|

سیاه‌نمایی در مناظره‌ها و فیلم‌های سیاه‌نما

عباس رزیجی

«سینمای سیاه» در ایران بعد از ساخت فیلم «خانه سیاه است» فروغ فرخزاد تبدیل به اصطلاحی سیاسی شد و به‌عنوان زنگ خطری برای دستگاه وقت، «پهلبد» و اطرافیانش را به فکر پیشگیری از ساخت و فراگیری این شکل از سینمای «معترض» و بی‌داریه و تنبک انداخت... .
قبل از انقلاب با ساخت فیلم‌های معترض و روشنفکرانه مخالفت می‌شد. تأثیر فیلم خانه سیاه است و انتشارش در فستیوال کن آن سال و سایر فستیوال‌های بزرگ سینمایی جهان آن‌چنان برای وزارت فرهنگ و هنر و عواملش ‌گران تمام شده بود که تصمیم به ساخت فیلمی با عنوان خانه سفید است گرفتند و از آن پس با ساخت فیلم‌های اجتماعی و سیاسی‌ای که فضای شهری، سیاسی و اجتماعی ایران را سیاه نشان می‌داد، مخالفت سختگیرانه‌تری کردند.
اصطلاح فیلم سیاه بعدتر به فیلم‌های سیاه‌نما تغییر کرد و این تنها نام و اصطلاحی بود که سیاسیون ایرانی به یک جریان هنری و سینمایی دادند و توجیهشان برای نام‌گذاری جدید تلاشی بود که هنرمندان، بیش از واقعیت موجود و براساس حربه اغراق در ساخت فیلم‌هایشان داشتند. در واقع تعریف آنان از فضای اجتماعی یک شهریت شفاف و آرمان‌شهری سفید بود و به این دلیل تلاش سینماگران نسل نخست موج نو در واقع‌گرایی و سینمای رئالیستی برایشان خوانشی اپوزیسیونی داشت.
نکته بسیار مهمی که همیشه در خفا مانده و کمتر مورد کنکاش قرار گرفته این است که تنها فیلم‌های واقع‌گرایی که از مختصات سینمای رئالیستی و مشتقات این سبک «اجتماعی هنری» بهره دارند، مُهر «سیاه‌نما» به خود می‌گیرند و سایر فیلم‌های دیگر با ژانرها و سیاق‌های غیرواقع‌گرایانه (که عموما کارت‌پستالیزم و دروغ دیداری دارند) از قرارگرفتن در صف سیاه‌نما‌ها مجزا می‌شوند.
علاوه بر روساخت تیره آنچه سیاسیون را از ساخت فیلم‌های سیاه‌نما می‌ترساند (توجه داشته باشید که در سبک‌شناسی علمی و جهانی، سینمای سیاه یا همان «نوآر» فرانسوی رایج بوده و هست ولی سینمای سیاه‌نما اصطلاحی کاملا ایرانی است و به فیلم‌هایی اشاره می‌کند که همیشه با «نقد» و «اعتراض» همراه هستند)، این فیلم‌ها از رابطه‌ای بهره دارد که هم فیلم‌نامه این آثار را می‌نویسد و هم خوراک ممیزی سازمان سینمایی و رسانه ملی را فراهم می‌کند؛ در واقع در شروع یک دولت و در جریان انتخابات و مناظرات سیاسی، نامزدهای ریاست‌جمهوری تمام «تم»‌های اصلی فیلم‌های سیاه‌نما را با صدای بلند و معترض فریاد می‌کنند و درست زمانی که فیلم‌ساز همان موضوعات معترضه را با صدای آرام تبدیل به فیلم می‌کند مورد ممیزی و حتی «توقیف» قرار می‌گیرد.
سیدابراهیم رئیسی از بی‌کاری جوانان، تعطیلی واحد‌های تولیدی، فاصله طبقاتی، رانت‌ها، وام‌های کلان، کاخ‌نشینی و کوخ‌نشینی، فساد و درآمد 45‌ هزار تومانی محرومان سخن می‌گوید. قالیباف افسردگی جامعه و جوانان را مطرح می‌کند و دولت یازدهم را در کفه دولت‌های سرمایه‌داری قرار می‌دهد. جهانگیری برای کتک‌خوردن «مادری دست‌فروش» بغض می‌کند و به خانه‌نشینی ناطق‌نوری و هاشمی‌رفسنجانی اعتراض می‌کند.
دکتر روحانی از اختلاس‌های‌ میلیارد دلاری گلایه دارد و استحکام خانواده‌های ایرانی را از‌بین‌رفته می‌بیند. میرسلیم به مشکلات اخلاقی، عاطفی و جنسی جوانان اشاره می‌کند و از افزایش طلاق بعد از یک سال زندگی مشترک حرف می‌زند و هاشمی‌طبا ماجرای مدیران پنهان را مطرح می‌کند.
اینها همه، حاصل یک مناظره سه، چهار ساعته ساده میان نامزدهای ریاست‌جمهوری است که می‌تواند خوراک سه، چهار سال سینمای سیاه‌نمای ایران را فراهم کند و به‌راستی باعث زایش فیلم‌های برجسته‌ای در سینمای واقع‌گرای اجتماعی و حتی سیاسی ایران شود. فراموش نکنیم که اعتراض ذات انسان است و هیچ کشوری کمال مطلق نیست.

