|

تونل‌هایی برای کسب استقلال

محبوبه حسین‌زاده

چهارسال و چهارماه دوری از ایران باعث نشده بود تا «خلیل» و «زن دعافروش» مترو تهران را از یاد ببرم! خلیل، پسرک خردسالی بود که وقتی وارد واگن‌های مترو می‌شد، بلافاصله مرغ‌عشق را از زیر بلوزش درمی‌آورد و برای مشتریانش فال حافظ می‌گرفت. «زن دعافروش» هم دسته‌ چندتایی از دعاهای چاپ شده کاغذی را از زیر چادرش بیرون می‌آورد و چنان برای فروش یک برگ دعا ضجه می‌زد و از فقر و بدبختی‌اش می‌نالید که بیشتر مسافران واگن‌هایی را که فقط به زنان اختصاص داده شده است، کلافه می‌کرد. در همین روزهای اول برگشت به وطن، هزینه‌های سرسام‌آور همه چیز، از جمله کرایه‌های تاکسی در مسیر طولانی‌ای که مجبور به رفت‌وآمد بودم، باعث شد که دوباره به استفاده از مترو فکر کنم. ایستگاه‌های جدید راه‌اندازی شده بود و باید چندین‌بار نقشه‌های نصب شده در ایستگاه‌های مترو را می‌خواندم تا سر از مسیر اشتباهی درنیاورم. روز اول در یکی از اولین ایستگاه‌های خط تجریش - کهریزک، سوار قطار مترو شدم و هنوز قطار درست و حسابی راه نیفتاده بود که یکی از زنان از کیف بزرگی که همراه داشت، چند مدل لباس زیر زنانه را بیرون آورد و در حالی که آنها را روی دستش مرتب می‌کرد، شروع به تعریف از جنس و کیفیت آنها کرد. برای اینکه شکی در جنس مرغوب کالا باقی نماند به خودش اشاره می‌کرد که از همین لباس‌ها استفاده می‌کند و باز هم برای اطمینان بیشتر، شماره موبایلش را در اختیار مشتریان می‌گذاشت تا جنس احیانا نامرغوب را به او برگردانند. زن شروع به حرکت در طول راهرو کرد تا کالاهایش را به بقیه زن‌ها هم نشان دهد که زن دیگری شروع به تبلیغ «لواشک‌های میوه‌ای» در طعم‌های مختلف کرد. می‌گفت که لواشک‌های انار را حتی می‌توان برای تهیه فسنجان و خورش هم استفاده کرد. زنان دیگری هم شروع به عرضه و تبلیغ محصولاتشان کردند؛ انواع و اقسام لوازم آرایش، گوشواره، کلیپس و گیره‌های مو، دفترچه‌های نقاشی و غیره. صداهای زنان دستفروش درهم آمیخته بود و در کمتر از چند دقیقه راهرو واگن تبدیل به بازار تهران شده بود. زنان مسافر هم با خونسردی و بدون اینکه اعتراضی به این همه سرو صدا داشته باشند، در صورت تمایل، بدون چانه‌زدن بر سر قیمت، جنس مورد نظر خود را خریداری می‌کردند.
