غرابتزدایی از تاریخ
مصطفی ملکیان در نشست «بررسی زندگی و آثار پاتریشیا کرون»: یکی از نکات چشمگیر در طول تاریخ، وجود پیروان ادیان، مذاهب، کیش و آئین، مکتب و مسلک و مشرب، مرام، ایدئولوژی و ایسمهاست که دستخوش یکسری حالات روانی میشوند. از منظر روانشناختی این وضعیت، حالات آفتزده تعریف شدهاند؛ بهطور معمول برخي پیروان دین و مذهب دچار تعصب، جزم و جمود، پیشداوری منفی، بیمدارایی، آرزواندیشی، همچنین خرافهگرایی هستند. البته این حالات در پیروان مکاتب غیردینی نیز وجود دارد. انسان سالم، از منظر روانشناختی صاحب گشادگی سینه و سعهصدر فراوان است. چرا نزد پیروان مذاهب و ایدئولوژی چنین حالاتی ایجاد میشود؟ علتهای فراوانی وجود دارد. روانشناسان معتقدند که این حالت به خواستهها و احساسات و عواطف همچنین باورهای پیروان ارتباط دارد. من از دو دلیل نخست میگذرم. در ذهن یک پیرو مذهب چه باورهای نادرستی منعقد میشود؟ باورها فراوانند، اما سه باور بیش از سایر باورها آفتهای ذهنی ایجاد میکند. نخست متدینان و مذهبیها معتقدند که باور فعلی آنها همان باور بنیانگذار مذهب است. گویا در این میان هیچ تاریخ یا فرهنگی در میان نبوده و باورها بهوسیله
زبان و قلم از ذهن و ضمیر بنیانگذار به ذهن و ضمیر پیرو منتقل شده است. این واقعیت تاریخی نشان میدهد که باور، حامل و محمل دارد شامل اجتماع و فرهنگ جوامعی که باور را در طول هزاران سال به گوش پیرو رسانده است. با مغفولماندن این واقعیت، پیرو نمیتواند باور خود را همان باور بنیانگذار تلقی کند. پیرو گمان میکند در طول تاریخ افراد براساس حقیقتطلبی به گزاره معتقد شدهاند بهعبارت دیگر قدرتطلبی در باور آنها مؤثر نبوده است. همچنین باور دارند که مومنان و همکیشان در طول تاریخ فقط حقیقتطلبان بودهاند و هیچ انگیزهای غیر از حقیقتطلبی در گرایش آنها دخیل نبوده است. در نتیجه پیرو اطمینان حاصل میکند که اگر به حقیقت باور نرسیده پیش از او بسیاری به حقیقت باور نائل آمدهاند. علاوه بر این اعتقاد به مستدلبودن باور است، بهطوریکه گویا فیلسوفانی هستند که برای هر گزاره چند استدلال محکم در تأیید آن میتوانند ارائه کنند.
بنابراین هر زمان که ایدئولوژی مطرح است با سه دانش بشری شامل تاریخ، روانشناسی اجتماعی و فلسفه خصومت وجود دارد. چراکه تاریخ، پیشفرض نخست را ابطال میکند بهعبارت دیگر باورها مدام در حال سیلانند و طیف معنایی را از دست میدهند یا به دست میآورند. بنابراین با توجه به جنبه تاریخی نمیتوان گفت که باورهای پیروان امروز عین باور بنیانگذار نیست. روانشناسی اجتماعی نشان میدهد که قدرتطلبیها و منافع جمعی و فردی و سودجویی انسانها در باورها تأثیر دارد. مقبولیت یک باور همیشه به معنای حقانیت آن نیست چراکه خواسته و احساسات و عواطف انسانها نیز دستاندرکارند. فلسفه نشان میدهد که گزاره معقولیت دارد یا خیر، درواقع رشته فلسفه ملاکهای صدق و کذب، راههای تشخیص موجهیت و معقولیت را نشان میدهد. با توجه به جنبه تاریخی، روانشناسی و فلسفی نمیتوان گفت که لزوما متدین و مذهبی نمیمانیم اما متدین و مذهبیبودن ما به دور از جزماندیشی و آرزواندیشی است.
