|

«عنایت‌الله گلستانه» قدیمی‌ترین حادثه‌نگار ایران، 85ساله شد

کارآگاه خودجوش مطبوعات

نوشیروان کیهانی‌زاده

9 دی (30 دسامبر) زادروز «عنایت‌الله گلستانه» قدیمی‌ترین حادثه‌نویس رسانه‌های ایران است که در سال 1306 هجری خورشیدی (1927 میلادی) در تهران به‌دنیا آمد و در 85 سالگی هنوز با ژورنالیسم وداع نگفته است. گلستانه می‌تواند منبع دست‌اول بسیاری از رویدادهای ایران، به‌ویژه در دهه‌های پیش از انقلاب باشد. گلستانه از اواسط دهه 1320 (دهه 1940 میلادی) کار روزنامه‌نگاری را از «کیهان» آغاز کرد. در آن زمان نوشتن اخبار حوادث شهری در مطبوعات ایران به‌گونه‌ای که در غرب صورت می‌گرفت رسم نبود و در مورد چنین اخباری (قتل، خودکشی، سرقت، حوادث رانندگی، حریق و...) به درج اعلامیه‌های رسمی موسسات مربوطه اکتفا می‌کردند. گلستانه به جای درج این اعلامیه‌ها، از آنها به‌صورت سرنخ استفاده می‌کرد و شخصا همانند یک کارآگاه پلیس در محل به تحقیق می‌پرداخت که این کار در آن زمان خالی از خطر نبود و زحمت زیادي داشت، اما مخاطب فراوان. این روش کار گلستانه الگوی همه حادثه‌نگاران ایران شده است. ژورنالیسم ایران، پیشه‌ای «خودجوش» است و الگوی معین (وارداتی) نداشته. تا اواخر دهه 1340، تنها در دو مورد و آن هم در سال‌های 1336 و 1337، دو استاد آمریکایی به ایران آمدند و مدل این کشور را به روزنامه‌نگاران شاغل تدریس کردند. با وجود اینکه روش گلستانه برای کسب خبر پرزحمت بود، مخاطبان کیهان (روزنامه عصر وقت) را چند برابر کرده بود. با وجود این، دستمزد گلستانه در کیهان دهه 1320 به آن حد نبود که هزینه زندگانی‌اش را تامین کند. بنابراین، گلستانه که از خانواده معروف «حاجب‌‌الدوله» (که یک تیمچه تاریخی در بازار تهران به نام) است مجبور شد برای کسب درآمد بیشتر در یک روزنامه صبح نیز به کار پردازد و وی روزنامه معروف «باختر امروز» (به مدیریت دکتر حسین فاطمی) را برای این کار برگزید ولی در اینجا او را ماموریت تهیه اخبار سیاسی دادند. گلستانه در اینجا هم روش خود را رها نکرد و به جای کسب خبر از سخنگویان رسمی و نشستن پای سخنان دولتمردان و سیاستمداران و نوشتن هر آنچه را که آنان می‌گفتند، به مقامات ردیف دوم و اصحاب اطلاع روی آورد و هر شب به بیش از صد نفر تلفن می‌کرد و به چندین محفل و پاتوق سر می‌زد به‌گونه ایکه با وجود کمبود خط تلفن در تهران وقت مجبور شدند برایش در تحریریه روزنامه باختر امروز یک تلفن اختصاصی قرار دهند. عمر کار کردن گلستانه در «باختر امروز» چندان طولانی نبود و با انتشار خبری درباره «خلع سلاح عشایر» که قرار بود محرمانه بماند مجبور به ترک این روزنامه شد. گلستانه بعدا به روزنامه اطلاعات جذب شد و دلیل عمده آن این بود که اطلاعات درآمد بیشتری داشت و دستمزد نسبتا قابل‌ملاحظه می‌داد و دیگر گلستانه نیاز به کار کردن در دو روزنامه (صبح و عصر) را نداشت. سردبیر وقت روزنامه اطلاعات هم یک روزنامه‌نگار حرفه‌ای‌تر بود و اهمیت خبر تولیدی را درک می‌کرد و بنابراین به روش گلستانه (کسب خبر دست اول و مراجعه به اهل اطلاع و مردم کوچه و خیابان) ارج می‌نهاد. سردبیر وقت اطلاعات برای گلستانه چند دستیار استخدام کرد زیرا که تعقیب حوادث شهری مخصوصا موارد جنایی آن و یافتن عکس قاتل و مقتول وقت‌گیر بود و کار یک نفر هم نبود. این