روزهای اول محو شیوه‌های تبلیغ و ارایه اجناس توسط زنان دستفروش شده بودم، ولی روزهای بعد بیشتر متوجه تفاوت‌های زنان دستفروش شدم. تعدادی از آنان، زنان جوانی هستند که حسابی هم به سر و وضع ظاهری خود می‌رسند و همانند یک فروشنده حرفه‌ای، فرز و سریع و با اعتماد به نفس، کالاهایشان را در چند کلمه معرفی و تبلیغ می‌کنند، اما در عین حال یکی، دو نفر از آنها بینی و دهان خود را با ماسک می‌پوشانند و وقتی که یکی از همان‌ها را در ایستگاه دیگری در قالب یک مسافر و بدون ماسک دیدم، مطمئن شدم که برای ناشناس‌ماندن، این کار را انجام داده است. گروه دیگر زنانی بیشتر میانسال هستند که سر و وضع تقریبا مرتبی دارند و هرچند در قامت یک فروشنده حرفه‌ای ظاهر نمی‌شوند، اما با نوعی آرامش یا خونسردی خاص یا با به کارگیری عبارت‌های جالب برای تبلیغ کالاهایشان، سعی در فروش آن دارند. گروه بعدی، زنانی هستند که نوع کالایی که برای فروش در مترو انتخاب کرده‌اند یا حتی نوع برخوردهایشان نشان می‌دهد که تازه وارد این کار شده‌اند یا اگر هم تازه وارد این کار نشده‌اند، چندان به درد فروشندگی نمی‌خورند. دختر جوان خوش لباسی که وسیله‌ای عجیب‌غریب برای انجام کاردستی را برای فروش انتخاب کرده و در طول چندین روز رفت‌وآمد با مترو، حتی یک نفر را هم ندیده‌ام که از او خرید کند یا زن میانسالی که سرووضع مناسبی هم ندارد، با دست‌هایی که لرزش آنها کاملا مشهود است و با گام‌هایی آرام و نامطمئن، طول راهرو را طی می‌کند بدون اینکه حتی یک‌بار هم این اعتماد به نفس را داشته باشد که کلمه‌ای برای تبلیغ کالایش استفاده کند، در این گروه جای می‌گیرند.
نوع رابطه زنان دستفروش مترو با همدیگر، موضوع جالب‌توجه دیگر بود. برخی از آنان با هم برخورد بسیار خوبی دارند، حتی در صورت لزوم عرصه را برای همدیگر خالی می‌کنند و ساکت می‌شوند تا دوست‌شان کالایش را تبلیغ کند و به فروش برساند. برخی از آنان را دیده‌ام که راهنمای زن تازه‌کاری شده‌اند و از او می‌خواهند که دنبالش برود و به همان شیوه او کالایش را تبلیغ کند یا به فروش برساند. در حالی که نوع برخورد چند نفر دیگر از آنان حاکی از رابطه‌ای کمتر دوستانه و بیشتر رقابتی است، زنانی که به اصطلاح «برای هم چشم و ابرو می‌آیند» یا با دیدن یکی دیگر از دستفروش‌ها خطاب به نزدیک‌ترین مسافر با صدایی که برای دیگران هم قابل شنیدن باشد «از زیادشدن دست در کار دستفروشی در مترو» گلایه می‌کنند. نحوه تعامل زنان مسافر مترو با زنان دستفروش هم موضوع جالب دیگری است. یادم می‌آید که چهارسال قبل، بسیاری از زنان مسافر به هر طریقی سعی می‌کردند نارضایتی خود را از این وضعیت نشان دهند، در حالی که در آن زمان تعداد زنان دستفروش بسیار کمتر از الان و نوع کالا و سبک کارشان هم کاملا متفاوت بود. ولی در همین چند هفته شاهد بودم که نه‌تنها مسافران، اعتراضی به برهم‌خوردن آرامش واگن‌های مترو توسط زنان دستفروش ندارند، بلکه در صورت لزوم به این زنان کمک هم می‌کنند؛ تکه کوچکی از یکی از گوشواره‌ها از دست دختر 12ساله‌ای که گوشواره می‌فروخت، کف مترو افتاد و همزمان سه یا چهارزن خم شده بودند و تلاش می‌کردند تا به دختر در یافتن آن کمک کنند یا زن فروشنده دیگری، نوزاد چندماهه‌اش را به یکی از مسافران مترو سپرده بود تا او راحت‌تر بتواند چند بسته لواشک باقی‌مانده را به فروش برساند. هر شب در مسیر برگشت به خانه، وقتی خسته از یک روز طولانی، از قطار مترو پیاده می‌شوم و همچنان برخی از زنان دستفروش را مشغول فعالیت می‌بینم، به این فکر می‌کنم که این زنان که مسلما برای بهبود شرایط زندگی‌شان و برون‌رفت از تنگناهای اقتصادی یا کسب استقلال مالی، وارد عرصه فعالیت اقتصادی - هرچند فعالیت غیررسمی - شده‌اند و به‌رغم تمام سختی‌هایی که متحمل می‌شوند، باز هم به کار خود ادامه می‌دهند، در صورت مهیابودن شرایط برای حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی، می‌توانستند برای رشد و شکوفایی کشور در همه حوزه‌ها بسیار کارا باشند.
