|

احوال این روزهای جناح اصولگرا، چگونه است؟

زوال «ائتلاف»

حامد طبیبی . همایش شورای هماهنگی نیروهای انقلاب در سال 83، عکس:مهر

زوال «ائتلاف»
تصویر ناکامی یک جریان سیاسی، برای رسیدن به انسجام حداکثری برای حضور در میدان انتخابات؛ تصویری که هرچه از دوم خرداد76 می‌گذرد، بیشتر و بیشتر خود را نشان می‌دهد. در آن مقطع، جناح موسوم به «راست» که «کار انتخابات» را «یکسره» فرض می‌کرد با یک نامزد اصلی شناخته شده، گام به آوردگاه رقابت‌های ریاست‌جمهوری هفتم گذاشت اما حمایت یکپارچه از آن نامزد هم، سبب نشد دو چهره دیگر منتسب به محافظه‌کاران یعنی محمد محمدی‌ری‌شهری و سیدرضا زواره‌ای، از حضور در آن میدان، خود را معاف ببینند. در این میان دیدگاهی نیز وجود دارد مبنی بر اینکه به سبب گمانه‌زنی‌هایی که اکثر قریب به اتفاق ناظران سیاسی درخصوص پیروزی آن کاندیدای شاخص داشتند، نگرانی درباره نامزدی دو چهره دیگر از آن جناح را از بین می‌برد. همچنین با توجه به اراده جریان موسوم به خط امام یا جناح چپ برای فعالیت دوباره انتخاباتی، ترغیب سیدمحمد خاتمی به پذیرش کاندیداتوری و حمایت از وی به عنوان کاندیدای واحد حداکثری از یک‌سو و مسبوق به سابقه نبودن برگزاری انتخابات با فقط و فقط دو کاندیدا از سوی دیگر، این دیدگاه وجود داشت که دو نامزد دیگر منتسب به جناح راست -که دارای پایگاه حداقلی بودند- بر خود فرض می‌دیدند برای تکمیل «کف» تعداد کاندیدا براساس میانگین کاندیداهای انتخاباتی، وارد گود شوند. این روند در گذشته هم مسبوق به سابقه بود و افرادی چون حبیب‌الله عسگراولادی یا احمد توکلی در فهرست نامزد‌ها، در مقابل نامزدهای اصلی جناح راست در ادوار گذشته به انتخابات وارد شده بودند، هرچند عدم توفیق آنها از قبل مسجل بود و البته آنان نیز برای راهیابی به پاستور، برای نام‌نویسی به وزارت کشور نرفته بودند.
اما اینکه چرا دوم خرداد76 به عنوان مبدأ بررسی دلایل ناموفق‌بودن مدل‌های انسجام بخشی در جریان راست دیروز و اصولگرای امروز در نظر گرفته شده، ریشه در تغییر نگرش به «مساله انتخابات» از آن زمان به بعد دارد. احمد پورنجاتی از فعالان سیاسی اصلاح طلب در گفت‌وگویی با یکی از مجلات، این تفاوت‌ها و تغییر‌ها بین پیش و پس از دوم خرداد را اینگونه تشریح می‌کند: «اینکه در سال 76، خلاف آنچه پیش‌بینی می‌شد از آب درآمد، این پیام را به کسانی که چنین برداشتی داشتند، می‌داد که نیاز جامعه، تفاوت کرده است و از دل همین سیستم، می‌توان به آن پاسخ داد. آنها این تجربه را داشتند که رویکرد «بیعت‌گونه» تا قبل از 76، نتیجه تضمین شده‌ای داشت و حتی در سطوح جامعه، می‌گفتند «فلانی می‌شود» و با علم به این مساله رای می‌دادند و گروهی هم رای نمی‌دادند. این به معنای دخالت نبود بلکه واقعا فضای کلی سیاسی و جامعه به این شکل به سود آن کاندیدا پیش می‌رفت. در انتخابات دوره ششم ریاست‌جمهوری که آقای توکلی، رقیب آقای هاشمی بود، اکثریت به آقای هاشمی رای دادند اما از 76 به بعد، این نظریه خدشه برداشت». وی در توضیح این نوع نگرش که در جامعه پیش می‌رفت نیز می‌گوید: «در دوره‌های قبل از دوم خرداد به‌طور کلی، غیر از رقابت‌های منطقه‌ای -که همیشه در آن عوامل خاصی که بیشتر به معیشت و مسایل روزانه مردم مربوط می‌شود موثر بود- در انتخابات‌های ملی و حتی در انتخابات مجلس در تهران و شهرهای بزرگ، شرایط به گونه‌ای بود که نگاه‌ها تقریبا از آفاق هرم اداره‌کننده کشور ساری و جاری می‌شد و استشمام اجتماعی آن باعث می‌شد رای‌دهندگان یا حامیان یک دولت بدانند باید چه کنند. در واقع در دوره‌ای که ما بودیم انتخابی بین چند گزینه نبود تا این نگرانی درباره مشارکت حداکثری ایجاد شود. اتفاقا می‌گفتند هرچه مشارکت بیشتر، بهتر چون بیشترین بخش از این «بیشتر»، در سبد آن فرد است که برای سیستم، «مطلوبیت» هم داشت».
