|

کوتاه درباره نمایشگاه نسترن صفایی در پروژه‌های آران

سنگ‌هایی برای عبور

علیرضا امیرحاجبی

خواسته یا ناخواسته بر محیط اطرافمان تأثیر می‌گذاریم. البته تأثیر نیز می‌پذیریم، اما بیش از پذیرش در فکر و تلاش هستیم تا اسباب تغییر و تأثیر باشیم. فاعل باشیم و مؤثر. حال این تأثیرات می‌تواند مفید حال دیگران باشد یا برعکس ویرانگر و مخرب. می‌توان گفت که شاید هدف غایی برای بسیاری از اندیشمندان و هنرمندان نیز همین تأثیرگذاری باشد؛ از فلاسفه و نویسندگان گرفته تا هنرمندان در تمامی رشته‌ها.
اما گروه دیگری از هنرمندان نیز هستند که با زبانی ویژه و نه زبانی عامه‌پسند، بسترها و روش‌های جدید و نسبتا شخصی‌تری را برمی‌گزینند. برای چه؟ برای بیان تأثیری که از جهان گرفته‌اند. ذهنشان چه‌ها دریافت کرده؟ چه‌ها دیده؟ چه‌ها ندیده؟ به چه صداهایی گوش داده و چه اصواتی را شنیده؟ چه چیزهایی فراموش شده؟ و نیز آرزوهای خوش‌فرجام یا نافرجام و نگاه به آنچه از دست رفته و دیگر بازنمی‌گردد که همان زمان است. اینها بر ذهن و بر بدن و بر رفتار هنرمند تأثیر می‌گذارد.
در چنین شرایطی اگر هنرمند دست به کنشی خلاق بزند، (که خود نوعی تأثیرگذاری بر محیط است) نمی‌توان این کنش را تنها بر مبنای فاعل‌بودن هنرمند تعریف کرد. در اینجا هنرمند مانند آینه عمل می‌کند؛ آینه‌ای که دارای اعوجاج است. هنرمند به‌طورکل شفاف نیست و جهان از ورای جسم و ذهن او به‌وضوح دیده نمی‌شود. حتی رئالیست‌ها هم که ادعای وضوح و شفافیت خفه‌شان کرده باز هم بازنمایی‌هایشان مبهم است.
واقعیت دست‌به‌دست می‌چرخد و دست‌آخر تبدیل به دروغی بزرگ می‌شود. پس هنرمند در چنین مقامی تأثیر می‌پذیرد و سپس با درونی‌کردن موضوعات، آنها را شخصی کرده و دوباره بازتاب می‌دهد، اما نکته همواره فراموش‌شده در اینجا مسئله کشف آن چیزی است که در هنرمند و نیز در طبیعت پنهان شده است. هنرمند دست به جست‌وجو و «مشاهده» می‌زند. از خود سؤال می‌کند. در رفتار طبیعت به مفهوم عام کلمه دقت می‌کند تا به پرسش‌های بیشتری برسد. هرچند که برای این پرسش‌ها پاسخی یافت نشود. کشفِ انتزاع یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های گروهی از هنرمندان است؛ پدیده‌ای نهفته در طبیعت، در ذهن و در بدن که برخی به دنبال بازنمایی‌اش بودند و برخی نیز از این دغدغه گذشتند و به «مفهوم» انتزاع و آبسترکسیون بیشتر توجه کردند. در هنرهای متأثر از ذن بودیسم هنرمند در پی بازنمایی اثر انتزاعی نیست، بلکه درصدد کشف و بیان مفهوم انتزاع در زندگی روزمره و هستی است.