«سینمای سیاه» در ایران بعد از ساخت فیلم «خانه سیاه است» فروغ فرخزاد تبدیل به اصطلاحی سیاسی شد و به‌عنوان زنگ خطری برای دستگاه وقت، «پهلبد» و اطرافیانش را به فکر پیشگیری از ساخت و فراگیری این شکل از سینمای «معترض» و بی‌داریه و تنبک انداخت... .
قبل از انقلاب با ساخت فیلم‌های معترض و روشنفکرانه مخالفت می‌شد. تأثیر فیلم خانه سیاه است و انتشارش در فستیوال کن آن سال و سایر فستیوال‌های بزرگ سینمایی جهان آن‌چنان برای وزارت فرهنگ و هنر و عواملش ‌گران تمام شده بود که تصمیم به ساخت فیلمی با عنوان خانه سفید است گرفتند و از آن پس با ساخت فیلم‌های اجتماعی و سیاسی‌ای که فضای شهری، سیاسی و اجتماعی ایران را سیاه نشان می‌داد، مخالفت سختگیرانه‌تری کردند.
اصطلاح فیلم سیاه بعدتر به فیلم‌های سیاه‌نما تغییر کرد و این تنها نام و اصطلاحی بود که سیاسیون ایرانی به یک جریان هنری و سینمایی دادند و توجیهشان برای نام‌گذاری جدید تلاشی بود که هنرمندان، بیش از واقعیت موجود و براساس حربه اغراق در ساخت فیلم‌هایشان داشتند. در واقع تعریف آنان از فضای اجتماعی یک شهریت شفاف و آرمان‌شهری سفید بود و به این دلیل تلاش سینماگران نسل نخست موج نو در واقع‌گرایی و سینمای رئالیستی برایشان خوانشی اپوزیسیونی داشت.
نکته بسیار مهمی که همیشه در خفا مانده و کمتر مورد کنکاش قرار گرفته این است که تنها فیلم‌های واقع‌گرایی که از مختصات سینمای رئالیستی و مشتقات این سبک «اجتماعی هنری» بهره دارند، مُهر «سیاه‌نما» به خود می‌گیرند و سایر فیلم‌های دیگر با ژانرها و سیاق‌های غیرواقع‌گرایانه (که عموما کارت‌پستالیزم و دروغ دیداری دارند) از قرارگرفتن در صف سیاه‌نما‌ها مجزا می‌شوند.
علاوه بر روساخت تیره آنچه سیاسیون را از ساخت فیلم‌های سیاه‌نما می‌ترساند (توجه داشته باشید که در سبک‌شناسی علمی و جهانی، سینمای سیاه یا همان «نوآر» فرانسوی رایج بوده و هست ولی سینمای سیاه‌نما اصطلاحی کاملا ایرانی است و به فیلم‌هایی اشاره می‌کند که همیشه با «نقد» و «اعتراض» همراه هستند)، این فیلم‌ها از رابطه‌ای بهره دارد که هم فیلم‌نامه این آثار را می‌نویسد و هم خوراک ممیزی سازمان سینمایی و رسانه ملی را فراهم می‌کند؛ در واقع در شروع یک دولت و در جریان انتخابات و مناظرات سیاسی، نامزدهای ریاست‌جمهوری تمام «تم»‌های اصلی فیلم‌های سیاه‌نما را با صدای بلند و معترض فریاد می‌کنند و درست زمانی که فیلم‌ساز همان موضوعات معترضه را با صدای آرام تبدیل به فیلم می‌کند مورد ممیزی و حتی «توقیف» قرار می‌گیرد.
سیدابراهیم رئیسی از بی‌کاری جوانان، تعطیلی واحد‌های تولیدی، فاصله طبقاتی، رانت‌ها، وام‌های کلان، کاخ‌نشینی و کوخ‌نشینی، فساد و درآمد 45‌ هزار تومانی محرومان سخن می‌گوید. قالیباف افسردگی جامعه و جوانان را مطرح می‌کند و دولت یازدهم را در کفه دولت‌های سرمایه‌داری قرار می‌دهد. جهانگیری برای کتک‌خوردن «مادری دست‌فروش» بغض می‌کند و به خانه‌نشینی ناطق‌نوری و هاشمی‌رفسنجانی اعتراض می‌کند.
دکتر روحانی از اختلاس‌های‌ میلیارد دلاری گلایه دارد و استحکام خانواده‌های ایرانی را از‌بین‌رفته می‌بیند. میرسلیم به مشکلات اخلاقی، عاطفی و جنسی جوانان اشاره می‌کند و از افزایش طلاق بعد از یک سال زندگی مشترک حرف می‌زند و هاشمی‌طبا ماجرای مدیران پنهان را مطرح می‌کند.
اینها همه، حاصل یک مناظره سه، چهار ساعته ساده میان نامزدهای ریاست‌جمهوری است که می‌تواند خوراک سه، چهار سال سینمای سیاه‌نمای ایران را فراهم کند و به‌راستی باعث زایش فیلم‌های برجسته‌ای در سینمای واقع‌گرای اجتماعی و حتی سیاسی ایران شود. فراموش نکنیم که اعتراض ذات انسان است و هیچ کشوری کمال مطلق نیست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.