از 76 تا 80
به هر تقدیر حضور «حماسی» مردم در دوم خرداد سبب شد تا نامزد رقیب جناح راست با آرای 20میلیونی بر کرسی ریاست‌جمهوری تکیه زند. پس از آن در دو انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا، مجلس ششم و ریاست‌جمهوری هشتم نیز این روند ادامه یافت و اساسا جناح رقیب نه در قالب «ائتلاف» و نه به صورت انفرادی، «باور» وجود شانس برای گذر از نامزدها و فهرست‌های «اصلاح‌طلبان» را در ذهن نداشت. آیا در طول این چهارسال هیچ‌گونه فعالیتی در این جناح صورت نمی‌گرفت؟ علی عسگری که در مجلس هفتم ریاست فراکسیون حزب‌الله را بر عهده داشت و در گذشته، از فعالان سیاسی اصولگرا در مشهد به شمار می‌رفت، چندی قبل در گفت‌وگویی با یکی از مجلات اصولگرا درباره سازوکار‌های طراحی شده در جریان راست، پس از انتخابات دوم خرداد 76، اینطور خبر می‌دهد: «پس از انتخابات ریاست‌جمهوری دوم خرداد و رقابت آقای ناطق نوری با آقای خاتمی- من ریاست ستاد آقای ناطق در استان خراسان را بر عهده داشتم- پس از آنکه ستادها به ایشان خبر دادند که انتخابات را به رقیب واگذار کردیم، به‌رغم اینکه شمارش آرا نهایی نشده بود، پیام تبریک برای آقای خاتمی فرستاده و بر اساس قاعده کار سیاسی، پیروزی رقیب را تبریک گفت. پس از آن آقای ناطق جلساتی را ساماندهی کرد که گستره بیشتری را شامل می‌شد و اکثر احزاب و جریانات سیاسی رقیب اصلاحات هم که به نحوی به ایشان اتکا داشتند، در آن حاضر بودند». احتمالا این حرکت، آغاز مسیری بوده که به تشکیل «شورای هماهنگی نیروهای انقلاب» در انتخابات ریاست‌جمهوری نهم انجامید. با این‌حال این فعالیت‌ها، خروجی مشخصی برای انتخابات نداشت و به نظر می‌رسد اولین نمود بیرونی آن را باید در انتخابات شوراهای دوم جست‌وجو کرد.
از 80 تا 84
از انتخابات شوراهای دوم از سوی برخی نظریه‌پردازان سیاسی، بازگشت جناح راست دگردیسی یافته به عرصه انتخابات و سیاست تعبیر می‌شود. جایی که نیروهای سابق جناح راست که تا پیش از دوم خرداد، پای ثابت انتخابات ریاست‌جمهوری، مجلس و حتی خبرگان بودند، ترجیح دادند یا ناگزیر شدند «کنار گودنشینی» را تجربه کنند و چهره‌های جوان‌تر این جناح که در سال‌های پس از جنگ، مدیریت میانی دولتی و حضور در برخی نهادهای انقلابی را در کارنامه داشتند، وارد عرصه شوند. تحلیلگران دو دلیل را برای این اقدام بر می‌شمارند. نخست نگرانی سران این جناح برای توفیق در آن انتخابات با نظر به چهار ناكامي پیاپی پس از دوم خرداد و دوم، گسترش دامنه این بحث در خود جناح راست که چهره‌های سنتی، از امکان پاسخگویی به خواسته‌های بافت جوان سنتی حامی این جریان را در مقابل ایده‌های نو به نو اصلاح‌طلبان، بی‌بهره هستند. بر این اساس، به این جریان سیاسی پیشنهاد شد با تز «موتور روشن- چراغ خاموش»، به حرکت درآید تا اگر ناکامی دیگری در پرونده این جناح ثبت شد، آنقدر‌ها به چشم نیاید. علی عسگری درباره این مقطع نیز نکات قابل‌تاملی را بیان می‌کند: «آقای ناطق تزی داشتند که نه‌تنها نباید از شکست ناراحت شد، بلکه آن را پلی برای یک همگرایی و هم‌افزایی قرار داد. شاید کمتر به آن اشاره شده باشد که آغاز حیات سیاسی جدی آقای احمدی‌نژاد هم با مدیریت همین شورای هماهنگی نیروهای انقلاب به نتیجه رسید و محصول انسجام اصولگرایان بود نه پراکندگی آنها. در انتخابات شورای دوم و البته انتخابات مجلس هفتم که ما توانستیم با مدیریت و پشتیبانی شورای هماهنگی نیروهای انقلاب، وارد مجلس شویم، اینها از آثار و برکات کار آقای ناطق در آن برنامه‌های تشکیلاتی منسجم بود که به انتخابات سال 84 رسید. واقعا در آن دو انتخابات، آقای ناطق و مجموعه همراه ایشان شب و روز نداشتند. حتی چند نوبت به مشهد آمدند برای اینکه کار تشکیلاتی را به سامان برسانند. در انتخابات شوراها جبهه پیروان به همراه چند گروه دیگر مانند جامعه اسلامی مهندسین، زیرمجموعه و عضو شورای هماهنگی نیروهای انقلاب بودند. یعنی مدیرارشد و محور جریان، جناب آقای ناطق بود و آقای باهنر هم مدیر اجرایی. آقای احمدی‌نژاد هم به عنوان یک عضو عادی، مشغول فعالیت تشکیلاتی و حزبی بود و برخلاف مباحث امروز، علاقه زیادی هم به آن نشان می‌داد.»
