|

ترویج گفتمان و ایده با کدام ابزار؟

غلامعباس توسلی . جامعه‌شناس

برای رساندن پیام و ترویج گفتمان یک جریان فکری یا سیاسی به بدنه اجتماعی، دو نوع ارتباط تعریف شده است که دارای تفاوت‌ها و شباهت‌هایی است. نخست ارتباط نظام‌مند سیستمی است و دوم، ارتباط توده‌وار. با توجه به شرایط جامعه ایران و نوع فضای تبادل اطلاعات و دسترسی به فناوری‌های نوین و ضعف ساختارهای سیاسی مانند حزب، روش توده‌وار در سال‌های گذشته بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. به همین دلایل حتی مسوولان رسمی که دسترسی بیشتری به رسانه‌های فراگیر دارند هم معمولا از همین شیوه برای برقراری ارتباط با جامعه بهره می‌گیرند. در حقیقت این روش از گذشته تا به امروز از طریق منابر، مکان‌های عمومی و امکانات عمومی نظیر رادیو و تلویزیون، به پیش رفته است. در این شیوه، فرد بخصوصی مورد خطاب قرار نمی‌گیرد و البته قرار نیست به شکل خاص، موضوعی برای روشن‌شدن یک فرد مطرح شود بلکه از توده مردم، موضوعی عمومی درخواست می‌شود یا نوعی اطلاع‌رسانی جمعی صورت می‌گیرد. به دلیل تفاوت ماهیت جامعه مخاطب، معمولا درصد زیادی از افراد، اساسا مخاطب این اعلان نظر عمومی قرار نمی‌گیرند. در روش سیستماتیک یا نظام‌مند، باید دید گروه هدف یک تشکل، حزب یا فلان مسوول، کدام نیروهای جامعه هستند و چه وسیله‌ای برای ارتباط با آنها وجود دارد؟ وسایل اطلاع‌رسانی کتبی، شفاهی و سمبلیک، در این نوع از ارتباط، کارکردهای مختلفی می‌یابند و در صورت‌های مختلفی می‌توانند ایفای نقش کنند که بر حسب موقعیت، تعیین می‌شود. مثلا اگر یک گروه مرجع از حداقل امکانات برای ارتباط‌گیری با بدنه اجتماعی خود محروم باشد، تکلیف معلوم است و کار چندانی نمی‌تواند انجام دهد. البته معمولا این نیروها با همین محدودیت امکانات، دست به فعالیت‌هایی می‌زنند و بخشی از دیدگاه‌های خود را به جامعه می‌رسانند اما مشخص است که این روند کافی نیست و با این سطح ارتباطات و وسایل محدود، شرایط لازم برای موفقیت یک گفتمان، به دشواری فراهم می‌شود. نمی‌شود با یک روزنامه یا سایت، تمام اخبار، اطلاعات، تحلیل‌ها و برنامه‌ها را در سراسر کشور به دست افراد رساند. تعداد جریانات سیاسی، نیروهای تاثیر‌گذار آنها و روشنفکران نیز به میزان کافی نیست. اگرچه فناوری‌های نوین مانند اینترنت، پیام کوتاه و تسهیل ارتباطات صوتی، حداقلی از امکانات را فراهم ساخته اما در یک تقسیم نامساوی، حتما رقیب دست بالا را خواهد داشت. در گذشته نوار ضبط‌صوت و تلفن، مورد استفاده قرار می‌گرفتند اما امروز می‌توان با استفاده از فضای مجازی و حتی سیستم پیام کوتاه، دست به یک «نمونه‌گیری» محدود زد و با استخراج نتایج آن، به برخی داده‌ها درباره وضعیت جامعه یا یک موضوع خاص، دست یافت. با این حال جای تردید وجود دارد که در جامعه‌ای مثل ایران که 75میلیون جمعیت دارد به این آسانی بتوان این اقدامات را انجام داد. در سال‌های اخیر و با توجه به برخی محدودیت‌ها، از تقویت شبکه‌های اجتماعی و استفاده بهینه فناوری‌های موجود، سخن گفته شده اما هنوز این روش‌ها به شکل جامع، امتحان خود را پس نداده است.
