چرا «حریم سلطان» نه؟
علیرضا بهرامی: دبیر نخستین دوره جشنواره میراث وطني
یکی از بازیگران سرشناس سینما و تلویزیون ایران که سریالی را روی آنتن دارد، اخیرا گفته است، «اگر سریال ما 100 قسمت بود، میتوانستیم تمام کانالهای ماهواره را شکست بدهیم. اگر این فرصت وجود داشت میتوانستیم تمام کانالهای ماهوارهای را تعطیل کنیم؛ «حریم سلطان» فقط یکی از کارهایی بود که ما بر آن غلبه کردیم». این حرف یا از روی کماطلاعی میتواند باشد، یا آن را باید در حکم یک جفا به هنر این مملکت تفسیر کرد.
این یک واقعیت است که سریال ترکیهای «حریم سلطان» از طریق یکی از شبکههای ماهوارهای خارج از کشور، تا همین چند هفته پیش تقریبا شده بود یکی از پرمخاطبترین مجموعههای تلویزیونی روز که بینندگان ایرانی آن را تعقیب میکردند. بحث این واقعیت در رسانهها هم رفتهرفته پا گرفته بود؛ تا زمانی که در نهایت با دستگیری تعدادی از دوبلورهای زیرزمینی و حتی انجمنی، عملا پخش آن تا اطلاع ثانوی متوقف شد. اما در همان زمان پخش، بحثی در اینترنت در گرفته بود که ایهاالناس چه غافلانه نشستهاید پای گیرندههای تلویزیونی خود که در واقع شخصیتهایی که از طریق این سریال، محبوب شما شدهاند، متجاوزان به این خاک و میهن بودهاند و از دشمنان سرسخت ایرانیان. این مطلب که در قالب ایمیلهای انبوه دست به دست میشد، پر بیراه نمیگفت؛ درواقع کاراکتر اصلی این مجموعه جنجالی تلویزیونی «سلطان سلیمان»، فرزند«سلطان سلیم» و سلطان سلیم عثمانی هماوست که در سال893 خورشیدی (1514 میلادی) به خاک ایران تجاوز کرد، تبریز را به تصرف درآورد، بخشهایی از ترکیه، عراق و سوریه امروزی را از حاکمیت ایران جدا کرد و در این مسیر، در جنگ معروف «چالدران»، با سپاه 100هزار نفری مجهز به سلاح گرم، سپاه 40هزارنفری ایران را قتلعام کرد و در شهر هم پیر و جوان و ناموس مردم را زیر تیغ گرفت. اما پرواضح است که یک ویژگی جنگهایی که لقب حماسه به خود میگیرند، در این است که اولا معمولا در خلق حماسه، سپاه مغلوب از فراوانی و تمکن کمتری برخوردار است اما با این حال به ظاهر شکست را متحمل میشود و درواقع باوجود شکست عینی، چنان قصه رشادت و دلاوری از خود بر جای میگذارد که در تاریخ نزدیک و دور، سینه به سینه و دهان به دهان میگردد و بالاخره تاثیرگذاری خود را خواهد داشت.
