بود. وزارت نفت ایران قبل از هر اجلاس اوپک نشست همکاری و هماهنگی را با وزرای نفت لیبی و الجزایر (و گاهی بعضی دیگر) تشکیل میداد و با هماهنگی قوی با وزارت امورخارجه و با اهرم دیپلماسی، مانع میشد که کشورهای عرب مذکور که در چارچوب اتحادیه عرب و بعضی نهادهای دیگر عربی، محذوراتی با عربستان داشتند و پتانسیل تسلیمشدن به مواضع عربستان را داشتند، به سمت آن کشور بغلتند و ایران درحال جنگ، در اوپک تنها بماند. این در حالی بود که دبیرکل وقت اوپک نیز تابع محض عربستان بود. با
تلاش ایران، عربستان هرگز نتوانست در اوپک اجماع لازم را برای پیشبرد نظر و برنامه خود ایجاد کند و البته عربستان به دلیل در اختیارداشتن چندین میلیون بشکه ظرفیت مازاد تولید، یکطرفه کار خود را خارج از اوپک انجام داد. اما نهایتا همین تلاشهای ایران موجب شد که حکومت عربستانسعودی در جهان عرب و جهان اسلام بدنام و متهم به توطئه برای تضعیف بنیه اقتصادی جبهه مقابل اسراییل و مجبور به برکناری یمانی شود. دولت عربستان، مجبور شد یمانی را که از سال 1962 میلادی و بیش از 25سال وزیر نفت این کشور بود، نهایتا در اکتبر 1986 یعنی چند ماه بعد از سقوط قیمت نفت، برکنار کند و برای تبرئه خود عذری بدتر از گناه آورد که سیاست سهم بازار و سقوط قیمت نفت نه سیاست رسمی دولت عربستان بلکه سیاست شخص یمانی بوده است!
سالها بعد معاون وزارت امورخارجه ایالاتمتحده آمریکا (که در 1986 در آن سمت بود)، در مصاحبهای اعتراف کرد سقوط قیمت جهانی نفت، طرح آمریکا برای وادارکردن ایران به پایاندادن به جنگ و برای تسهیل فروپاشی شوروی و نیز فشار بر لیبی قذافی بوده که از طریق سیاست سهمبازار عربستان، اجرایی شده است. اما داستان سقوط قیمت نفت در ابتدای دوره اصلاحات داستان دیگری بود. اولین اجلاسی که وزیر جدید نفت در آن شرکت کرد با آغاز بحران و رکود اقتصادی در منطقه آسیای جنوب شرقی همراه بود (سالهای 1997 و 1998) که البته ابعاد بحران هنوز آشکار نشده بود در این اجلاس اوپک که در جاکارتای اندونزی برگزار شد، وزیر نفت عربستان (آقای نعیمی که هنوز هم بر سر کار است)، بر افزایش سقف تولید اوپک اصرار ورزید که البته بهتر بود نماینده ایران با آن مخالفت میکرد. با افزایش سقف تولید اوپک قیمت نفت مدتی سقوط کرد اما اوپک در اولین اجلاس بعدی از تصمیم خود برگشت و افول قیمت نفت چندان به درازا نکشید، اگرچه به دلیل شرایط اقتصادی جهان و وجود بحران اقتصادی در مهمترین منطقه رشد تقاضای نفت در جهان، قیمتها در سطوح چندان بالایی هم نبود. در هر حال بهنظر میرسد
جناب آقای مهندس غرضی هنوز از برکناری خود از سمت وزارت نفت رنجیدهخاطر هستند. بررسی عملکرد و مدیریت ایشان که منجر به این برکناری شد را میتوان به مجال دیگری سپرد، اما این نباید موجب شود یکی از پرافتخارترین سوابق دیپلماسی نفتی کشور زیر سوال برده شود و در کل انتظار این بود که کاندیداهای محترم در مورد عملکرد کسانی که حضور ندارند و امکان توضیح و دفاع از خود را ندارند، یکطرفه به قاضی نروند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.