فعالیت افرادی مانند پاتریشیا کرون، بررسی تاریخ تطورات اندیشههای دینی، مذهبی و ایدئولوژیک بود. وی نشان داد که اندیشهها و باور مسلمانان از زمان شکلگیری در ذهن و ضمیر بنیانگذار تا به امروز تا چه میزان دچار تطور شده است. مایکل کوک از همکاران کرون و استاد اسلامشناسی در کتاب «اندیشه امربهمعروف و نهیازمنکر» نشان میدهد که امربهمعروف که امروزه به نهاد تبدیل شده هیچگاه در زمان نزول آیه مربوطه، تصور فعلی وجود نداشت. اما در طول 1400 سال متکلمان، عالمان اخلاق، فقها و فیلسوفان به این مفهوم پرداختهاند و هرکدام سایشی به آن وارد کرده و از سوی دیگر به آن افزودهاند. کرون نیز با نگارش تاریخ اندیشهها تطور آنها را نشان میدهد. کتاب «تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام» نمونه این اندیشهنگاری اسلامی است. بهعنوانمثال متدین امروز تصور میکند مفاهیم عدالت، امامت، امربهمعروف و نهیازمنکر، ملک، شاهی و پادشاهی، خلافت، سنت، جماعت، روحانی و عالم دین، مهدویت، منجی، عقل، تشیع، حدیث، اجماع، پیشگویی از آینده، نقص عقل در اداره زندگی، فقه، تصور از تصوف، عرفان، حق و حقوق زن و آزادی، بردگی و اکراه در دین را به همان معنای بنیانگذار دین
درک کرده است؛ درحالیکه آثار پاتریشیا کرون نشان میدهد که بههیچوجه چنین نیست. درحالحاضر آنچه میگوییم فقط در لفظ با گفته بنیانگذار مشابه است. جزم و جمود بر سر رأی بنیانگذاران نیست بلکه بر رأی یکسری عالمان و متکلمان است که به دلیل اهداف خود باورهای دینی را از شکل اصلی خارج کردهاند. مجموع آثار کرون از یکسو تاریخ علم کلام اسلامی و از سوی دیگر تاریخ سیاست اسلامی است.
پاتریشیا کرون به دلیل روشنبینی واضحنویس است. بنابراین باید توجه داشته باشیم که واضح سخنگفتن فضیلت و صرفهجویی به حساب میآید. روش تحلیلی این اندیشمند دیگر ویژگی آثار او محسوب میشود. کرون استاد فهم معناهای متفاوت از سخنان به ظاهر یکسان است. دستیابی به این فهم به ذهن بسیار حساس نیاز دارد. طرح پرسشهای تأملبرانگیز بعد از گزارش هر پدیده ویژگی سوم آثار پاتریشیا کرون است. مهمترین ویژگی آثار وی توانایی تخیل اوست. تخیل، موجب میشود تا پدیدهها را از منظر دید دیگران نگاه کنیم. تخیل، یعنی توانایی فاصلهگرفتن از وضع موجود بالفعل. بسیاری از مورخان با پیشفرضها و ارزشداوریها، رویدادها را بررسی میکنند. کتاب «جوامع ماقبل صنعتی» نمونه تخیل قوی کرون است. با مطالعه آثار کرون، متون دینی را بهتر فهم میکنیم. دلیل اقبال و ادبار مردم به دیدگاههای الهیاتی و کلامی در زمانهای مختلف با بررسی آثار این اندیشمند میسر است. علاوهبراین کتابهای کرون موجب شناسایی دلایل اختلاف فرق مختلف اسلامی است. چرا این فرق با دید خصمانه به یکدیگر نگاه میکنند و یا دلایل نزدیکی دو فرقه متخاصم چیست؟ آثار کرون از تاریخ گذشته غرابتزدایی
میکند.