تابلوی«آبادگران ایران اسلامی» تنها در دو انتخابات، بالا رفت؛ شوراهای دوم و مجلس هفتم. در شوراهای دوم، نوبت اصلاح‌طلبان بود که از انسجام فاصله بگیرند و با چند فهرست گام به رقابت‌ها بگذارند که این امر در کنار فضای یأس و رخوتی که توسط برخی رسانه‌های عمومی در میان هواداران اصلاحات ترویج می‌شد و به عدم مشارکت اکثریت آنها در انتخابات اسفند 81 انجامید، سبب شد تا «نواصولگرایان» با آرای کم اما منسجم وارد شورای شهر تهران شوند. داستان انتخابات مجلس هفتم در بهمن سال بعد، متفاوت بود. اگر چه جناح راست با همان «دست فرمان» گام به رقابت‌ها گذاشت اما ردصلاحیت اکثر اصلاح‌طلبان شاخص مجلس ششم، امکان مشارکت این جناح را به حداقل رساند. جناح راست با یک مدل «ائتلافی»، دو انتخابات را به نام خود ثبت کرد. نهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری نشان داد عمر ائتلاف و انسجام در این جناح سیاسی تا چه حد کوتاه است. شش‌کاندیدای این جناح که جز علی لاریجانی و علی‌اکبر ولایتی، جملگی از چهره‌های «تازه‌وارد» به شمار می‌رفتند، در خود این توانایی را دیدند که به عنوان رییس دستگاه اجرایی، کشور را اداره کنند. ناطق نوری تلاش کرد با همان مدل پیشین، یک خروجی واحد از «شورای هماهنگی نیروهای انقلاب» خارج کند اما تازه‌واردهایی که تا چندی قبل، زعامت و شیخوخیت سیاسی او را پذیرفته بودند، حالا دیگر حاضر به پذیرش سازوکار فعالیت سیاسی نبودند که دلایل آن، قابل بررسی در این نوشتار نیست. علی عسگری درباره دلایل در پیش‌گرفته‌شدن رویکرد فعالیت خارج از ائتلاف و نظارت چهره‌های باتجربه سیاسی جناح راست معتقد است: «او درباره انتخابات ریاست‌جمهوری نهم نیز نکاتی را بیان کرد که تامل در آن، می‌تواند درس‌های بسیاری را به همراه داشته باشد و همچنین ماهیت جریان‌هایی که این روزها طبل جدایی می‌زنند را بیش از پیش برملا سازد: «آقای ناطق تلاش می‌کرد تا اصولگرایان به یک ساز‌و‌کار مشخص برای انتخاب کاندیدای واحد و موردپسند عامه برای انتخابات ریاست‌جمهوری نهم برسند. جالب اینجاست که مدعیان اصولگرایی از تلاش‌های آقای ناطق برای نفی آقای هاشمی نیز بهره بردند. با توجه به فعالیت‌های گسترده‌ای که در شهرداری، شورای شهر و برخی نمایندگان مجلس برای تحمیل آقای احمدی‌نژاد به شورای هماهنگی نیروهای انقلاب آغاز شده بود، وی هم جزو فهرست شش‌نفره قرار گرفت. قرار بر این بود که این کاندیداها کار کنند و هرکدام که در افکارسنجی‌ها محبوبیت بیشتری داشت، بماند و بقیه کنار بروند. افرادی که اطراف آقای احمدی‌نژاد جمع شده بودند علاقه‌ای به همکاری با شورای هماهنگی نشان نداده و قاعده کار بازی را به هم زدند. آنها کار را به جایی رساندند که آقای دکتر ولایتی قهر کرد و با آقای لاریجانی هم که بعدها موردنظر آقای ناطق، باهنر و اکثریت جناح راست قرار گرفت، وارد تقابل شدند. اما شرایطی که به انتخاب آقای احمدی‌نژاد منجر شد، کاملا متفاوت بود و در مرحله دوم نیز، تخریب‌ها علیه آقای هاشمی به حد بی‌سابقه‌ای رسیده بود. برخي مدعیان اصولگرایی به هیچ صراطی مستقیم نبودند. در واقع آنها انسجام‌گریز بودند در حالی‌که حیات سیاسی خود را مرهون همین انسجام می‌دانستند که آقای ناطق بانی آن بود. در خصوص رفتارهای غیرقابل تصور آنها بهتر است خاطره‌ای را نقل کنم تا موضوع بهتر جا بیفتد. در همان مقطع آقای مهدوی‌کنی صحبت اخلاقی کردند و تاکید ایشان این بود که اصولگرایان خوب است که حرف پدر پیر خود را بشنوند و وحدت داشته باشند. یادم نمی‌رود در همان مقطع یکی از آقایانی که امروز جزو جبهه پایداری است، پیغامی به من داد تا برای آیت‌الله مهدوی‌کنی ببرم. جالب است که او نماینده مجلس هفتم و مدافع داغ احمدی‌نژاد بود اما در دو سال اخیر که دیدند احمدی‌نژاد مورد انتقاد است و جایگاه سابق را ندارد، تاکتیک عوض کردند. او گفت شما که روحانی هستید و با این پدربزرگ‌ها! حشر و نشر دارید به آنها تذکر دهید که دوران پدربزرگ‌ها به پایان رسیده و بهتر است بازنشسته شوند تا ما کار را به شکلی که خودمان می‌دانیم، به پیش ببریم. چون جناب آقای مهدوی‌کنی از روی خضوع از این تعبیر زیبا استفاده کرده بودند که به نصیحت پدر پیرتان که پای او لب گور است، توجه کنید، آن فرد هم از واژه پدربزرگ برای نامیدن آقای مهدوی‌کنی استفاده کرد. امروز هم می‌بینید که آقای مهدوی‌کنی هم مانند آقایان ناطق و هاشمی مورد جفای این گروه تندرو قرار گرفته است. حتی به یاد دارم که آقای هاشمی هم در آن مقطع تاکید داشتند که اگر روی آقای ولایتی اتفاق‌نظر صورت بگیرد، اصلا کاندیدا نمی‌شوند و خودشان هم برای آقای ولایتی تبلیغ می‌کنند تا بر اهمیت انسجام سیاسی جریانات تاکید کنند. بعدها در مورد آقای علی لاریجانی هم همین نظر را داشتند اما وقتی دیدند که یک گروه و جریان خاص قاعده بازی سیاسی را بر هم زدند، محکم ایستادند و در صحنه رقابت‌ها- به‌رغم میل باطنی- حضور یافتند.»
