|

نقش و جایگاه دولت در جامعه-8

سیدیوسف مصطفوی

پیش از آنکه در باب نقش و سهم نهاد دولت در پیدایش نابسامانی‌ها و آشفتگی‌ها و مقایسه آن با نقش و سهم جامعه، سخن رود باید در باب نقش و جایگاه این نهاد در جامعه قدری درنگ کرد. اما یک نکته کلیدی را هم اینک باید به خاطر سپرد و هیچ‌گاه از یاد نبرد و آن اینکه نقش و جایگاه دولت همیشه و در همه‌جا یکسان نبوده و نیست و بنا بر شرایط متفاوت که در جای خود باید مورد بحث و مطالعه قرار گیرد، این نقش و جایگاه متفاوت بوده و شدت و ضعف داشته است. اما در هر صورت در همه جوامع، دولت نقش و جایگاهی دارد و به تناسب همان نقش و جایگاه در روند تحولات موثر است و بالطبع به همان میزان در پدیدآمدن نابسامانی‌ها مقصر. در گذشته‌های دور شاید نقش دولت در جوامع مختلف چندان پررنگ نبود که امروز. اخذ خراج و تامین امنیت و داوری در باب منازعات از جمله نقش‌هایی بود که دولت‌ها در تاریخ جوامع انسانی پیش از عصر جدید ایفا می‌کرده‌اند، اما در چند سده اخیر نقش دولت در جامعه روزبه‌روز چنان پررنگ شده که اغراق نیست اگر گفته شود در دوره‌هایی خاص در برخی جوامع حتی زندگی شخصی افراد از سیاستگذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های دولتی تاثیر می‌پذیرد و شهروندان در دبستان آنچه را می‌آموزند که دولت‌ها می‌پسندند و هنرمندان آن تصویری را بر صفحات آثار خود نقش می‌زنند و تاریخ‌گذاران، تاریخ را آنگونه روایت می‌کنند که دولتمردان را خوش می‌آید. اساسا پیدایش شاخه‌ای تازه در جامعه‌شناسی زیر عنوان جامعه‌شناسی سیاسی برای تحلیل و تبیین نسبت دولت با جامعه بوده است. نسبت و رابطه‌ای که در دوران جدید روزبه‌روز بیشتر شده. همین نقش و تاثیر روزافزون دولت بر جامعه بود که متفکران جوامع مختلف را بر آن داشت تا در باب اینکه مناسبات دولت و جامعه چگونه است و نیز چگونه باید باشد، بیندیشند و تامل کنند و نظریه‌پردازی کنند. بحث پیرامون تفکیک حوزه قدرت دولتی از حوزه زندگی خصوصی افراد یا بحث پیرامون حدود اختیار و اقتدار دولت در اعمال قدرت و حقوق و آزادی‌های جامعه مدنی در برابر قدرت دولت، از جمله مباحثی است که تحت‌تاثیر افزایش نقش دولت در زندگی اجتماعی انسان‌ها مطرح شده و گسترش یافته است. صرف‌نظر از اینکه اینگونه مباحث در باب مناسبات دولت و جامعه توصیفی است یا تجویزی، ناظر به درک و کشف امر واقع است یا ناظر به ارایه راه‌حلی برای تعیین حدود و مرزهای مطلوب میان دولت و جامعه؛ در یک نکته تردید نیست و آن اینکه در عصر جدید بحث در باب سیاست و دولت و قدرت از جمله بحث‌های پر دامنه در اندیشه‌های فلسفی و اجتماعی بوده و تنها در ذیل یا حاشیه دیگر مباحث مطرح نشده است. در دانش سیاست و جامعه‌شناسی‌سیاسی، روابط دولت و جامعه و تاثیرگذاری هریک بر دیگری بررسی و مطالعه می‌شود. بررسی محیط اجتماعی و تاثیرات اقتصاد و روابط تولیدی و لایه‌بندی‌های اجتماعی و تحولات و تنوعات فرهنگی بر ساختار سیاست و قدرت سیاسی از یکسو و تاثیر متقابل دولت و قدرت سیاسی به عنوان مرکز اعمال اراده قاهره و تعیین‌کننده بر مسایل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از سوی دیگر موضوع چنین مطالعات و بررسی‌هایی در دانش‌های یاد شده یا شاخه‌های علمی وابسته و پیوسته به آنهاست. با چنین نگاهی چگونه می‌توانیم نقش و جایگاه دولت را انکار کنیم یا کمرنگ جلوه دهیم. به‌ویژه در جامعه خودمان که در آن نهاد دولت به دلایل متعدد تاریخی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی نقشی بسیار تعیین‌کننده در تصمیم‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌ها و نیز در برنامه‌ریزی‌ها و سیاستگذاری‌ها و حتی اجرای جزییات برنامه‌ها دارد؟ در جامعه‌ای که اصلی‌ترین منبع معیشت مردم منابع نفتی است که در مالکیت نهاد دولت است و با سیاستگذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌های دولت مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد و جهت‌گیری‌های دولت است که نحوه توزیع این خزانه عمومی را تعیین می‌کند و نیز کتاب‌ها و روزنامه‌ها و مجلات تحت‌نظارت نهاد دولت منتشر می‌شوند؛ چگونه می‌توان نقش این نهاد و حساسیت عملکردش را در جامعه و مسوولیتش را در پدیدآمدن نابسامانی‌ها نادیده گرفت و تنها جامعه را در جایگاه متهم نشاند و محاکمه کرد؟ برای آنکه داوری در باب سهم و نقش دولت و جامعه در پیدایی پریشانی‌ها واقع‌بینانه و منصفانه باشد این واقعیات را نباید از نظر دور داشت.