منبع: ایبنا
مصطفی ملکیان در نشست «بررسی زندگی و آثار پاتریشیا کرون»: یکی از نکات چشمگیر در طول تاریخ، وجود پیروان ادیان، مذاهب، کیش و آئین، مکتب و مسلک و مشرب، مرام، ایدئولوژی و ایسمهاست که دستخوش یکسری حالات روانی میشوند. از منظر روانشناختی این وضعیت، حالات آفتزده تعریف شدهاند؛ بهطور معمول برخي پیروان دین و مذهب دچار تعصب، جزم و جمود، پیشداوری منفی، بیمدارایی، آرزواندیشی، همچنین خرافهگرایی هستند. البته این حالات در پیروان مکاتب غیردینی نیز وجود دارد. انسان سالم، از منظر روانشناختی صاحب گشادگی سینه و سعهصدر فراوان است. چرا نزد پیروان مذاهب و ایدئولوژی چنین حالاتی ایجاد میشود؟ علتهای فراوانی وجود دارد. روانشناسان معتقدند که این حالت به خواستهها و احساسات و عواطف همچنین باورهای پیروان ارتباط دارد. من از دو دلیل نخست میگذرم. در ذهن یک پیرو مذهب چه باورهای نادرستی منعقد میشود؟ باورها فراوانند، اما سه باور بیش از سایر باورها آفتهای ذهنی ایجاد میکند. نخست متدینان و مذهبیها معتقدند که باور فعلی آنها همان باور بنیانگذار مذهب است. گویا در این میان هیچ تاریخ یا فرهنگی در میان نبوده و باورها بهوسیله
زبان و قلم از ذهن و ضمیر بنیانگذار به ذهن و ضمیر پیرو منتقل شده است. این واقعیت تاریخی نشان میدهد که باور، حامل و محمل دارد شامل اجتماع و فرهنگ جوامعی که باور را در طول هزاران سال به گوش پیرو رسانده است. با مغفولماندن این واقعیت، پیرو نمیتواند باور خود را همان باور بنیانگذار تلقی کند. پیرو گمان میکند در طول تاریخ افراد براساس حقیقتطلبی به گزاره معتقد شدهاند بهعبارت دیگر قدرتطلبی در باور آنها مؤثر نبوده است. همچنین باور دارند که مومنان و همکیشان در طول تاریخ فقط حقیقتطلبان بودهاند و هیچ انگیزهای غیر از حقیقتطلبی در گرایش آنها دخیل نبوده است. در نتیجه پیرو اطمینان حاصل میکند که اگر به حقیقت باور نرسیده پیش از او بسیاری به حقیقت باور نائل آمدهاند. علاوه بر این اعتقاد به مستدلبودن باور است، بهطوریکه گویا فیلسوفانی هستند که برای هر گزاره چند استدلال محکم در تأیید آن میتوانند ارائه کنند.
بنابراین هر زمان که ایدئولوژی مطرح است با سه دانش بشری شامل تاریخ، روانشناسی اجتماعی و فلسفه خصومت وجود دارد. چراکه تاریخ، پیشفرض نخست را ابطال میکند بهعبارت دیگر باورها مدام در حال سیلانند و طیف معنایی را از دست میدهند یا به دست میآورند. بنابراین با توجه به جنبه تاریخی نمیتوان گفت که باورهای پیروان امروز عین باور بنیانگذار نیست. روانشناسی اجتماعی نشان میدهد که قدرتطلبیها و منافع جمعی و فردی و سودجویی انسانها در باورها تأثیر دارد. مقبولیت یک باور همیشه به معنای حقانیت آن نیست چراکه خواسته و احساسات و عواطف انسانها نیز دستاندرکارند. فلسفه نشان میدهد که گزاره معقولیت دارد یا خیر، درواقع رشته فلسفه ملاکهای صدق و کذب، راههای تشخیص موجهیت و معقولیت را نشان میدهد. با توجه به جنبه تاریخی، روانشناسی و فلسفی نمیتوان گفت که لزوما متدین و مذهبی نمیمانیم اما متدین و مذهبیبودن ما به دور از جزماندیشی و آرزواندیشی است.