در سال‌هاي گذشته هنوز خیلی از راه‌های ارتباطی با جامعه، کنترل نشده بود که بخشی از آن به ابتدایی بودن فناوری‌ها و البته تاکید بیشتر بر ارتباط حضوری و استفاده از نیروی انسانی بازمی‌گشت. امروز اما هر شیوه ارتباطی نوین، توسط همان شرکت سازنده، ضد آن را هم ارایه می‌کند و این امکان پدید می‌آید که کنترل ساده‌تری روی این فناوری‌ها اعمال شود. در شرایط فعلی نیز برخی اشخاص و گروه‌ها به دلیل حمایت‌های صورت‌گرفته، دست باز در استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی و سخن‌گفتن با جامعه دارند و تریبون‌های مختلفی نیز در اختیار آنها قرار گرفته است. نیروهای منتقد نیز ترجیح می‌دهند با فعالیت‌های حضوری در مقاطعی خاص نظیر نشست‌ها، همچنان با مردم سخن بگویند. با این حال مشخص است که شبکه‌های میان افراد و شهرها، باید قبلا به وجود آمده باشد تا امکان شکل‌گیری چنین نشست‌هایی نیز فراهم شود. این کارها قبلا هم صورت می‌گرفته و سخن‌گفتن در مجامع کوچک و انتقال آن به شهر یا استان، مورد تاکید کنشگران سیاست و نخبگان بوده است. در خاتمه توجه به یک نکته ضروری است. هر جریان سیاسی یا فکری باید بداند که نیازمند شناخت درست اجزای پیام است. آنان پیام‌دهنده هستند و توجه به مختصات «گیرنده» و البته نوع و محتوای پیام نیز نباید از نظر دور داشته شود. یعنی هم پیام گیرنده را به‌خوبی بشناسند و بدانند برای هر نوع پیامی، نوعی خاصی از وسایل و ابزار اطلاع‌رسانی مورد نیاز است. این کار سنگینی است و همت، فعالیت مداوم و نوآوری می‌طلبد. خود مردم هم از طرق مختلف می‌توانند اطلاعات را به دست بیاورند. مردم با واکنش منفی نسبت به آنچه مطابق سلیقه آنها نیست، تا حدی به دنبال سخنان مد نظر خود می‌گردند اما در فقدان تشکیلات سیاسی منظم، این امر دشوار است. بنابراین باید مسایل به شیوه‌های مختلف بیان شود. جامعه با شرايط خاصي روبه‌روست. پس نباید انتظار داشت در شرایطی که همه وسایل در اختیار گروه خاصی قرار گرفته است، گروه‌هایی که از امکانات کافی برخوردار نیستند، بیش از توان خود به ایفای نقش بپردازند. سوال این است که چند درصد مردم می‌توانند از راهکارهای مختلف برای به دست آوردن اطلاعات مد نظر خود یا شنیدن سخنان چهره‌های محبوب خود در عالم سیاست استفاده کنند؟ واقعا برای پاسخ این سوال، آزمونی انجام نشده تا «برد» این راهکارها مشخص شود. با این حال هنوز هم نوآوری که در شرایط محدودیت، بیشتر به منصه ظهور می‌رسد می‌تواند، معادلات مرسوم را تغییر دهد.
برای رساندن پیام و ترویج گفتمان یک جریان فکری یا سیاسی به بدنه اجتماعی، دو نوع ارتباط تعریف شده است که دارای تفاوت‌ها و شباهت‌هایی است. نخست ارتباط نظام‌مند سیستمی است و دوم، ارتباط توده‌وار. با توجه به شرایط جامعه ایران و نوع فضای تبادل اطلاعات و دسترسی به فناوری‌های نوین و ضعف ساختارهای سیاسی مانند حزب، روش توده‌وار در سال‌های گذشته بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. به همین دلایل حتی مسوولان رسمی که دسترسی بیشتری به رسانه‌های فراگیر دارند هم معمولا از همین شیوه برای برقراری ارتباط با جامعه بهره می‌گیرند. در حقیقت این روش از گذشته تا به امروز از طریق منابر، مکان‌های عمومی و امکانات عمومی نظیر رادیو و تلویزیون، به پیش رفته است. در این شیوه، فرد بخصوصی مورد خطاب قرار نمی‌گیرد و البته قرار نیست به شکل خاص، موضوعی برای روشن‌شدن یک فرد مطرح شود بلکه از توده مردم، موضوعی عمومی درخواست می‌شود یا نوعی اطلاع‌رسانی جمعی صورت می‌گیرد. به دلیل تفاوت ماهیت جامعه مخاطب، معمولا درصد زیادی از افراد، اساسا مخاطب این اعلان نظر عمومی قرار نمی‌گیرند. در روش سیستماتیک یا نظام‌مند، باید دید گروه هدف یک تشکل، حزب یا فلان مسوول، کدام نیروهای جامعه هستند و چه وسیله‌ای برای ارتباط با آنها وجود دارد؟ وسایل اطلاع‌رسانی کتبی، شفاهی و سمبلیک، در این نوع از ارتباط، کارکردهای مختلفی می‌یابند و در صورت‌های مختلفی می‌توانند ایفای نقش کنند که بر حسب موقعیت، تعیین می‌شود. مثلا اگر یک گروه مرجع از حداقل امکانات برای ارتباط‌گیری با بدنه اجتماعی خود محروم باشد، تکلیف معلوم است و کار چندانی نمی‌تواند انجام دهد. البته معمولا این نیروها با همین محدودیت امکانات، دست به فعالیت‌هایی می‌زنند و بخشی از دیدگاه‌های خود را به جامعه می‌رسانند اما مشخص است که این روند کافی نیست و با این سطح ارتباطات و وسایل محدود، شرایط لازم برای موفقیت یک گفتمان، به دشواری فراهم می‌شود. نمی‌شود با یک روزنامه یا سایت، تمام اخبار، اطلاعات، تحلیل‌ها و برنامه‌ها را در سراسر کشور به دست افراد رساند. تعداد جریانات سیاسی، نیروهای تاثیر‌گذار آنها و روشنفکران نیز به میزان کافی نیست. اگرچه فناوری‌های نوین مانند اینترنت، پیام کوتاه و تسهیل ارتباطات صوتی، حداقلی از امکانات را فراهم ساخته اما در یک تقسیم نامساوی، حتما رقیب دست بالا را خواهد داشت. در گذشته نوار ضبط‌صوت و تلفن، مورد استفاده قرار می‌گرفتند اما امروز می‌توان با استفاده از فضای مجازی و حتی سیستم پیام کوتاه، دست به یک «نمونه‌گیری» محدود زد و با استخراج نتایج آن، به برخی داده‌ها درباره وضعیت جامعه یا یک موضوع خاص، دست یافت. با این حال جای تردید وجود دارد که در جامعه‌ای مثل ایران که 75میلیون جمعیت دارد به این آسانی بتوان این اقدامات را انجام داد. در سال‌های اخیر و با توجه به برخی محدودیت‌ها، از تقویت شبکه‌های اجتماعی و استفاده بهینه فناوری‌های موجود، سخن گفته شده اما هنوز این روش‌ها به شکل جامع، امتحان خود را پس نداده است.
در سال‌هاي گذشته هنوز خیلی از راه‌های ارتباطی با جامعه، کنترل نشده بود که بخشی از آن به ابتدایی بودن فناوری‌ها و البته تاکید بیشتر بر ارتباط حضوری و استفاده از نیروی انسانی بازمی‌گشت. امروز اما هر شیوه ارتباطی نوین، توسط همان شرکت سازنده، ضد آن را هم ارایه می‌کند و این امکان پدید می‌آید که کنترل ساده‌تری روی این فناوری‌ها اعمال شود. در شرایط فعلی نیز برخی اشخاص و گروه‌ها به دلیل حمایت‌های صورت‌گرفته، دست باز در استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی و سخن‌گفتن با جامعه دارند و تریبون‌های مختلفی نیز در اختیار آنها قرار گرفته است. نیروهای منتقد نیز ترجیح می‌دهند با فعالیت‌های حضوری در مقاطعی خاص نظیر نشست‌ها، همچنان با مردم سخن بگویند. با این حال مشخص است که شبکه‌های میان افراد و شهرها، باید قبلا به وجود آمده باشد تا امکان شکل‌گیری چنین نشست‌هایی نیز فراهم شود. این کارها قبلا هم صورت می‌گرفته و سخن‌گفتن در مجامع کوچک و انتقال آن به شهر یا استان، مورد تاکید کنشگران سیاست و نخبگان بوده است. در خاتمه توجه به یک نکته ضروری است. هر جریان سیاسی یا فکری باید بداند که نیازمند شناخت درست اجزای پیام است. آنان پیام‌دهنده هستند و توجه به مختصات «گیرنده» و البته نوع و محتوای پیام نیز نباید از نظر دور داشته شود. یعنی هم پیام گیرنده را به‌خوبی بشناسند و بدانند برای هر نوع پیامی، نوعی خاصی از وسایل و ابزار اطلاع‌رسانی مورد نیاز است. این کار سنگینی است و همت، فعالیت مداوم و نوآوری می‌طلبد. خود مردم هم از طرق مختلف می‌توانند اطلاعات را به دست بیاورند. مردم با واکنش منفی نسبت به آنچه مطابق سلیقه آنها نیست، تا حدی به دنبال سخنان مد نظر خود می‌گردند اما در فقدان تشکیلات سیاسی منظم، این امر دشوار است. بنابراین باید مسایل به شیوه‌های مختلف بیان شود. جامعه با شرايط خاصي روبه‌روست. پس نباید انتظار داشت در شرایطی که همه وسایل در اختیار گروه خاصی قرار گرفته است، گروه‌هایی که از امکانات کافی برخوردار نیستند، بیش از توان خود به ایفای نقش بپردازند. سوال این است که چند درصد مردم می‌توانند از راهکارهای مختلف برای به دست آوردن اطلاعات مد نظر خود یا شنیدن سخنان چهره‌های محبوب خود در عالم سیاست استفاده کنند؟ واقعا برای پاسخ این سوال، آزمونی انجام نشده تا «برد» این راهکارها مشخص شود. با این حال هنوز هم نوآوری که در شرایط محدودیت، بیشتر به منصه ظهور می‌رسد می‌تواند، معادلات مرسوم را تغییر دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.