کار به تدریج تکامل یافت و روزنامه اطلاعات و در رقابت با آن روزنامه کیهان در تحریریه‌های خود «میز حوادث = سیتی‌دِسک» به وجود آوردند. ایجاد میز اخبار حوادث بعدا باعث شد که اتاق‌های خبر مطبوعات ایران برحسب گروه حوزه‌های خبری و نوع اخبار همانند آمریکا و اروپا دارای میزهای مختلف و دبیر مربوط (ادیتور میز) شوند. چون اخبار حوادث شهری تیراژساز بود و «تیراژ» آگهی‌ساز است، سردبیران اطلاعات و کیهان تصمیم به بازکردن صفحه مستقل حوادث شهری گرفتند، همان صفحه و صفحاتی که در آمریکا، عنوان اخبار محلی (لوکال) دارد. گلستانه که در طول زمان، هزاران حادثه قتل، خودکشی، کلاهبرداری و... را پوشش داده بود و سوابق آنها را برای خود حفظ کرده بود در نیمه دهه 1340 (1960 میلادی) تصمیم گرفت برپایه آنها دست به تولید فیلم سینمایی بزند که چون اهل این کار نبود زیان مالی فراوان دید و همه پس‌انداز خود را از دست داد. اواخر سال 1350 هجری خورشیدی (فوریه 1972میلادی)، سردبیر پیشین روزنامه‌های اطلاعات و آیندگان (غلامحسین صالحیار) که برای رادیو ـ تلویزیون ملی یک خبرگزاری تاسیس کرده بود و روش تازه‌ای برای پخش اخبار در پیش گرفته بود از گلستانه دعوت کرد که به موازات کار در روزنامه اطلاعات، در ساعات شب برای بخش اخبار «سر هر ساعت، معروف به اخبار سه دقیقه‌ای» گزارش شهری که همان ساعت اتفاق افتاده باشد تهیه کند. گلستانه بدون‌اطلاع سناتور مسعودی ناشر روزنامه اطلاعات، در ساعات فراغت و عمدتا شب‌ها به سازمان رادیو - تلویزیون می‌رفت و برای این سازمان خبر شهری تهیه می‌کرد. پخش خبرهای حوادث ـ به محض وقوع ـ از رادیو، نه تنها شمار مخاطبان این رسانه سراسری ایران را افزایش داد بلکه باعث می‌شد که همه روزنامه‌ها ـ صبح و عصر ـ آنها را به دست آورند و از صورت اختصاصی که منظور روزنامه اطلاعات بود خارج شوند. همین امر باعث رنجش شدید سناتور مسعودی از گلستانه شد. گلستانه از روزنامه اطلاعات رفت و رسما به سازمان رادیو - تلویزیون پیوست و پخش حوادث شهری را به صورتی مفصل‌تر به برنامه «راه شب» برد. اخبار «سه دقیقه‌ای سر هر ساعت» قبلا شامل تحولات همان ساعت جهان بود که از تلکس خبرگزاری‌ها دریافت و پس از ترجمه و تنظیم به پخش داده می‌شد، به‌علاوه خبر وضعیت هوا و به‌ندرت خبر داخله مخصوصا در ساعات شب (از 9 شب تا 9 بامداد) داشت که پس از آمدن گلستانه به رادیو، تقریبا در هر بخش خبری یک حادثه تهران و شهرستان وجود داشت. خش این اخبار سبب شده بود که در نگهبانی کلانتری‌های پلیس و پاسگاه‌های ژاندارمری و دفاتر بخش سوانح بیمارستان‌ها «رادیو دایما در حال پخش» بگذارند تا در جریان حوادث شهر باشند و... . پخش خبر به این صورت کامل و فوری (اندکی پس از وقوع حادثه) هنوز در هیچ کشوری حتی در آمریکا دیده نشده است. گلستانه از آن پس به کار در رادیو - تلویزیون ادامه داد و چون رشته کار او سیاسی و تبلیغ برای نظام سابق تشخیص داده نشد همچنان به کار در آن سازمان ادامه داد و محل کار او ساختمان رادیو - تلویزیون در میدان 15خرداد (ارگ) است. گلستانه از جمله همان روزنامه‌نگارانی است که اگر روزنامه‌نگاری را ترک کند سلامت خود را هم از دست خواهد داد زیرا که با تمام وجود عاشق این کار است و نیاز دارد که در هوای یک رسانه ـ روزنامه یا رادیو تلویزیون ـ استنشاق کند.