به هر حال این افتخار وطنی در تاریخ ما ثبت شده و در خاطر جمعی هم هست که در سال83 جشنوارهای فرهنگی- هنری برگزار شد که زیر عنوان «میراث وطنخواهی» به پاسداشت این حماسه میپرداخت. زمان دولت اصلاحات بود و سرلوحه، شعار توسعه سیاسی، فرهنگی، اجتماعی. فصل رونق نهادهای مردمی بود و نمود دوباره اعتماد به نسل جوان. اینگونه شد که جوانی در 26سالگی دبیر جشنواره میراث وطنی شد که همزمان با رونمایی از بنای مرمتشده آرامگاه «شیخ صدرالدین صفوی» در محل وقوع نبرد چالدران، با حضور مقامات لشگری و کشوری و تشییع نمادین شهدای آن حماسه، با استفاده از برخی اشیای مربوط و منتقل شده از موزه «کاخ گلستان» تهران، با نصب مجسمه شیخ صدرالدین به سوی ارتفاعاتی همراه بود که سپاه عثمانی با آن کثرت و قدرت غالب توپخانهای، از آنجا سرازیر شده بود به خاک میهن ما. چندی قبل از برگزاری این جشنواره هم در آن سوی مرز و به سمت چالدران و درواقع به سمت ایران، مجسمه سلطان سلیم طی مراسمی رسمی نصب شده بود؛ تا شاید نمکی باشد بر زخمی کهنه. اما چرا این جشنواره که در دور اول هنرمندان و شاعرانی چون زندهیاد بهمن جلالی، عبدالله باکیده، غلامرضا خیاطان، مهرداد اسکویی و علیرضا طبایی با آن همکاری داشتند و قرار بود در دور دوم، به حماسه جنوب و سردار رهاییبخش خاک کشور از یوغ استعمار، یعنی «امامقلیخان» بپردازد، هیچگاه تداوم نیافت، به دلیل آنکه در گام نخست رییس سازمان میراث فرهنگی تغییر یافت، پس از آن رییس بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس که پیشقدم شده بود برای حمایت از دور دوم جشنواره تغییر کرده بود، پس از تغییر دولت به تبع آن تغییر رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری پیش آمد که حواشی سیاسی آن، همه چیز را تحت تاثیر قرار داد. بعد هم حوادث سال 88 باعث شد باز هم فرصت برگزاري جشنواره از دست برود.حال مساله اصلی این نیست که چرا فلان جشنواره نتوانست برگزار شود تا شاید به اهداف ملی، میهنیاش دست یابد، مساله اساسی این است که چرا ساختار و رفتار مدیریت و استراتژی فرهنگی ما اینچنین در تلاطم سیاسی و ناتوانی در سنجش اولویتها گرفتار میآید تا صرفا بر اولویتهایی تاکید بورزد و برای این تاکید ورزیدن هم فعالیتهای پژوهشی و همایشی مختلف انجام گیرد، اما در عمل کردن به این اولویتها ناتوان باشیم. راستی چرا برای بیاثر کردن تاثیر مخرب سریال حریم سلطان در جامعه باید از اهرمهای غیرهنری بهره گیریم؟ چرا به جای سلب نمیتوانیم با ایجادهای خود فرصتهای عمیق و بلندمدت ایجاد کنیم، راستی چرا «داوود میرباقری»ها یک «مختارنامه» درباره حماسه چالدران نمیسازند؟
یکی از بازیگران سرشناس سینما و تلویزیون ایران که سریالی را روی آنتن دارد، اخیرا گفته است، «اگر سریال ما 100 قسمت بود، میتوانستیم تمام کانالهای ماهواره را شکست بدهیم. اگر این فرصت وجود داشت میتوانستیم تمام کانالهای ماهوارهای را تعطیل کنیم؛ «حریم سلطان» فقط یکی از کارهایی بود که ما بر آن غلبه کردیم». این حرف یا از روی کماطلاعی میتواند باشد، یا آن را باید در حکم یک جفا به هنر این مملکت تفسیر کرد.
این یک واقعیت است که سریال ترکیهای «حریم سلطان» از طریق یکی از شبکههای ماهوارهای خارج از کشور، تا همین چند هفته پیش تقریبا شده بود یکی از پرمخاطبترین مجموعههای تلویزیونی روز که بینندگان ایرانی آن را تعقیب میکردند. بحث این واقعیت در رسانهها هم رفتهرفته پا گرفته بود؛ تا زمانی که در نهایت با دستگیری تعدادی از دوبلورهای زیرزمینی و حتی انجمنی، عملا پخش آن تا اطلاع ثانوی متوقف شد. اما در همان زمان پخش، بحثی در اینترنت در گرفته بود که ایهاالناس چه غافلانه نشستهاید پای گیرندههای تلویزیونی خود که در واقع شخصیتهایی که از طریق این سریال، محبوب شما شدهاند، متجاوزان به این خاک و میهن بودهاند و از دشمنان سرسخت ایرانیان. این مطلب که در قالب ایمیلهای انبوه دست به دست میشد، پر بیراه نمیگفت؛ درواقع کاراکتر اصلی این مجموعه جنجالی تلویزیونی «سلطان سلیمان»، فرزند«سلطان سلیم» و سلطان سلیم عثمانی هماوست که در سال893 خورشیدی (1514 میلادی) به خاک ایران تجاوز کرد، تبریز را به تصرف درآورد، بخشهایی از ترکیه، عراق و سوریه امروزی را از حاکمیت ایران جدا کرد و در این مسیر، در جنگ معروف «چالدران»، با سپاه 100هزار نفری مجهز به سلاح گرم، سپاه 40هزارنفری ایران را قتلعام کرد و در شهر هم پیر و جوان و ناموس مردم را زیر تیغ گرفت. اما پرواضح است که یک ویژگی جنگهایی که لقب حماسه به خود میگیرند، در این است که اولا معمولا در خلق حماسه، سپاه مغلوب از فراوانی و تمکن کمتری برخوردار است اما با این حال به ظاهر شکست را متحمل میشود و درواقع باوجود شکست عینی، چنان قصه رشادت و دلاوری از خود بر جای میگذارد که در تاریخ نزدیک و دور، سینه به سینه و دهان به دهان میگردد و بالاخره تاثیرگذاری خود را خواهد داشت.