فعالیت افرادی مانند پاتریشیا کرون، بررسی تاریخ تطورات اندیشههای دینی، مذهبی و ایدئولوژیک بود. وی نشان داد که اندیشهها و باور مسلمانان از زمان شکلگیری در ذهن و ضمیر بنیانگذار تا به امروز تا چه میزان دچار تطور شده است. مایکل کوک از همکاران کرون و استاد اسلامشناسی در کتاب «اندیشه امربهمعروف و نهیازمنکر» نشان میدهد که امربهمعروف که امروزه به نهاد تبدیل شده هیچگاه در زمان نزول آیه مربوطه، تصور فعلی وجود نداشت. اما در طول 1400 سال متکلمان، عالمان اخلاق، فقها و فیلسوفان به این مفهوم پرداختهاند و هرکدام سایشی به آن وارد کرده و از سوی دیگر به آن افزودهاند. کرون نیز با نگارش تاریخ اندیشهها تطور آنها را نشان میدهد. کتاب «تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام» نمونه این اندیشهنگاری اسلامی است. بهعنوانمثال متدین امروز تصور میکند مفاهیم عدالت، امامت، امربهمعروف و نهیازمنکر، ملک، شاهی و پادشاهی، خلافت، سنت، جماعت، روحانی و عالم دین، مهدویت، منجی، عقل، تشیع، حدیث، اجماع، پیشگویی از آینده، نقص عقل در اداره زندگی، فقه، تصور از تصوف، عرفان، حق و حقوق زن و آزادی، بردگی و اکراه در دین را به همان معنای بنیانگذار دین
درک کرده است؛ درحالیکه آثار پاتریشیا کرون نشان میدهد که بههیچوجه چنین نیست. درحالحاضر آنچه میگوییم فقط در لفظ با گفته بنیانگذار مشابه است. جزم و جمود بر سر رأی بنیانگذاران نیست بلکه بر رأی یکسری عالمان و متکلمان است که به دلیل اهداف خود باورهای دینی را از شکل اصلی خارج کردهاند. مجموع آثار کرون از یکسو تاریخ علم کلام اسلامی و از سوی دیگر تاریخ سیاست اسلامی است.
پاتریشیا کرون به دلیل روشنبینی واضحنویس است. بنابراین باید توجه داشته باشیم که واضح سخنگفتن فضیلت و صرفهجویی به حساب میآید. روش تحلیلی این اندیشمند دیگر ویژگی آثار او محسوب میشود. کرون استاد فهم معناهای متفاوت از سخنان به ظاهر یکسان است. دستیابی به این فهم به ذهن بسیار حساس نیاز دارد. طرح پرسشهای تأملبرانگیز بعد از گزارش هر پدیده ویژگی سوم آثار پاتریشیا کرون است. مهمترین ویژگی آثار وی توانایی تخیل اوست. تخیل، موجب میشود تا پدیدهها را از منظر دید دیگران نگاه کنیم. تخیل، یعنی توانایی فاصلهگرفتن از وضع موجود بالفعل. بسیاری از مورخان با پیشفرضها و ارزشداوریها، رویدادها را بررسی میکنند. کتاب «جوامع ماقبل صنعتی» نمونه تخیل قوی کرون است. با مطالعه آثار کرون، متون دینی را بهتر فهم میکنیم. دلیل اقبال و ادبار مردم به دیدگاههای الهیاتی و کلامی در زمانهای مختلف با بررسی آثار این اندیشمند میسر است. علاوهبراین کتابهای کرون موجب شناسایی دلایل اختلاف فرق مختلف اسلامی است. چرا این فرق با دید خصمانه به یکدیگر نگاه میکنند و یا دلایل نزدیکی دو فرقه متخاصم چیست؟ آثار کرون از تاریخ گذشته غرابتزدایی
میکند.
منبع: ایبنا
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.