9 دی (30 دسامبر) زادروز «عنایت‌الله گلستانه» قدیمی‌ترین حادثه‌نویس رسانه‌های ایران است که در سال 1306 هجری خورشیدی (1927 میلادی) در تهران به‌دنیا آمد و در 85 سالگی هنوز با ژورنالیسم وداع نگفته است. گلستانه می‌تواند منبع دست‌اول بسیاری از رویدادهای ایران، به‌ویژه در دهه‌های پیش از انقلاب باشد. گلستانه از اواسط دهه 1320 (دهه 1940 میلادی) کار روزنامه‌نگاری را از «کیهان» آغاز کرد. در آن زمان نوشتن اخبار حوادث شهری در مطبوعات ایران به‌گونه‌ای که در غرب صورت می‌گرفت رسم نبود و در مورد چنین اخباری (قتل، خودکشی، سرقت، حوادث رانندگی، حریق و...) به درج اعلامیه‌های رسمی موسسات مربوطه اکتفا می‌کردند. گلستانه به جای درج این اعلامیه‌ها، از آنها به‌صورت سرنخ استفاده می‌کرد و شخصا همانند یک کارآگاه پلیس در محل به تحقیق می‌پرداخت که این کار در آن زمان خالی از خطر نبود و زحمت زیادي داشت، اما مخاطب فراوان. این روش کار گلستانه الگوی همه حادثه‌نگاران ایران شده است. ژورنالیسم ایران، پیشه‌ای «خودجوش» است و الگوی معین (وارداتی) نداشته. تا اواخر دهه 1340، تنها در دو مورد و آن هم در سال‌های 1336 و 1337، دو استاد آمریکایی به ایران آمدند و مدل این کشور را به روزنامه‌نگاران شاغل تدریس کردند. با وجود اینکه روش گلستانه برای کسب خبر پرزحمت بود، مخاطبان کیهان (روزنامه عصر وقت) را چند برابر کرده بود. با وجود این، دستمزد گلستانه در کیهان دهه 1320 به آن حد نبود که هزینه زندگانی‌اش را تامین کند. بنابراین، گلستانه که از خانواده معروف «حاجب‌‌الدوله» (که یک تیمچه تاریخی در بازار تهران به نام) است مجبور شد برای کسب درآمد بیشتر در یک روزنامه صبح نیز به کار پردازد و وی روزنامه معروف «باختر امروز» (به مدیریت دکتر حسین فاطمی) را برای این کار برگزید ولی در اینجا او را ماموریت تهیه اخبار سیاسی دادند. گلستانه در اینجا هم روش خود را رها نکرد و به جای کسب خبر از سخنگویان رسمی و نشستن پای سخنان دولتمردان و سیاستمداران و نوشتن هر آنچه را که آنان می‌گفتند، به مقامات ردیف دوم و اصحاب اطلاع روی آورد و هر شب به بیش از صد نفر تلفن می‌کرد و به چندین محفل و پاتوق سر می‌زد به‌گونه ایکه با وجود کمبود خط تلفن در تهران وقت مجبور شدند برایش در تحریریه روزنامه باختر امروز یک تلفن اختصاصی قرار دهند. عمر کار کردن گلستانه در «باختر امروز» چندان طولانی نبود و با انتشار خبری درباره «خلع سلاح عشایر» که قرار بود محرمانه بماند مجبور به ترک این روزنامه شد. گلستانه بعدا به روزنامه اطلاعات جذب شد و دلیل عمده آن این بود که اطلاعات درآمد بیشتری داشت و دستمزد نسبتا قابل‌ملاحظه می‌داد و دیگر گلستانه نیاز به کار کردن در دو روزنامه (صبح و عصر) را نداشت. سردبیر وقت روزنامه اطلاعات هم یک روزنامه‌نگار حرفه‌ای‌تر بود و اهمیت خبر تولیدی را درک می‌کرد و بنابراین به روش گلستانه (کسب خبر دست اول و مراجعه به اهل اطلاع و مردم کوچه و خیابان) ارج می‌نهاد. سردبیر وقت اطلاعات برای گلستانه چند دستیار استخدام کرد زیرا که تعقیب حوادث شهری مخصوصا موارد جنایی آن و یافتن عکس قاتل و مقتول وقت‌گیر بود و کار یک نفر هم نبود. این کار به تدریج تکامل یافت و روزنامه اطلاعات و در رقابت با آن روزنامه کیهان در