این چند خط را به‌عنوان مقدمه‌ای مناسب یا نامناسب نوشتم تا به آثار جدید نسترن صفایی تحت عنوان «فراتر و بالاتر» اشاره‌ای کنم؛ مجموعه‌ای تک‌رنگ که تأثیرات انتزاعی مرکب خطاطی بر بدن هنرمند روی کاغذ یا پارچه کتانی را به نمایش می‌گذارد. صفایی در این مجموعه همان کنش کشف را دنبال می‌کند. زبان او زبان جدیدی نیست، اما آنچه بیان می‌کند کشف جدیدی است؛ حداقل برای خودش و مخاطبی که کارهایش را پیگیری می‌کند. بدن... امری فراموش‌شده است زیرا زیاد از حد به آن پرداخته‌اند. از فرط دیده‌شدن دیگر دیده نمی‌شود. از فرط بودن دیگر نیست. بدن تبدیل به امری عادی شده. همین بدن در آثار صفایی، (جدا از نگاه اروتیسم مصرف‌گرا/ لذت‌گرا) تبدیل به جغرافیایی کشف‌نشده می‌شود. این آثار شاید در زیرمجموعه هنر اتفاقی (Happening art) قرار گیرد زیرا با عناصری سروکار دارد که ناگهانی، بداهه، تکرارناشدنی و وابسته به پارامترهای زمان/ مکان است، اما به‌لحاظ زیباشناختی و تأثیرپذیری به هنر کالیگرافی ژاپنی وامدار است. نحوه ارائه سه اثر از این مجموعه به شکل طومار (Scroll)، تک‌رنگی‌بودن، استفاده از مرکب سیاه و نیز توجه ویژه به فضاهای خالی این گمان را تقویت می‌کند که تمایل هنرمند بیش از اینکه به سمت زیباشناسی هنرمندانی چون ایو کلاین باشد، به‌سوی تجربه‌های شهودی شرقی است. توجه به مفاهیمی چون «آن» (Instant) و برخورد لحظه‌ای بدن با سطح سفید و انتزاعی هنرمند را از جهان شلوغ و پرهیاهوی معاصر جدا و فضای گالری را تبدیل به جایگاهی برای یافتن هارمونی و توازن طبیعی می‌کند. در چندین اثر قاب‌شده، هنرمند به شکلی کمال‌گرایانه سعی بر این دارد که با شکلی از «مشاهده» درونی، تأثیرات مرکب خطاطی و لکه‌ها را با نقطه‌چین‌ها و خطوطی تشدید و به یکدیگر مرتبط ‌کند. چیزی از بدن دیده نمی‌شود. تنها نشانه‌ای مبهم از وجود و حضور شخصی یا چیزی که بر سفیدی انتزاعی تأثیر گذاشته است. این تأثیر بازتاب تأثیری است که طبیعت و محیط بر هنرمند داشته و در آینده نیز خواهد داشت؛ کشف یا بازکشف مفهوم انتزاع و تجرید بدون ورود به حوزه دستمالی‌شده نقاشی آبستره اکسپرسیونیستی. صفایی در این مجموعه، هم خود و هم مخاطبش را مورد آزمایش قرار داده است. ایده مجموعه «فراتر و بالاتر» جای پای محکمی را برای آینده این هنرمند پدید آورده است.

