|

ریسمان اعتماد

عبدالرحمن نجل‌رحیم-عصب‌شناس و عصب‌پژوه

این روزها در جنب‌وجوش انتخابات، موضوع مهم انتخاب و اعتماد، اهمیت خود را به رخ می‌کشد. از حجم مقالات علمی مشخص است که امروزه در دنیا بررسی موضوع اعتماد در مغزپژوهی با رویکرد اجتماعی در محافل علمی مورد توجه بسیار قرار گرفته است. بر‌همین‌اساس برای پرداختن ریشه‌ای به اهمیت احساس اعتماد برای انتخاب، می‌توان موقعیتی خیالی و استثنایی بین مرگ و زندگی را در نظر گرفت تا بشود به ابعاد گوناگون پیچیدگی این امر پرداخت. به نظرم رسید شاید تمثیل زیر تا حدی بتواند این موقعیت فرضی را ترسیم کند و نوعی تمرین ذهنی و فکری برای رویارویی با واقعیت باشد. البته لازم به تأکید است که ساختن چنین موقعیت فرضی تخیلی‌ای در علم مغزپژوهی و فلسفه رواج دارد و لزوما تطبیق عینی آن با شرایط خاص موردنظر نیست. حال با این مقدمه، موقعیتی فرضی را تصور کنیم که شخصی در ته چاهی عمیق گرفتار آمده است و در این شرایط میان مرگ و زندگی، او می‌بایست برای نجات خود از ته چاه به کسی اعتماد کند و او را از میان چند نفر برای نجات خود انتخاب کند. این چند نفر خاص مأمور می‌شوند از جلو دهانه چاه بگذرند و با هر وسیله‌ای که ممکن است به فرد گرفتار پیشنهاد طناب نجات برای بالاکشیدنش از ته چاه بدهند. بنابراین، شخص در ته چاه می‌بایست فقط به یک نفر اعتماد کند و سرنوشت مرگ و زندگی خود را به دست او بسپارد. فرض بر این است که فرد در ته چاه از پیش می‌داند که صاحب منصب و مقام و منزلت اجتماعی‌شدن فرد منتخب از طرف او مشروط به اجرای تعهد از طرف فرد مورد اعتماد نیست. بنابراین فرد گرفتار در ته چاه می‌داند که رقابت در جلب اعتماد در میان افراد گزینش‌شده داوطلب برای نجات او، بسیار جدی و پرتب‌وتاب است و می‌تواند با وعده‌های فریبنده گاه توخالی نیز همراه باشد. در این راستا، به‌هیچ‌وجه بعید و دور از ذهن به نظر نمی‌رسد که افراد پیشنهاددهنده هرکدام وعده‌هایی هرچند غیرعملی و دورازدسترس را هم برای جلب اعتماد فرد گرفتار در ته چاه مطرح کنند و مبالغه‌آمیزانه سعی در قانع‌کردن او برای انتخاب آنها به‌عنوان بهترین فرد و روش نجات داشته باشند. از طرف دیگر فرد گرفتار در ته چاه که برای مرگ و زندگی می‌جنگد، برای اعتماد و انتخاب حیاتی خود می‌بایست به نکات مهم دیگری توجه کند: آیا نیت خیر انسان‌دوستانه و جهان‌شمول و بدون قیدوشرط نجات‌بخش در ضمن عملیات بالاکشیدن طناب تغییر نمی‌کند؟ آیا در میانه راه هویت نژادی، بومی، اعتقادی، مسلکی، آیینی و فرقه‌ای، نجاتش را با قیدوشرط روبه‌رو نمی‌کند؟ آیا ملاحظات این‌چنینی باعث ول‌شدن طناب و سقوط مجدد فرد به ته چاه نمی‌شود؟ از همه بدبینانه‌تر، آیا پاره‌ای از این نوع تفاوت‌ها و اختلاف‌نظرهای بیناگروهی، طناب نجات را به طنابی برای اعدام او تبدیل نمی‌کند؟ همه این اماواگرها در این تمثیل فرضی است که مغزپژوهان امروز را وامی‌دارد که کار مغز در اعتماد به فردی دیگر را بسیار حساس و پیچیده ارزیابی کنند. بدیهی است که در این موقعیت، مغز احساسی و خیال‌پرداز ما همه امکانات برای کشف رمزورازهای معانی پنهان در رفتار دیگری را به کار می‌گیرد تا در حدس نیت و قصد دیگری و اعتماد و انتخاب کسی که با ادعای نجات او آمده است، دچار خطا و اشتباه نشود.