تحریریه‌های خود «میز حوادث = سیتی‌دِسک» به وجود آوردند. ایجاد میز اخبار حوادث بعدا باعث شد که اتاق‌های خبر مطبوعات ایران برحسب گروه حوزه‌های خبری و نوع اخبار همانند آمریکا و اروپا دارای میزهای مختلف و دبیر مربوط (ادیتور میز) شوند. چون اخبار حوادث شهری تیراژساز بود و «تیراژ» آگهی‌ساز است، سردبیران اطلاعات و کیهان تصمیم به بازکردن صفحه مستقل حوادث شهری گرفتند، همان صفحه و صفحاتی که در آمریکا، عنوان اخبار محلی (لوکال) دارد. گلستانه که در طول زمان، هزاران حادثه قتل، خودکشی، کلاهبرداری و... را پوشش داده بود و سوابق آنها را برای خود حفظ کرده بود در نیمه دهه 1340 (1960 میلادی) تصمیم گرفت برپایه آنها دست به تولید فیلم سینمایی بزند که چون اهل این کار نبود زیان مالی فراوان دید و همه پس‌انداز خود را از دست داد. اواخر سال 1350 هجری خورشیدی (فوریه 1972میلادی)، سردبیر پیشین روزنامه‌های اطلاعات و آیندگان (غلامحسین صالحیار) که برای رادیو ـ تلویزیون ملی یک خبرگزاری تاسیس کرده بود و روش تازه‌ای برای پخش اخبار در پیش گرفته بود از گلستانه دعوت کرد که به موازات کار در روزنامه اطلاعات، در ساعات شب برای بخش اخبار «سر هر ساعت، معروف به اخبار سه دقیقه‌ای» گزارش شهری که همان ساعت اتفاق افتاده باشد تهیه کند. گلستانه بدون‌اطلاع سناتور مسعودی ناشر روزنامه اطلاعات، در ساعات فراغت و عمدتا شب‌ها به سازمان رادیو - تلویزیون می‌رفت و برای این سازمان خبر شهری تهیه می‌کرد. پخش خبرهای حوادث ـ به محض وقوع ـ از رادیو، نه تنها شمار مخاطبان این رسانه سراسری ایران را افزایش داد بلکه باعث می‌شد که همه روزنامه‌ها ـ صبح و عصر ـ آنها را به دست آورند و از صورت اختصاصی که منظور روزنامه اطلاعات بود خارج شوند. همین امر باعث رنجش شدید سناتور مسعودی از گلستانه شد. گلستانه از روزنامه اطلاعات رفت و رسما به سازمان رادیو - تلویزیون پیوست و پخش حوادث شهری را به صورتی مفصل‌تر به برنامه «راه شب» برد. اخبار «سه دقیقه‌ای سر هر ساعت» قبلا شامل تحولات همان ساعت جهان بود که از تلکس خبرگزاری‌ها دریافت و پس از ترجمه و تنظیم به پخش داده می‌شد، به‌علاوه خبر وضعیت هوا و به‌ندرت خبر داخله مخصوصا در ساعات شب (از 9 شب تا 9 بامداد) داشت که پس از آمدن گلستانه به رادیو، تقریبا در هر بخش خبری یک حادثه تهران و شهرستان وجود داشت. خش این اخبار سبب شده بود که در نگهبانی کلانتری‌های پلیس و پاسگاه‌های ژاندارمری و دفاتر بخش سوانح بیمارستان‌ها «رادیو دایما در حال پخش» بگذارند تا در جریان حوادث شهر باشند و... . پخش خبر به این صورت کامل و فوری (اندکی پس از وقوع حادثه) هنوز در هیچ کشوری حتی در آمریکا دیده نشده است. گلستانه از آن پس به کار در رادیو - تلویزیون ادامه داد و چون رشته کار او سیاسی و تبلیغ برای نظام سابق تشخیص داده نشد همچنان به کار در آن سازمان ادامه داد و محل کار او ساختمان رادیو - تلویزیون در میدان 15خرداد (ارگ) است. گلستانه از جمله همان روزنامه‌نگارانی است که اگر روزنامه‌نگاری را ترک کند سلامت خود را هم از دست خواهد داد زیرا که با تمام وجود عاشق این کار است و نیاز دارد که در هوای یک رسانه ـ روزنامه یا رادیو تلویزیون ـ استنشاق کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.