خواسته یا ناخواسته بر محیط اطرافمان تأثیر می‌گذاریم. البته تأثیر نیز می‌پذیریم، اما بیش از پذیرش در فکر و تلاش هستیم تا اسباب تغییر و تأثیر باشیم. فاعل باشیم و مؤثر. حال این تأثیرات می‌تواند مفید حال دیگران باشد یا برعکس ویرانگر و مخرب. می‌توان گفت که شاید هدف غایی برای بسیاری از اندیشمندان و هنرمندان نیز همین تأثیرگذاری باشد؛ از فلاسفه و نویسندگان گرفته تا هنرمندان در تمامی رشته‌ها.
اما گروه دیگری از هنرمندان نیز هستند که با زبانی ویژه و نه زبانی عامه‌پسند، بسترها و روش‌های جدید و نسبتا شخصی‌تری را برمی‌گزینند. برای چه؟ برای بیان تأثیری که از جهان گرفته‌اند. ذهنشان چه‌ها دریافت کرده؟ چه‌ها دیده؟ چه‌ها ندیده؟ به چه صداهایی گوش داده و چه اصواتی را شنیده؟ چه چیزهایی فراموش شده؟ و نیز آرزوهای خوش‌فرجام یا نافرجام و نگاه به آنچه از دست رفته و دیگر بازنمی‌گردد که همان زمان است. اینها بر ذهن و بر بدن و بر رفتار هنرمند تأثیر می‌گذارد.
در چنین شرایطی اگر هنرمند دست به کنشی خلاق بزند، (که خود نوعی تأثیرگذاری بر محیط است) نمی‌توان این کنش را تنها بر مبنای فاعل‌بودن هنرمند تعریف کرد. در اینجا هنرمند مانند آینه عمل می‌کند؛ آینه‌ای که دارای اعوجاج است. هنرمند به‌طورکل شفاف نیست و جهان از ورای جسم و ذهن او به‌وضوح دیده نمی‌شود. حتی رئالیست‌ها هم که ادعای وضوح و شفافیت خفه‌شان کرده باز هم بازنمایی‌هایشان مبهم است.
واقعیت دست‌به‌دست می‌چرخد و دست‌آخر تبدیل به دروغی بزرگ می‌شود. پس هنرمند در چنین مقامی تأثیر می‌پذیرد و سپس با درونی‌کردن موضوعات، آنها را شخصی کرده و دوباره بازتاب می‌دهد، اما نکته همواره فراموش‌شده در اینجا مسئله کشف آن چیزی است که در هنرمند و نیز در طبیعت پنهان شده است. هنرمند دست به جست‌وجو و «مشاهده» می‌زند. از خود سؤال می‌کند. در رفتار طبیعت به مفهوم عام کلمه دقت می‌کند تا به پرسش‌های بیشتری برسد. هرچند که برای این پرسش‌ها پاسخی یافت نشود. کشفِ انتزاع یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های گروهی از هنرمندان است؛ پدیده‌ای نهفته در طبیعت، در ذهن و در بدن که برخی به دنبال بازنمایی‌اش بودند و برخی نیز از این دغدغه گذشتند و به «مفهوم» انتزاع و آبسترکسیون بیشتر توجه کردند. در هنرهای متأثر از ذن بودیسم هنرمند در پی بازنمایی اثر انتزاعی نیست، بلکه درصدد کشف و بیان مفهوم انتزاع در زندگی روزمره و هستی است.
این چند خط را به‌عنوان مقدمه‌ای مناسب یا نامناسب نوشتم تا به آثار جدید نسترن صفایی تحت عنوان «فراتر و بالاتر» اشاره‌ای کنم؛ مجموعه‌ای تک‌رنگ که تأثیرات انتزاعی مرکب خطاطی بر بدن هنرمند روی کاغذ یا پارچه کتانی را به نمایش می‌گذارد. صفایی در این مجموعه همان کنش کشف را دنبال می‌کند. زبان او زبان جدیدی نیست، اما آنچه بیان می‌کند کشف جدیدی است؛ حداقل برای خودش و مخاطبی که کارهایش را پیگیری می‌کند. بدن... امری فراموش‌شده است زیرا زیاد از حد به آن پرداخته‌اند. از فرط دیده‌شدن دیگر دیده نمی‌شود. از فرط بودن دیگر نیست. بدن تبدیل به امری عادی شده. همین بدن در آثار صفایی، (جدا از نگاه اروتیسم مصرف‌گرا/ لذت‌گرا) تبدیل به جغرافیایی کشف‌نشده می‌شود. این آثار شاید در زیرمجموعه هنر اتفاقی (Happening art) قرار گیرد زیرا با عناصری سروکار دارد که ناگهانی، بداهه، تکرارناشدنی و وابسته به پارامترهای زمان/ مکان است، اما به‌لحاظ زیباشناختی و تأثیرپذیری به هنر کالیگرافی ژاپنی وامدار است. نحوه ارائه سه اثر از این مجموعه به شکل طومار (Scroll)، تک‌رنگی‌بودن، استفاده از مرکب سیاه و نیز توجه ویژه به فضاهای خالی این گمان را تقویت می‌کند که تمایل هنرمند بیش از اینکه به سمت زیباشناسی هنرمندانی چون ایو کلاین باشد، به‌سوی تجربه‌های شهودی شرقی است. توجه به مفاهیمی چون «آن» (Instant) و برخورد لحظه‌ای بدن با سطح سفید و انتزاعی هنرمند را از جهان شلوغ و پرهیاهوی معاصر جدا و فضای گالری را تبدیل به جایگاهی برای یافتن هارمونی و توازن طبیعی می‌کند. در چندین اثر قاب‌شده، هنرمند به شکلی کمال‌گرایانه سعی بر این دارد که با شکلی از «مشاهده» درونی، تأثیرات مرکب خطاطی و لکه‌ها را با نقطه‌چین‌ها و خطوطی تشدید و به یکدیگر مرتبط ‌کند. چیزی از بدن دیده نمی‌شود. تنها نشانه‌ای مبهم از وجود و حضور شخصی یا چیزی که بر سفیدی انتزاعی تأثیر گذاشته است. این تأثیر بازتاب تأثیری است که طبیعت و محیط بر هنرمند داشته و در آینده نیز خواهد داشت؛ کشف یا بازکشف مفهوم انتزاع و تجرید بدون ورود به حوزه دستمالی‌شده نقاشی آبستره اکسپرسیونیستی. صفایی در این مجموعه، هم خود و هم مخاطبش را مورد آزمایش قرار داده است. ایده مجموعه «فراتر و بالاتر» جای پای محکمی را برای آینده این هنرمند پدید آورده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.