این روزها در جنب‌وجوش انتخابات، موضوع مهم انتخاب و اعتماد، اهمیت خود را به رخ می‌کشد. از حجم مقالات علمی مشخص است که امروزه در دنیا بررسی موضوع اعتماد در مغزپژوهی با رویکرد اجتماعی در محافل علمی مورد توجه بسیار قرار گرفته است. بر‌همین‌اساس برای پرداختن ریشه‌ای به اهمیت احساس اعتماد برای انتخاب، می‌توان موقعیتی خیالی و استثنایی بین مرگ و زندگی را در نظر گرفت تا بشود به ابعاد گوناگون پیچیدگی این امر پرداخت. به نظرم رسید شاید تمثیل زیر تا حدی بتواند این موقعیت فرضی را ترسیم کند و نوعی تمرین ذهنی و فکری برای رویارویی با واقعیت باشد. البته لازم به تأکید است که ساختن چنین موقعیت فرضی تخیلی‌ای در علم مغزپژوهی و فلسفه رواج دارد و لزوما تطبیق عینی آن با شرایط خاص موردنظر نیست. حال با این مقدمه، موقعیتی فرضی را تصور کنیم که شخصی در ته چاهی عمیق گرفتار آمده است و در این شرایط میان مرگ و زندگی، او می‌بایست برای نجات خود از ته چاه به کسی اعتماد کند و او را از میان چند نفر برای نجات خود انتخاب کند. این چند نفر خاص مأمور می‌شوند از جلو دهانه چاه بگذرند و با هر وسیله‌ای که ممکن است به فرد گرفتار پیشنهاد طناب نجات برای بالاکشیدنش از ته چاه بدهند. بنابراین، شخص در ته چاه می‌بایست فقط به یک نفر اعتماد کند و سرنوشت مرگ و زندگی خود را به دست او بسپارد. فرض بر این است که فرد در ته چاه از پیش می‌داند که صاحب منصب و مقام و منزلت اجتماعی‌شدن فرد منتخب از طرف او مشروط به اجرای تعهد از طرف فرد مورد اعتماد نیست. بنابراین فرد گرفتار در ته چاه می‌داند که رقابت در جلب اعتماد در میان افراد گزینش‌شده داوطلب برای نجات او، بسیار جدی و پرتب‌وتاب است و می‌تواند با وعده‌های فریبنده گاه توخالی نیز همراه باشد. در این راستا، به‌هیچ‌وجه بعید و دور از ذهن به نظر نمی‌رسد که افراد پیشنهاددهنده هرکدام وعده‌هایی هرچند غیرعملی و دورازدسترس را هم برای جلب اعتماد فرد گرفتار در ته چاه مطرح کنند و مبالغه‌آمیزانه سعی در قانع‌کردن او برای انتخاب آنها به‌عنوان بهترین فرد و روش نجات داشته باشند. از طرف دیگر فرد گرفتار در ته چاه که برای مرگ و زندگی می‌جنگد، برای اعتماد و انتخاب حیاتی خود می‌بایست به نکات مهم دیگری توجه کند: آیا نیت خیر انسان‌دوستانه و جهان‌شمول و بدون قیدوشرط نجات‌بخش در ضمن عملیات بالاکشیدن طناب تغییر نمی‌کند؟ آیا در میانه راه هویت نژادی، بومی، اعتقادی، مسلکی، آیینی و فرقه‌ای، نجاتش را با قیدوشرط روبه‌رو نمی‌کند؟ آیا ملاحظات این‌چنینی باعث ول‌شدن طناب و سقوط مجدد فرد به ته چاه نمی‌شود؟ از همه بدبینانه‌تر، آیا پاره‌ای از این نوع تفاوت‌ها و اختلاف‌نظرهای بیناگروهی، طناب نجات را به طنابی برای اعدام او تبدیل نمی‌کند؟ همه این اماواگرها در این تمثیل فرضی است که مغزپژوهان امروز را وامی‌دارد که کار مغز در اعتماد به فردی دیگر را بسیار حساس و پیچیده ارزیابی کنند. بدیهی است که در این موقعیت، مغز احساسی و خیال‌پرداز ما همه امکانات برای کشف رمزورازهای معانی پنهان در رفتار دیگری را به کار می‌گیرد تا در حدس نیت و قصد دیگری و اعتماد و انتخاب کسی که با ادعای نجات او آمده است، دچار خطا و اشتباه نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.