از 84 تا 92
پس از روی کار آمدن محمود احمدی‌نژاد اما تیم اطرافیان وی با این اعتقاد که آنها نماینده جریان اصولگرایی نیستند وارد انتخابات شوراهای سوم شده و تاکید کردند قصد ائتلاف با سایر اصولگرایان را ندارند. در آن مقطع سازوکاری به نام «ائتلاف اصولگرایان» طراحی شده بود که در همه استان‌ها، کاندیداهای این جریان با فهرست واحد به مردم عرضه شوند. اطرافیان احمدی‌نژاد اما فهرست خود را با نام «رایحه خوش خدمت» در تهران عرضه کرده و پروین احمدی‌نژاد را به‌عنوان نماد این حرکت، سرفهرست خود کردند. آنها حتی در انتخابات خبرگان چهارم که همزمان با این انتخابات برگزار شد، فهرستی به نام نخبگان حوزه و دانشگاه را ارایه کردند و فهرست سنتی و همیشه غالب «جامعتین» را برنتافتند که البته در شوراها، کمتر از چهاردرصد آرای کل کشور را به خود اختصاص دادند و نام احمدی‌نژاد در حدود یک‌سال‌ونیم پس از سال 84، دیگر برای آنها نجات‌دهنده نبود. این امر سبب شد تا در جریان انتخابات مجلس هشتم، جبهه‌ای با سازوکار موسوم به 5+6 تشکیل شود که عدد 6، بیانگر سه جریان عمده در میان اصولگرایان بود. ضلع موسوم به «سنتی» که متشکل از گروه‌های عضو جبهه پیروان خط امام و رهبری و حزب موتلفه اسلامی با نظارت جامعتین بود. ضلع ملقب به تحول‌خواه که شامل تشکل‌هایی چون آبادگران و ایثارگران می‌شد و سرانجام، ضلع مشهور به رایحه خوش خدمت که حامیان محمود احمدی‌نژاد در آن حاضر بودند. هر کدام از این اضلاع، دو نماینده در کمیته مرکزی داشتند و اینچنین بود که رایحه خوشی‌ها هم در ظاهر، وارد ائتلاف شدند اما فهرست جداگانه خود را در تهران و مراکز استان‌ها منتشر کردند. در آن انتخابات نیز، ائتلاف فراگیر اصولگرایان که توسط جمعی از چهره‌های منتقد دولت در مجلس هفتم و بیرون از آن شکل گرفته بود، امکان حضور در جبهه متحد را نیافتند و اعتراض خود به این اقدام را بیان کردند. در انتخابات ریاست‌جمهوری دهم هم به‌رغم مطرح‌شدن نام چهره‌های شاخصی از اصولگرایان، سرانجام این احمدی‌نژاد بود که بدون تن دادن به شروط جریانات سنتی، بار دیگر مورد حمایت اکثریت آنان قرار گرفت اما «محسن رضایی» به شکل مستقل وارد عرصه شد. امروز و در روزگار عسرت رییس دولت‌های نهم و دهم، برخی عناصر محوری جریان اصولگرا فاش می‌کنند که در سال 88 به رضایی رای دادند اما مشخص نیست چرا در آن مقطع، حاضر به حمایت از وی نشدند؟ اصولگرایان در انتخابات نهمین دوره مجلس، سازوکاری طراحی کردند تا شاید بر شکاف سیاسی میان خود غلبه کنند. آنها با محوریت دو گروه روحانی اصولگرا یعنی جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و اضافه شدن نمایندگانی از همه طیف‌های جریان اصولگرا، ائتلافی با نام 8+7 را شکل دادند. در سوی مقابل گروهی از حامیان که شامل اخراجی‌هایی از دولت و برخی نمایندگان عضو فراکسیون انقلاب اسلامی مجلس هشتم بودند، در جبهه‌ای موسوم به پایداری اعلام موجودیت کردند. نزدیکان دولت که توسط برخی چهره‌های با نفوذ درون دولت حمایت می‌شدند نیز به فکر رای آوردن در حوزه‌های انتخابیه‌ای بودند که یک نماینده می‌خواست و جریان اصولگرا از آنها به‌عنوان جریان انحرافی یاد می‌کند.
معنای ائتلاف
از ائتلاف به‌عنوان همسویی و هم‌افزایی در یک جناح برای رسیدن به یک فهرست یا کاندیدا یاد می‌شود. اینکه در فقدان حضور احزاب تاثیرگذار و قدرتمند که با سازوکاری درون‌حزبی، به کاندیدای واحد برسند - مدلی که در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا به شکل کامل اجرا می‌شود- جریانات سیاسی در ایران ناگزیر هستند به مدل‌هایی نظیر ائتلاف بیندیشند. با این حال عملکرد اصولگرایان در انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم از هر حیث، این واژه را از معنای خود تهی ساخته است. حداقل چهار ائتلاف در یک جناح، اعلام موجودیت کرده، هر کدام به جای یک کاندیدا، چند کاندیدا را معرفی کرده و حالا هیچ‌یک از آنها حاضر نیستند به سود دیگران کنار بروند! شاید برخی معتقد باشند ذات انتخابات ریاست‌جمهوری، ائتلاف‌پذیر نبوده و نیست که البته برای خود همین انتخابات، مثال نقض این دیدگاه وجود دارد. اما این نوشتار بر آن بود تا نشان دهد جریان اصولگرا در هشت‌سال اخیر در سایر انتخابات‌ها نیز سرنوشتی مشابه همین انتخابات اخیر داشته است. ناظران سیاسی بر این باورند انتخابات ریاست‌جمهوری نهم را باید نقطه آغاز تفرق و چنددستگی در جناح اصولگرا ياد كرد. اختلافاتی که چه در ایام انتخابات و چه در ایام عادی، خود را نشان می‌دهد، حاکی از اختلافاتی بنیادین میان آنهاست. از سوی دیگر این دیدگاه نیز ارایه شده که بر هم‌خوردن سازوکار فعالیت سیاسی در سال‌های اخیر که به ایجاد محدودیت‌هایی غیرسیاسی برای رقیب آنها منجر شده است، این شرایط غیرعادی را در این جریان سیاسی پدید آورده است. پدیده چند ائتلاف در یک جریان سیاسی که هر یک نه در رقابت‌های درونی که حتی در مرحله ثبت‌نام در انتخابات، چندین خروجی دارند، احتمالا در هیچ نقطه‌ای از جهان نمی‌تواند مشابهی برای خود بیابد.
