|

آيينه‌وند و «عصري‌كردن فهم دين»

جماران: مراسم سالگرد دوم درگذشت دکتر صادق آیینه‌وند پنجشنبه ۱۴ اردیبهشت با حضور ناصر تکمیل‌همایون، حجت‌الاسلام سیدهادی خامنه‌ای، محسن آرمین، مصطفی تاج‌زاده، غلامرضا حیدری، فاطمه راکعی و جمعی از مردم در پژوهشکده تاریخ اسلام برگزار شد.
محسن آرمین در این مراسم گفت: مرحوم دکتر آیینه‌وند یادداشت کوتاهی به نام «عصری‌کردن فهم دین» (عصرنه) دارد. این یادداشت کوتاه به نظر می‌رسد یک مقاله پژوهشی نیست؛ بلکه به مناسبتی گذرا نوشته شده است؛ اما در آغاز آن به مبانی‌ای اشاره دارد که حاکی از نوع نگرش مرحوم آیینه‌وند به مسئله ضرورت و چگونگی نوسازی فهم دین متناسب با تحولات زمانه است.
این فعال سیاسی با اشاره به عصری‌کردن فهم دینی اضافه کرد: موضوع عصری‌کردن فهم دین را به‌مثابه صورتی خاص از مسئله عام سنت و تجدد می‌توان به کار گرفت. رهیافت‌های موجود در مقوله نوسازی فهم دینی عموما گرفتار همان آسیب‌ها و مشکلاتی هستند که در طرح‌های ارائه‌شده برای حل معضل سنت و تجدد به آن اشاره شد.آرمین افزود: برخی اندیشه دینی را مانند میراثی بر‌جای‌مانده از گذشتگان تصور می‌کنند که می‌توان آن را کنار گذاشت و از نو شروع کرد و فهمی متفاوت از آن ارائه داد. برخی اساسا دین را مقوله‌ای متعلق به گذشته می‌دانند و به ناسازگاری دین با اقتضائات دنیای جدید معتقد شده و لازمه تجدد را نفی دین تصور می‌کنند. برخی فهم گذشتگان را از دین یکسره پذیرفته و آن را عین دین تلقی می‌کنند و هرگونه بازنگری در آن را بدعت می‌دانند.
این فعال سیاسی با بیان اینکه دوباره برگردیم به مقاله مرحوم آیینه‌وند گفت: به گمان من آن مرحوم از عصری‌کردن فهم دین همین نوع از اجتهاد را مراد می‌کرد. برای روشن‌شدن این معنا باید به بخشی کوتاه از مقاله دکتر آیینه‌وند اشاره کنم تا قرابت آن را با مفاهیم گفته‌شده نشان دهم. آرمین با اشاره به بخش‌هایی از مقاله دکتر آیینه‌وند ادامه داد: «تحولات جدیدی که تکنولوژی به دنبال خود آورده و بعضی عرصه‌ها را که حوزه‌ای نفوذناپذیر و قلمرو حراست‌شده نامیده می‌شدند، درنوردیده و پاره‌ای از کسان را که بین ادبیات دینی از بستر عرف و قدس مایه می‌گیرد، بین جوهر دین که بر بنیاد وحی و عقل استوار است، فرق نمی‌نهد، نگران کرده است. اینان در شبکه فهم مناسبات عرف و دین غالبا خلط می‌کنند. بعضی از کارکردهای حاصل از این حوزه را به گونه‌ای تفسیر می‌کنند که مثلا گویی جوان از دین روی‌گردان است».این پژوهشگر دینی اضافه کرد: او بر‌اساس‌این و به‌عنوان یک مثال به بررسی جایگاه زن در اسلام می‌پردازد. در رویکردی معرفت‌شناسانه به سنت دینی درباره مسئله زن از یک سو تأکید می‌کند. «زن در عصر نبوی و علوی حضوری چشمگیر و طبیعی و در‌خور شأن داشته است. در اوج درخشش تمدن اسلامی و در عصر تولید علم در جهان اسلام ما زنانی در مقام مدرس می‌بینیم که در تولید علم در جهان صاحب نقش بوده‌اند و در صحنه سیاست، اجتماع و هنر و تولید درخشیده‌اند؛ با اطلاعی که از تاریخ و سیره معصومان دارم و گمان نمی‌کنم در هیچ متنی از متون درجه اول باشد که از نظر نگذرانده باشند و از بن دندان می‌گویم که در اسلام معیار و اسلام سیره هیچ منع و محدودیتی برای حضور زن نیست».