پیش از آنکه در باب نقش و سهم نهاد دولت در پیدایش نابسامانی‌ها و آشفتگی‌ها و مقایسه آن با نقش و سهم جامعه، سخن رود باید در باب نقش و جایگاه این نهاد در جامعه قدری درنگ کرد. اما یک نکته کلیدی را هم اینک باید به خاطر سپرد و هیچ‌گاه از یاد نبرد و آن اینکه نقش و جایگاه دولت همیشه و در همه‌جا یکسان نبوده و نیست و بنا بر شرایط متفاوت که در جای خود باید مورد بحث و مطالعه قرار گیرد، این نقش و جایگاه متفاوت بوده و شدت و ضعف داشته است. اما در هر صورت در همه جوامع، دولت نقش و جایگاهی دارد و به تناسب همان نقش و جایگاه در روند تحولات موثر است و بالطبع به همان میزان در پدیدآمدن نابسامانی‌ها مقصر. در گذشته‌های دور شاید نقش دولت در جوامع مختلف چندان پررنگ نبود که امروز. اخذ خراج و تامین امنیت و داوری در باب منازعات از جمله نقش‌هایی بود که دولت‌ها در تاریخ جوامع انسانی پیش از عصر جدید ایفا می‌کرده‌اند، اما در چند سده اخیر نقش دولت در جامعه روزبه‌روز چنان پررنگ شده که اغراق نیست اگر گفته شود در دوره‌هایی خاص در برخی جوامع حتی زندگی شخصی افراد از سیاستگذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های دولتی تاثیر می‌پذیرد و شهروندان در دبستان آنچه را می‌آموزند که دولت‌ها می‌پسندند و هنرمندان آن تصویری را بر صفحات آثار خود نقش می‌زنند و تاریخ‌گذاران، تاریخ را آنگونه روایت می‌کنند که دولتمردان را خوش می‌آید. اساسا پیدایش شاخه‌ای تازه در جامعه‌شناسی زیر عنوان جامعه‌شناسی سیاسی برای تحلیل و تبیین نسبت دولت با جامعه بوده است. نسبت و رابطه‌ای که در دوران جدید روزبه‌روز بیشتر شده. همین نقش و تاثیر روزافزون دولت بر جامعه بود که متفکران جوامع مختلف را بر آن داشت تا در باب اینکه مناسبات دولت و جامعه چگونه است و نیز چگونه باید باشد، بیندیشند و تامل کنند و نظریه‌پردازی کنند. بحث پیرامون تفکیک حوزه قدرت دولتی از حوزه زندگی خصوصی افراد یا بحث پیرامون حدود اختیار و اقتدار دولت در اعمال قدرت و حقوق و آزادی‌های جامعه مدنی در برابر قدرت دولت، از جمله مباحثی است که تحت‌تاثیر افزایش نقش دولت در زندگی اجتماعی انسان‌ها مطرح شده و گسترش یافته است. صرف‌نظر از اینکه اینگونه مباحث در باب مناسبات دولت و جامعه توصیفی است یا تجویزی، ناظر به درک و کشف امر واقع است یا ناظر به ارایه راه‌حلی برای تعیین حدود و مرزهای مطلوب میان دولت و جامعه؛ در یک نکته تردید نیست و آن اینکه در عصر جدید بحث در باب سیاست و دولت و قدرت از جمله بحث‌های پر دامنه در اندیشه‌های فلسفی و اجتماعی بوده و تنها در ذیل یا حاشیه دیگر مباحث مطرح نشده است. در دانش سیاست و جامعه‌شناسی‌سیاسی، روابط دولت و جامعه و تاثیرگذاری هریک بر دیگری بررسی و مطالعه می‌شود. بررسی محیط اجتماعی و تاثیرات اقتصاد و روابط تولیدی و لایه‌بندی‌های اجتماعی و تحولات و تنوعات فرهنگی بر ساختار سیاست و قدرت سیاسی از یکسو و تاثیر متقابل دولت و قدرت سیاسی به عنوان مرکز اعمال اراده قاهره و تعیین‌کننده بر مسایل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از سوی دیگر موضوع چنین مطالعات و بررسی‌هایی در دانش‌های یاد شده یا شاخه‌های علمی وابسته و پیوسته به آنهاست. با چنین نگاهی چگونه می‌توانیم نقش و جایگاه دولت را انکار کنیم یا کمرنگ جلوه دهیم. به‌ویژه در جامعه خودمان که در آن نهاد دولت به دلایل متعدد تاریخی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی نقشی بسیار تعیین‌کننده در تصمیم‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌ها و نیز در برنامه‌ریزی‌ها و سیاستگذاری‌ها و حتی اجرای جزییات برنامه‌ها دارد؟ در جامعه‌ای که اصلی‌ترین منبع معیشت مردم منابع نفتی است که در مالکیت نهاد دولت است و با سیاستگذاری‌ها و تصمیم‌گیری‌های دولت مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد و جهت‌گیری‌های دولت است که نحوه توزیع این خزانه عمومی را تعیین می‌کند و نیز کتاب‌ها و روزنامه‌ها و مجلات تحت‌نظارت نهاد دولت منتشر می‌شوند؛ چگونه می‌توان نقش این نهاد و حساسیت عملکردش را در جامعه و مسوولیتش را در پدیدآمدن نابسامانی‌ها نادیده گرفت و تنها جامعه را در جایگاه متهم نشاند و محاکمه کرد؟ برای آنکه داوری در باب سهم و نقش دولت و جامعه در پیدایی پریشانی‌ها واقع‌بینانه و منصفانه باشد این واقعیات را نباید از نظر دور داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.