چهارسال و چهارماه دوری از ایران باعث نشده بود تا «خلیل» و «زن دعافروش» مترو تهران را از یاد ببرم! خلیل، پسرک خردسالی بود که وقتی وارد واگن‌های مترو می‌شد، بلافاصله مرغ‌عشق را از زیر بلوزش درمی‌آورد و برای مشتریانش فال حافظ می‌گرفت. «زن دعافروش» هم دسته‌ چندتایی از دعاهای چاپ شده کاغذی را از زیر چادرش بیرون می‌آورد و چنان برای فروش یک برگ دعا ضجه می‌زد و از فقر و بدبختی‌اش می‌نالید که بیشتر مسافران واگن‌هایی را که فقط به زنان اختصاص داده شده است، کلافه می‌کرد. در همین روزهای اول برگشت به وطن، هزینه‌های سرسام‌آور همه چیز، از جمله کرایه‌های تاکسی در مسیر طولانی‌ای که مجبور به رفت‌وآمد بودم، باعث شد که دوباره به استفاده از مترو فکر کنم. ایستگاه‌های جدید راه‌اندازی شده بود و باید چندین‌بار نقشه‌های نصب شده در ایستگاه‌های مترو را می‌خواندم تا سر از مسیر اشتباهی درنیاورم. روز اول در یکی از اولین ایستگاه‌های خط تجریش - کهریزک، سوار قطار مترو شدم و هنوز قطار درست و حسابی راه نیفتاده بود که یکی از زنان از کیف بزرگی که همراه داشت، چند مدل لباس زیر زنانه را بیرون آورد و در حالی که آنها را روی دستش مرتب می‌کرد، شروع به تعریف از جنس و کیفیت آنها کرد. برای اینکه شکی در جنس مرغوب کالا باقی نماند به خودش اشاره می‌کرد که از همین لباس‌ها استفاده می‌کند و باز هم برای اطمینان بیشتر، شماره موبایلش را در اختیار مشتریان می‌گذاشت تا جنس احیانا نامرغوب را به او برگردانند. زن شروع به حرکت در طول راهرو کرد تا کالاهایش را به بقیه زن‌ها هم نشان دهد که زن دیگری شروع به تبلیغ «لواشک‌های میوه‌ای» در طعم‌های مختلف کرد. می‌گفت که لواشک‌های انار را حتی می‌توان برای تهیه فسنجان و خورش هم استفاده کرد. زنان دیگری هم شروع به عرضه و تبلیغ محصولاتشان کردند؛ انواع و اقسام لوازم آرایش، گوشواره، کلیپس و گیره‌های مو، دفترچه‌های نقاشی و غیره. صداهای زنان دستفروش درهم آمیخته بود و در کمتر از چند دقیقه راهرو واگن تبدیل به بازار تهران شده بود. زنان مسافر هم با خونسردی و بدون اینکه اعتراضی به این همه سرو صدا داشته باشند، در صورت تمایل، بدون چانه‌زدن بر سر قیمت، جنس مورد نظر خود را خریداری می‌کردند.
روزهای اول محو شیوه‌های تبلیغ و ارایه اجناس توسط زنان دستفروش شده بودم، ولی روزهای بعد بیشتر متوجه تفاوت‌های زنان دستفروش شدم. تعدادی از آنان، زنان جوانی هستند که حسابی هم به سر و وضع ظاهری خود می‌رسند و همانند یک فروشنده حرفه‌ای، فرز و سریع و با اعتماد به نفس، کالاهایشان را در چند کلمه معرفی و تبلیغ می‌کنند، اما در عین حال یکی، دو نفر از آنها بینی و دهان خود را با ماسک می‌پوشانند و وقتی که یکی از همان‌ها را در ایستگاه دیگری در قالب یک مسافر و بدون ماسک دیدم، مطمئن شدم که برای ناشناس‌ماندن، این کار را انجام داده است. گروه دیگر زنانی بیشتر میانسال هستند که سر و وضع تقریبا مرتبی دارند و هرچند در قامت یک فروشنده حرفه‌ای ظاهر نمی‌شوند، اما با نوعی آرامش یا خونسردی خاص یا با به کارگیری عبارت‌های جالب برای تبلیغ کالاهایشان، سعی در فروش آن دارند. گروه بعدی، زنانی هستند که نوع کالایی که برای فروش در مترو انتخاب کرده‌اند یا حتی نوع برخوردهایشان نشان می‌دهد که تازه وارد این کار شده‌اند یا اگر هم تازه وارد این کار نشده‌اند، چندان به درد فروشندگی نمی‌خورند. دختر جوان خوش لباسی که وسیله‌ای عجیب‌غریب برای انجام کاردستی را برای فروش انتخاب کرده و در طول چندین روز رفت‌وآمد با مترو، حتی یک نفر را هم ندیده‌ام که از او خرید کند یا زن میانسالی که سرووضع مناسبی هم ندارد، با دست‌هایی که لرزش آنها کاملا مشهود است و با گام‌هایی آرام و نامطمئن، طول راهرو را طی می‌کند بدون اینکه حتی یک‌بار هم این اعتماد به نفس را داشته باشد که کلمه‌ای برای تبلیغ کالایش استفاده کند، در این گروه جای می‌گیرند.