او با اشاره به نگاه دکتر آیینه‌وند درباره زنان توضیح داد: از سویی دیگر به پس‌رفت موقعیت و حضور زن تحت تأثیر عوامل تاریخی، فرهنگی و سیاسی اشاره می‌کند که در عرف و سنت دینی و فتواهای فقها بازتاب یافته است؛ سپس به ناسازگاری این سویه ایدئولوژیک با واقعیات امروز نظر افکنده می‌گوید «امروز دیگر حضور زن یک امر واقع و مقبول است. حال چه کسانی بخواهند و چه کسانی نخواهند باید گردن بگذارند و خوشا به حال جوامع و مللی که روشمند و مطابق منطق مقبول از آن استقبال کنند».او در پایان با توجه به واژه رجل سیاسی در فضای امروز کشور و نگاه دکتر آیینه‌وند به کلمه رجل سیاسی عنوان کرد: دکتر آیینه‌وند می‌گوید من کلمه رجال را در قانون اساسی که یکی از شروط رئیس‌جمهوری اسلامی است، از باب غلبه می‌دانم و این هم یک قاعده نحوی و اصولی است؛ وقتی می‌گوییم رجل شامل مرد و زن می‌شود و از باب غلبه، نیازی که ذکر مؤنث نمی‌بینیم؛ مثل طلب العلم فریضةُ علی کلِ مسلم، یعنی علی کل مسلمٍ هم جزء آن است. نظر من این است که در قانون اساسی زنان هم می‌توانند رئیس‌جمهور باشند. این هم با سیره معصوم سازگار است و هم قانون‌گذار مفهوم عرفی مقبول بدوی‌التبادر را در ذهن خود و جامعه مفروض داشته است».

جماران: مراسم سالگرد دوم درگذشت دکتر صادق آیینه‌وند پنجشنبه ۱۴ اردیبهشت با حضور ناصر تکمیل‌همایون، حجت‌الاسلام سیدهادی خامنه‌ای، محسن آرمین، مصطفی تاج‌زاده، غلامرضا حیدری، فاطمه راکعی و جمعی از مردم در پژوهشکده تاریخ اسلام برگزار شد.
محسن آرمین در این مراسم گفت: مرحوم دکتر آیینه‌وند یادداشت کوتاهی به نام «عصری‌کردن فهم دین» (عصرنه) دارد. این یادداشت کوتاه به نظر می‌رسد یک مقاله پژوهشی نیست؛ بلکه به مناسبتی گذرا نوشته شده است؛ اما در آغاز آن به مبانی‌ای اشاره دارد که حاکی از نوع نگرش مرحوم آیینه‌وند به مسئله ضرورت و چگونگی نوسازی فهم دین متناسب با تحولات زمانه است.
این فعال سیاسی با اشاره به عصری‌کردن فهم دینی اضافه کرد: موضوع عصری‌کردن فهم دین را به‌مثابه صورتی خاص از مسئله عام سنت و تجدد می‌توان به کار گرفت. رهیافت‌های موجود در مقوله نوسازی فهم دینی عموما گرفتار همان آسیب‌ها و مشکلاتی هستند که در طرح‌های ارائه‌شده برای حل معضل سنت و تجدد به آن اشاره شد.آرمین افزود: برخی اندیشه دینی را مانند میراثی بر‌جای‌مانده از گذشتگان تصور می‌کنند که می‌توان آن را کنار گذاشت و از نو شروع کرد و فهمی متفاوت از آن ارائه داد. برخی اساسا دین را مقوله‌ای متعلق به گذشته می‌دانند و به ناسازگاری دین با اقتضائات دنیای جدید معتقد شده و لازمه تجدد را نفی دین تصور می‌کنند. برخی فهم گذشتگان را از دین یکسره پذیرفته و آن را عین دین تلقی می‌کنند و هرگونه بازنگری در آن را بدعت می‌دانند.