تصویر ناکامی یک جریان سیاسی، برای رسیدن به انسجام حداکثری برای حضور در میدان انتخابات؛ تصویری که هرچه از دوم خرداد76 می‌گذرد، بیشتر و بیشتر خود را نشان می‌دهد. در آن مقطع، جناح موسوم به «راست» که «کار انتخابات» را «یکسره» فرض می‌کرد با یک نامزد اصلی شناخته شده، گام به آوردگاه رقابت‌های ریاست‌جمهوری هفتم گذاشت اما حمایت یکپارچه از آن نامزد هم، سبب نشد دو چهره دیگر منتسب به محافظه‌کاران یعنی محمد محمدی‌ری‌شهری و سیدرضا زواره‌ای، از حضور در آن میدان، خود را معاف ببینند. در این میان دیدگاهی نیز وجود دارد مبنی بر اینکه به سبب گمانه‌زنی‌هایی که اکثر قریب به اتفاق ناظران سیاسی درخصوص پیروزی آن کاندیدای شاخص داشتند، نگرانی درباره نامزدی دو چهره دیگر از آن جناح را از بین می‌برد. همچنین با توجه به اراده جریان موسوم به خط امام یا جناح چپ برای فعالیت دوباره انتخاباتی، ترغیب سیدمحمد خاتمی به پذیرش کاندیداتوری و حمایت از وی به عنوان کاندیدای واحد حداکثری از یک‌سو و مسبوق به سابقه نبودن برگزاری انتخابات با فقط و فقط دو کاندیدا از سوی دیگر، این دیدگاه وجود داشت که دو نامزد دیگر منتسب به جناح راست -که دارای پایگاه حداقلی بودند- بر خود فرض می‌دیدند برای تکمیل «کف» تعداد کاندیدا براساس میانگین کاندیداهای انتخاباتی، وارد گود شوند. این روند در گذشته هم مسبوق به سابقه بود و افرادی چون حبیب‌الله عسگراولادی یا احمد توکلی در فهرست نامزد‌ها، در مقابل نامزدهای اصلی جناح راست در ادوار گذشته به انتخابات وارد شده بودند، هرچند عدم توفیق آنها از قبل مسجل بود و البته آنان نیز برای راهیابی به پاستور، برای نام‌نویسی به وزارت کشور نرفته بودند.
اما اینکه چرا دوم خرداد76 به عنوان مبدأ بررسی دلایل ناموفق‌بودن مدل‌های انسجام بخشی در جریان راست دیروز و اصولگرای امروز در نظر گرفته شده، ریشه در تغییر نگرش به «مساله انتخابات» از آن زمان به بعد دارد. احمد پورنجاتی از فعالان سیاسی اصلاح طلب در گفت‌وگویی با یکی از مجلات، این تفاوت‌ها و تغییر‌ها بین پیش و پس از دوم خرداد را اینگونه تشریح می‌کند: «اینکه در سال 76، خلاف آنچه پیش‌بینی می‌شد از آب درآمد، این پیام را به کسانی که چنین برداشتی داشتند، می‌داد که نیاز جامعه، تفاوت کرده است و از دل همین سیستم، می‌توان به آن پاسخ داد. آنها این تجربه را داشتند که رویکرد «بیعت‌گونه» تا قبل از 76، نتیجه تضمین شده‌ای داشت و حتی در سطوح جامعه، می‌گفتند «فلانی می‌شود» و با علم به این مساله رای می‌دادند و گروهی هم رای نمی‌دادند. این به معنای دخالت نبود بلکه واقعا فضای کلی سیاسی و جامعه به این شکل به سود آن کاندیدا پیش می‌رفت. در انتخابات دوره ششم ریاست‌جمهوری که آقای توکلی، رقیب آقای هاشمی بود، اکثریت به آقای هاشمی رای دادند اما از 76 به بعد، این نظریه خدشه برداشت». وی در توضیح این نوع نگرش که در جامعه پیش می‌رفت نیز می‌گوید: «در دوره‌های قبل از دوم خرداد به‌طور کلی، غیر از رقابت‌های منطقه‌ای -که همیشه در آن عوامل خاصی که بیشتر به معیشت و مسایل روزانه مردم مربوط می‌شود موثر بود- در انتخابات‌های ملی و حتی در انتخابات مجلس در تهران و شهرهای بزرگ، شرایط به گونه‌ای بود که نگاه‌ها تقریبا از آفاق هرم اداره‌کننده کشور ساری و جاری می‌شد و استشمام اجتماعی آن باعث می‌شد رای‌دهندگان یا حامیان یک دولت بدانند باید چه کنند. در واقع در دوره‌ای که ما بودیم انتخابی بین چند گزینه نبود تا این نگرانی درباره مشارکت حداکثری ایجاد شود. اتفاقا می‌گفتند هرچه مشارکت بیشتر، بهتر چون بیشترین بخش از این «بیشتر»، در سبد آن فرد است که برای سیستم، «مطلوبیت» هم داشت».