به هر حال این افتخار وطنی در تاریخ ما ثبت شده و در خاطر جمعی هم هست که در سال83 جشنوارهای فرهنگی- هنری برگزار شد که زیر عنوان «میراث وطنخواهی» به پاسداشت این حماسه میپرداخت. زمان دولت اصلاحات بود و سرلوحه، شعار توسعه سیاسی، فرهنگی، اجتماعی. فصل رونق نهادهای مردمی بود و نمود دوباره اعتماد به نسل جوان. اینگونه شد که جوانی در 26سالگی دبیر جشنواره میراث وطنی شد که همزمان با رونمایی از بنای مرمتشده آرامگاه «شیخ صدرالدین صفوی» در محل وقوع نبرد چالدران، با حضور مقامات لشگری و کشوری و تشییع نمادین شهدای آن حماسه، با استفاده از برخی اشیای مربوط و منتقل شده از موزه «کاخ گلستان» تهران، با نصب مجسمه شیخ صدرالدین به سوی ارتفاعاتی همراه بود که سپاه عثمانی با آن کثرت و قدرت غالب توپخانهای، از آنجا سرازیر شده بود به خاک میهن ما. چندی قبل از برگزاری این جشنواره هم در آن سوی مرز و به سمت چالدران و درواقع به سمت ایران، مجسمه سلطان سلیم طی مراسمی رسمی نصب شده بود؛ تا شاید نمکی باشد بر زخمی کهنه. اما چرا این جشنواره که در دور اول هنرمندان و شاعرانی چون زندهیاد بهمن جلالی، عبدالله باکیده، غلامرضا خیاطان، مهرداد اسکویی و علیرضا طبایی با آن همکاری داشتند و قرار بود در دور دوم، به حماسه جنوب و سردار رهاییبخش خاک کشور از یوغ استعمار، یعنی «امامقلیخان» بپردازد، هیچگاه تداوم نیافت، به دلیل آنکه در گام نخست رییس سازمان میراث فرهنگی تغییر یافت، پس از آن رییس بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس که پیشقدم شده بود برای حمایت از دور دوم جشنواره تغییر کرده بود، پس از تغییر دولت به تبع آن تغییر رییس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری پیش آمد که حواشی سیاسی آن، همه چیز را تحت تاثیر قرار داد. بعد هم حوادث سال 88 باعث شد باز هم فرصت برگزاري جشنواره از دست برود.حال مساله اصلی این نیست که چرا فلان جشنواره نتوانست برگزار شود تا شاید به اهداف ملی، میهنیاش دست یابد، مساله اساسی این است که چرا ساختار و رفتار مدیریت و استراتژی فرهنگی ما اینچنین در تلاطم سیاسی و ناتوانی در سنجش اولویتها گرفتار میآید تا صرفا بر اولویتهایی تاکید بورزد و برای این تاکید ورزیدن هم فعالیتهای پژوهشی و همایشی مختلف انجام گیرد، اما در عمل کردن به این اولویتها ناتوان باشیم. راستی چرا برای بیاثر کردن تاثیر مخرب سریال حریم سلطان در جامعه باید از اهرمهای غیرهنری بهره گیریم؟ چرا به جای سلب نمیتوانیم با ایجادهای خود فرصتهای عمیق و بلندمدت ایجاد کنیم، راستی چرا «داوود میرباقری»ها یک «مختارنامه» درباره حماسه چالدران نمیسازند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.