این فعال سیاسی با بیان اینکه دوباره برگردیم به مقاله مرحوم آیینه‌وند گفت: به گمان من آن مرحوم از عصری‌کردن فهم دین همین نوع از اجتهاد را مراد می‌کرد. برای روشن‌شدن این معنا باید به بخشی کوتاه از مقاله دکتر آیینه‌وند اشاره کنم تا قرابت آن را با مفاهیم گفته‌شده نشان دهم. آرمین با اشاره به بخش‌هایی از مقاله دکتر آیینه‌وند ادامه داد: «تحولات جدیدی که تکنولوژی به دنبال خود آورده و بعضی عرصه‌ها را که حوزه‌ای نفوذناپذیر و قلمرو حراست‌شده نامیده می‌شدند، درنوردیده و پاره‌ای از کسان را که بین ادبیات دینی از بستر عرف و قدس مایه می‌گیرد، بین جوهر دین که بر بنیاد وحی و عقل استوار است، فرق نمی‌نهد، نگران کرده است. اینان در شبکه فهم مناسبات عرف و دین غالبا خلط می‌کنند. بعضی از کارکردهای حاصل از این حوزه را به گونه‌ای تفسیر می‌کنند که مثلا گویی جوان از دین روی‌گردان است».این پژوهشگر دینی اضافه کرد: او بر‌اساس‌این و به‌عنوان یک مثال به بررسی جایگاه زن در اسلام می‌پردازد. در رویکردی معرفت‌شناسانه به سنت دینی درباره مسئله زن از یک سو تأکید می‌کند. «زن در عصر نبوی و علوی حضوری چشمگیر و طبیعی و در‌خور شأن داشته است. در اوج درخشش تمدن اسلامی و در عصر تولید علم در جهان اسلام ما زنانی در مقام مدرس می‌بینیم که در تولید علم در جهان صاحب نقش بوده‌اند و در صحنه سیاست، اجتماع و هنر و تولید درخشیده‌اند؛ با اطلاعی که از تاریخ و سیره معصومان دارم و گمان نمی‌کنم در هیچ متنی از متون درجه اول باشد که از نظر نگذرانده باشند و از بن دندان می‌گویم که در اسلام معیار و اسلام سیره هیچ منع و محدودیتی برای حضور زن نیست».او با اشاره به نگاه دکتر آیینه‌وند درباره زنان توضیح داد: از سویی دیگر به پس‌رفت موقعیت و حضور زن تحت تأثیر عوامل تاریخی، فرهنگی و سیاسی اشاره می‌کند که در عرف و سنت دینی و فتواهای فقها بازتاب یافته است؛ سپس به ناسازگاری این سویه ایدئولوژیک با واقعیات امروز نظر افکنده می‌گوید «امروز دیگر حضور زن یک امر واقع و مقبول است. حال چه کسانی بخواهند و چه کسانی نخواهند باید گردن بگذارند و خوشا به حال جوامع و مللی که روشمند و مطابق منطق مقبول از آن استقبال کنند».او در پایان با توجه به واژه رجل سیاسی در فضای امروز کشور و نگاه دکتر آیینه‌وند به کلمه رجل سیاسی عنوان کرد: دکتر آیینه‌وند می‌گوید من کلمه رجال را در قانون اساسی که یکی از شروط رئیس‌جمهوری اسلامی است، از باب غلبه می‌دانم و این هم یک قاعده نحوی و اصولی است؛ وقتی می‌گوییم رجل شامل مرد و زن می‌شود و از باب غلبه، نیازی که ذکر مؤنث نمی‌بینیم؛ مثل طلب العلم فریضةُ علی کلِ مسلم، یعنی علی کل مسلمٍ هم جزء آن است. نظر من این است که در قانون اساسی زنان هم می‌توانند رئیس‌جمهور باشند. این هم با سیره معصوم سازگار است و هم قانون‌گذار مفهوم عرفی مقبول بدوی‌التبادر را در ذهن خود و جامعه مفروض داشته است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.