از 76 تا 80
به هر تقدیر حضور «حماسی» مردم در دوم خرداد سبب شد تا نامزد رقیب جناح راست با آرای 20میلیونی بر کرسی ریاست‌جمهوری تکیه زند. پس از آن در دو انتخابات شوراهای اسلامی شهر و روستا، مجلس ششم و ریاست‌جمهوری هشتم نیز این روند ادامه یافت و اساسا جناح رقیب نه در قالب «ائتلاف» و نه به صورت انفرادی، «باور» وجود شانس برای گذر از نامزدها و فهرست‌های «اصلاح‌طلبان» را در ذهن نداشت. آیا در طول این چهارسال هیچ‌گونه فعالیتی در این جناح صورت نمی‌گرفت؟ علی عسگری که در مجلس هفتم ریاست فراکسیون حزب‌الله را بر عهده داشت و در گذشته، از فعالان سیاسی اصولگرا در مشهد به شمار می‌رفت، چندی قبل در گفت‌وگویی با یکی از مجلات اصولگرا درباره سازوکار‌های طراحی شده در جریان راست، پس از انتخابات دوم خرداد 76، اینطور خبر می‌دهد: «پس از انتخابات ریاست‌جمهوری دوم خرداد و رقابت آقای ناطق نوری با آقای خاتمی- من ریاست ستاد آقای ناطق در استان خراسان را بر عهده داشتم- پس از آنکه ستادها به ایشان خبر دادند که انتخابات را به رقیب واگذار کردیم، به‌رغم اینکه شمارش آرا نهایی نشده بود، پیام تبریک برای آقای خاتمی فرستاده و بر اساس قاعده کار سیاسی، پیروزی رقیب را تبریک گفت. پس از آن آقای ناطق جلساتی را ساماندهی کرد که گستره بیشتری را شامل می‌شد و اکثر احزاب و جریانات سیاسی رقیب اصلاحات هم که به نحوی به ایشان اتکا داشتند، در آن حاضر بودند». احتمالا این حرکت، آغاز مسیری بوده که به تشکیل «شورای هماهنگی نیروهای انقلاب» در انتخابات ریاست‌جمهوری نهم انجامید. با این‌حال این فعالیت‌ها، خروجی مشخصی برای انتخابات نداشت و به نظر می‌رسد اولین نمود بیرونی آن را باید در انتخابات شوراهای دوم جست‌وجو کرد.
از 80 تا 84
از انتخابات شوراهای دوم از سوی برخی نظریه‌پردازان سیاسی، بازگشت جناح راست دگردیسی یافته به عرصه انتخابات و سیاست تعبیر می‌شود. جایی که نیروهای سابق جناح راست که تا پیش از دوم خرداد، پای ثابت انتخابات ریاست‌جمهوری، مجلس و حتی خبرگان بودند، ترجیح دادند یا ناگزیر شدند «کنار گودنشینی» را تجربه کنند و چهره‌های جوان‌تر این جناح که در سال‌های پس از جنگ، مدیریت میانی دولتی و حضور در برخی نهادهای انقلابی را در کارنامه داشتند، وارد عرصه شوند. تحلیلگران دو دلیل را برای این اقدام بر می‌شمارند. نخست نگرانی سران این جناح برای توفیق در آن انتخابات با نظر به چهار ناكامي پیاپی پس از دوم خرداد و دوم، گسترش دامنه این بحث در خود جناح راست که چهره‌های سنتی، از امکان پاسخگویی به خواسته‌های بافت جوان سنتی حامی این جریان را در مقابل ایده‌های نو به نو اصلاح‌طلبان، بی‌بهره هستند. بر این اساس، به این جریان سیاسی پیشنهاد شد با تز «موتور روشن- چراغ خاموش»، به حرکت درآید تا اگر ناکامی دیگری در پرونده این جناح ثبت شد، آنقدر‌ها به چشم نیاید. علی عسگری درباره این مقطع نیز نکات قابل‌تاملی را بیان می‌کند: «آقای ناطق تزی داشتند که نه‌تنها نباید از شکست ناراحت شد، بلکه آن را پلی برای یک همگرایی و هم‌افزایی قرار داد. شاید کمتر به آن اشاره شده باشد که آغاز حیات سیاسی جدی آقای احمدی‌نژاد هم با مدیریت همین شورای هماهنگی نیروهای انقلاب به نتیجه رسید و محصول انسجام اصولگرایان بود نه پراکندگی آنها. در انتخابات شورای دوم و البته انتخابات مجلس هفتم که ما توانستیم با مدیریت و پشتیبانی شورای هماهنگی نیروهای انقلاب، وارد مجلس شویم، اینها از آثار و برکات کار آقای ناطق در آن برنامه‌های تشکیلاتی منسجم بود که به انتخابات سال 84 رسید. واقعا در آن دو انتخابات، آقای ناطق و مجموعه همراه ایشان شب و روز نداشتند. حتی چند نوبت به مشهد آمدند برای اینکه کار تشکیلاتی را به سامان برسانند. در انتخابات شوراها جبهه پیروان به همراه چند گروه دیگر مانند جامعه اسلامی مهندسین، زیرمجموعه و عضو شورای هماهنگی نیروهای انقلاب بودند. یعنی مدیرارشد و محور جریان، جناب آقای ناطق بود و آقای باهنر هم مدیر اجرایی. آقای احمدی‌نژاد هم به عنوان یک عضو عادی، مشغول فعالیت تشکیلاتی و حزبی بود و برخلاف مباحث امروز، علاقه زیادی هم به آن نشان می‌داد.»