نوع رابطه زنان دستفروش مترو با همدیگر، موضوع جالب‌توجه دیگر بود. برخی از آنان با هم برخورد بسیار خوبی دارند، حتی در صورت لزوم عرصه را برای همدیگر خالی می‌کنند و ساکت می‌شوند تا دوست‌شان کالایش را تبلیغ کند و به فروش برساند. برخی از آنان را دیده‌ام که راهنمای زن تازه‌کاری شده‌اند و از او می‌خواهند که دنبالش برود و به همان شیوه او کالایش را تبلیغ کند یا به فروش برساند. در حالی که نوع برخورد چند نفر دیگر از آنان حاکی از رابطه‌ای کمتر دوستانه و بیشتر رقابتی است، زنانی که به اصطلاح «برای هم چشم و ابرو می‌آیند» یا با دیدن یکی دیگر از دستفروش‌ها خطاب به نزدیک‌ترین مسافر با صدایی که برای دیگران هم قابل شنیدن باشد «از زیادشدن دست در کار دستفروشی در مترو» گلایه می‌کنند. نحوه تعامل زنان مسافر مترو با زنان دستفروش هم موضوع جالب دیگری است. یادم می‌آید که چهارسال قبل، بسیاری از زنان مسافر به هر طریقی سعی می‌کردند نارضایتی خود را از این وضعیت نشان دهند، در حالی که در آن زمان تعداد زنان دستفروش بسیار کمتر از الان و نوع کالا و سبک کارشان هم کاملا متفاوت بود. ولی در همین چند هفته شاهد بودم که نه‌تنها مسافران، اعتراضی به برهم‌خوردن آرامش واگن‌های مترو توسط زنان دستفروش ندارند، بلکه در صورت لزوم به این زنان کمک هم می‌کنند؛ تکه کوچکی از یکی از گوشواره‌ها از دست دختر 12ساله‌ای که گوشواره می‌فروخت، کف مترو افتاد و همزمان سه یا چهارزن خم شده بودند و تلاش می‌کردند تا به دختر در یافتن آن کمک کنند یا زن فروشنده دیگری، نوزاد چندماهه‌اش را به یکی از مسافران مترو سپرده بود تا او راحت‌تر بتواند چند بسته لواشک باقی‌مانده را به فروش برساند. هر شب در مسیر برگشت به خانه، وقتی خسته از یک روز طولانی، از قطار مترو پیاده می‌شوم و همچنان برخی از زنان دستفروش را مشغول فعالیت می‌بینم، به این فکر می‌کنم که این زنان که مسلما برای بهبود شرایط زندگی‌شان و برون‌رفت از تنگناهای اقتصادی یا کسب استقلال مالی، وارد عرصه فعالیت اقتصادی - هرچند فعالیت غیررسمی - شده‌اند و به‌رغم تمام سختی‌هایی که متحمل می‌شوند، باز هم به کار خود ادامه می‌دهند، در صورت مهیابودن شرایط برای حضور زنان در عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی، می‌توانستند برای رشد و شکوفایی کشور در همه حوزه‌ها بسیار کارا باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.