تابلوی«آبادگران ایران اسلامی» تنها در دو انتخابات، بالا رفت؛ شوراهای دوم و مجلس هفتم. در شوراهای دوم، نوبت اصلاح‌طلبان بود که از انسجام فاصله بگیرند و با چند فهرست گام به رقابت‌ها بگذارند که این امر در کنار فضای یأس و رخوتی که توسط برخی رسانه‌های عمومی در میان هواداران اصلاحات ترویج می‌شد و به عدم مشارکت اکثریت آنها در انتخابات اسفند 81 انجامید، سبب شد تا «نواصولگرایان» با آرای کم اما منسجم وارد شورای شهر تهران شوند. داستان انتخابات مجلس هفتم در بهمن سال بعد، متفاوت بود. اگر چه جناح راست با همان «دست فرمان» گام به رقابت‌ها گذاشت اما ردصلاحیت اکثر اصلاح‌طلبان شاخص مجلس ششم، امکان مشارکت این جناح را به حداقل رساند. جناح راست با یک مدل «ائتلافی»، دو انتخابات را به نام خود ثبت کرد. نهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری نشان داد عمر ائتلاف و انسجام در این جناح سیاسی تا چه حد کوتاه است. شش‌کاندیدای این جناح که جز علی لاریجانی و علی‌اکبر ولایتی، جملگی از چهره‌های «تازه‌وارد» به شمار می‌رفتند، در خود این توانایی را دیدند که به عنوان رییس دستگاه اجرایی، کشور را اداره کنند. ناطق نوری تلاش کرد با همان مدل پیشین، یک خروجی واحد از «شورای هماهنگی نیروهای انقلاب» خارج کند اما تازه‌واردهایی که تا چندی قبل، زعامت و شیخوخیت سیاسی او را پذیرفته بودند، حالا دیگر حاضر به پذیرش سازوکار فعالیت سیاسی نبودند که دلایل آن، قابل بررسی در این نوشتار نیست. علی عسگری درباره دلایل در پیش‌گرفته‌شدن رویکرد فعالیت خارج از ائتلاف و نظارت چهره‌های باتجربه سیاسی جناح راست معتقد است: «او درباره انتخابات ریاست‌جمهوری نهم نیز نکاتی را بیان کرد که تامل در آن، می‌تواند درس‌های بسیاری را به همراه داشته باشد و همچنین ماهیت جریان‌هایی که این روزها طبل جدایی می‌زنند را بیش از پیش برملا سازد: «آقای ناطق تلاش می‌کرد تا اصولگرایان به یک ساز‌و‌کار مشخص برای انتخاب کاندیدای واحد و موردپسند عامه برای انتخابات ریاست‌جمهوری نهم برسند. جالب اینجاست که مدعیان اصولگرایی از تلاش‌های آقای ناطق برای نفی آقای هاشمی نیز بهره بردند. با توجه به فعالیت‌های گسترده‌ای که در شهرداری، شورای شهر و برخی نمایندگان مجلس برای تحمیل آقای احمدی‌نژاد به شورای هماهنگی نیروهای انقلاب آغاز شده بود، وی هم جزو فهرست شش‌نفره قرار گرفت. قرار بر این بود که این کاندیداها کار کنند و هرکدام که در افکارسنجی‌ها محبوبیت بیشتری داشت، بماند و بقیه کنار بروند. افرادی که اطراف آقای احمدی‌نژاد جمع شده بودند علاقه‌ای به همکاری با شورای هماهنگی نشان نداده و قاعده کار بازی را به هم زدند. آنها کار را به جایی رساندند که آقای دکتر ولایتی قهر کرد و با آقای لاریجانی هم که بعدها موردنظر آقای ناطق، باهنر و اکثریت جناح راست قرار گرفت، وارد تقابل شدند. اما شرایطی که به انتخاب آقای احمدی‌نژاد منجر شد، کاملا متفاوت بود و در مرحله دوم نیز، تخریب‌ها علیه آقای هاشمی به حد بی‌سابقه‌ای رسیده بود. برخي مدعیان اصولگرایی به هیچ صراطی مستقیم نبودند. در واقع آنها انسجام‌گریز بودند در حالی‌که حیات سیاسی خود را مرهون همین انسجام می‌دانستند که آقای ناطق بانی آن بود. در خصوص رفتارهای غیرقابل تصور آنها بهتر است خاطره‌ای را نقل کنم تا موضوع بهتر جا بیفتد. در همان مقطع آقای مهدوی‌کنی صحبت اخلاقی کردند و تاکید ایشان این بود که اصولگرایان خوب است که حرف پدر پیر خود را بشنوند و وحدت داشته باشند. یادم نمی‌رود در همان مقطع یکی از آقایانی که امروز جزو جبهه پایداری است، پیغامی به من داد تا برای آیت‌الله مهدوی‌کنی ببرم. جالب است که او نماینده مجلس هفتم و مدافع داغ احمدی‌نژاد بود اما در دو سال اخیر که دیدند احمدی‌نژاد مورد انتقاد است و جایگاه سابق را ندارد، تاکتیک عوض کردند. او گفت شما که روحانی هستید و با این پدربزرگ‌ها! حشر و نشر دارید به آنها تذکر دهید که دوران پدربزرگ‌ها به پایان رسیده و بهتر است بازنشسته شوند تا ما کار را به شکلی که خودمان می‌دانیم، به پیش ببریم. چون جناب آقای مهدوی‌کنی از روی خضوع از این تعبیر زیبا استفاده کرده بودند که به نصیحت پدر پیرتان که پای او لب گور است، توجه کنید، آن فرد هم از واژه پدربزرگ برای نامیدن آقای مهدوی‌کنی استفاده کرد. امروز هم می‌بینید که آقای مهدوی‌کنی هم مانند آقایان ناطق و هاشمی مورد جفای این گروه تندرو قرار گرفته است. حتی به یاد دارم که آقای هاشمی هم در آن مقطع تاکید داشتند که اگر روی آقای ولایتی اتفاق‌نظر صورت بگیرد، اصلا کاندیدا نمی‌شوند و خودشان هم برای آقای ولایتی تبلیغ می‌کنند تا بر اهمیت انسجام سیاسی جریانات تاکید کنند. بعدها در مورد آقای علی لاریجانی هم همین نظر را داشتند اما وقتی دیدند که یک گروه و جریان خاص قاعده بازی سیاسی را بر هم زدند، محکم ایستادند و در صحنه رقابت‌ها- به‌رغم میل باطنی- حضور یافتند.»
از 84 تا 92
پس از روی کار آمدن محمود احمدی‌نژاد اما تیم اطرافیان وی با این اعتقاد که آنها نماینده جریان اصولگرایی نیستند وارد انتخابات شوراهای سوم شده و تاکید کردند قصد ائتلاف با سایر اصولگرایان را ندارند. در آن مقطع سازوکاری به نام «ائتلاف اصولگرایان» طراحی شده بود که در همه استان‌ها، کاندیداهای این جریان با فهرست واحد به مردم عرضه شوند. اطرافیان احمدی‌نژاد اما فهرست خود را با نام «رایحه خوش خدمت» در تهران عرضه کرده و پروین احمدی‌نژاد را به‌عنوان نماد این حرکت، سرفهرست خود کردند. آنها حتی در انتخابات خبرگان چهارم که همزمان با این انتخابات برگزار شد، فهرستی به نام نخبگان حوزه و دانشگاه را ارایه کردند و فهرست سنتی و همیشه غالب «جامعتین» را برنتافتند که البته در شوراها، کمتر از چهاردرصد آرای کل کشور را به خود اختصاص دادند و نام احمدی‌نژاد در حدود یک‌سال‌ونیم پس از سال 84، دیگر برای آنها نجات‌دهنده نبود. این امر سبب شد تا در جریان انتخابات مجلس هشتم، جبهه‌ای با سازوکار موسوم به 5+6 تشکیل شود که عدد 6، بیانگر سه جریان عمده در میان اصولگرایان بود. ضلع موسوم به «سنتی» که متشکل از گروه‌های عضو جبهه پیروان خط امام و رهبری و حزب موتلفه اسلامی با نظارت جامعتین بود. ضلع ملقب به تحول‌خواه که شامل تشکل‌هایی چون آبادگران و ایثارگران می‌شد و سرانجام، ضلع مشهور به رایحه خوش خدمت که حامیان محمود احمدی‌نژاد در آن حاضر بودند. هر کدام از این اضلاع، دو نماینده در کمیته مرکزی داشتند و اینچنین بود که رایحه خوشی‌ها هم در ظاهر، وارد ائتلاف شدند اما فهرست جداگانه خود را در تهران و مراکز استان‌ها منتشر کردند. در آن انتخابات نیز، ائتلاف فراگیر اصولگرایان که توسط جمعی از چهره‌های منتقد دولت در مجلس هفتم و بیرون از آن شکل گرفته بود، امکان حضور در جبهه متحد را نیافتند و اعتراض خود به این اقدام را بیان کردند. در انتخابات ریاست‌جمهوری دهم هم به‌رغم مطرح‌شدن نام چهره‌های شاخصی از اصولگرایان، سرانجام این احمدی‌نژاد بود که بدون تن دادن به شروط جریانات سنتی، بار دیگر مورد حمایت اکثریت آنان قرار گرفت اما «محسن رضایی» به شکل مستقل وارد عرصه شد. امروز و در روزگار عسرت رییس دولت‌های نهم و دهم، برخی عناصر محوری جریان اصولگرا فاش می‌کنند که در سال 88 به رضایی رای دادند اما مشخص نیست چرا در آن مقطع، حاضر به حمایت از وی نشدند؟ اصولگرایان در انتخابات نهمین دوره مجلس، سازوکاری طراحی کردند تا شاید بر شکاف سیاسی میان خود غلبه کنند. آنها با محوریت دو گروه روحانی اصولگرا یعنی جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و اضافه شدن نمایندگانی از همه طیف‌های جریان اصولگرا، ائتلافی با نام 8+7 را شکل دادند. در سوی مقابل گروهی از حامیان که شامل اخراجی‌هایی از دولت و برخی نمایندگان عضو فراکسیون انقلاب اسلامی مجلس هشتم بودند، در جبهه‌ای موسوم به پایداری اعلام موجودیت کردند. نزدیکان دولت که توسط برخی چهره‌های با نفوذ درون دولت حمایت می‌شدند نیز به فکر رای آوردن در حوزه‌های انتخابیه‌ای بودند که یک نماینده می‌خواست و جریان اصولگرا از آنها به‌عنوان جریان انحرافی یاد می‌کند.
معنای ائتلاف
از ائتلاف به‌عنوان همسویی و هم‌افزایی در یک جناح برای رسیدن به یک فهرست یا کاندیدا یاد می‌شود. اینکه در فقدان حضور احزاب تاثیرگذار و قدرتمند که با سازوکاری درون‌حزبی، به کاندیدای واحد برسند - مدلی که در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا به شکل کامل اجرا می‌شود- جریانات سیاسی در ایران ناگزیر هستند به مدل‌هایی نظیر ائتلاف بیندیشند. با این حال عملکرد اصولگرایان در انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم از هر حیث، این واژه را از معنای خود تهی ساخته است. حداقل چهار ائتلاف در یک جناح، اعلام موجودیت کرده، هر کدام به جای یک کاندیدا، چند کاندیدا را معرفی کرده و حالا هیچ‌یک از آنها حاضر نیستند به سود دیگران کنار بروند! شاید برخی معتقد باشند ذات انتخابات ریاست‌جمهوری، ائتلاف‌پذیر نبوده و نیست که البته برای خود همین انتخابات، مثال نقض این دیدگاه وجود دارد. اما این نوشتار بر آن بود تا نشان دهد جریان اصولگرا در هشت‌سال اخیر در سایر انتخابات‌ها نیز سرنوشتی مشابه همین انتخابات اخیر داشته است. ناظران سیاسی بر این باورند انتخابات ریاست‌جمهوری نهم را باید نقطه آغاز تفرق و چنددستگی در جناح اصولگرا ياد كرد. اختلافاتی که چه در ایام انتخابات و چه در ایام عادی، خود را نشان می‌دهد، حاکی از اختلافاتی بنیادین میان آنهاست. از سوی دیگر این دیدگاه نیز ارایه شده که بر هم‌خوردن سازوکار فعالیت سیاسی در سال‌های اخیر که به ایجاد محدودیت‌هایی غیرسیاسی برای رقیب آنها منجر شده است، این شرایط غیرعادی را در این جریان سیاسی پدید آورده است. پدیده چند ائتلاف در یک جریان سیاسی که هر یک نه در رقابت‌های درونی که حتی در مرحله ثبت‌نام در انتخابات، چندین خروجی دارند، احتمالا در هیچ نقطه‌ای از جهان نمی‌تواند مشابهی برای خود بیابد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.