بحران نشر، برنده هم دارد
ادامه از صفحه 7
برگردیم به بحثی که درباره ضرورت ترجمه مجدد از آثار کلاسیک مطرح کردید؛ به نظرتان چرا امروزه بیشتر مترجمان به جای ترجمه متون کلاسیک به سراغ ترجمه آثار مد روز میروند. گاهی میبینیم از یک رمان که در همین 10 سال اخیر نوشته و منتشر شده و در جهان سر و صدایی راه انداخته، چندین ترجمه مختلف به بازار میآید اما شما و سروش حبیبی و علیاصغر حداد و چند نفر دیگر از معدود مترجمانی هستید که به سراغ آثار کلاسیک میروید؛ چه کلاسیکهایی که قبلا هم ترجمه شده و چه آنهایی که تا به حال ترجمه نشده است؟
ترجمه آثار نویسندگان بزرگی که کلاسیک شدهاند و صاحبنام و سبک هستند، بسیار مسوولیتآور است و شما با قبول ترجمه چنین آثاری مسوولیتی سنگین را به گردن میگیرید. مسوولیت مترجم در قبال نویسندگان گمنام کمتر است. اگر بخواهید دیکنز یا داستایفسکی ترجمه کنید مسوولیتتان خیلی سنگین است و حق خطا ندارید، به خصوص وقتی قبل از شما هم ترجمههای دیگری از این آثار وجود داشته باشد. شما قطعا باید بهتر از آنها ترجمه کنید و برای ترجمه دوبارهشان دلیل داشته باشید. این دلیل را هم باید با ترجمهتان نشان دهید؛ برای همین، ترجمه آثار کلاسیک کار ذوقی و تفننی نیست و پذیرش این مسوولیت سنگین، نیازمند پشتوانه تجربی است. اگر دقت کنید معمولا هم میبینید که نه فقط در اینجا که در تمام دنیا، کسانی آثار کلاسیک را ترجمه میکنند که در کار ترجمه، تجربهای طولانی دارند. کمتر مترجمی در آغاز کار، اثر کلاسیک ترجمه میکند، چون باید ورزشهایی را در زبان فارسی و زبان مبدا کرده باشد.
در ایران ترجمه آثار کلاسیک متولی ندارد. در تمام دنیا سازمانها و موسساتی از ترجمه چنین آثاری حمایت میکنند؛ چون آثار کلاسیک سرمایههای اجتماعی هستند. حتی اگر هم فروش خوبی نداشته باشند، باید در کتابخانهها در دسترس عموم باشند. برای همین در کشورهای دیگر موسسات و سازمانهای دولتی یا غیردولتی میآیند و از مترجمی که 20، 30 سال کار کرده و به تبحری رسیده حمایت میکنند که بنشیند و در یک فرصت مثلا 10 ساله، چند اثر کلاسیک را ترجمه کند. در ایران چنین موسساتی وجود ندارد و ناشران خصوصی هم چنین وظیفهای برای خودشان تعریف نکردهاند و نمیتوانند هم بکنند. چنین کاری وظیفه بنیادهایی بزرگتر است. من نمیگویم فرهنگستان زبان فارسی، اما چیزی در آن حد. سالها قبل، بنگاه ترجمه و نشر کتاب یا سازمان فرانکلین و شرکت سهامی کتابهای جیبی و امثال آن چنین کارهایی میکردند. با همت فردی مترجم چنین کاری امکانپذیر نیست. انجام چنین کاری فراغت میخواهد و اگر میبینید من دارم این کار را میکنم باید بگویم خیلی شانس آوردهام و ناشر خوبی هم داشتهام، وگرنه یکه و تنها نمیتوانستم از پس این کار بر بیایم. آدم چطور میتواند 10 سال از عمرش را روی این کار بگذارد، بدون اینکه از جایی حقوق بگیرد و حمایت شود.
از سوی دیگر ترجمه آثار مدرن کار سادهتری است چون زبان انگلیسی امروز سادهتر از دیروز است. در مجموع ترجمه این آثار زودتر از ترجمه آثار نویسندگان قرن 19 نتیجه میدهد. کلاسیکها پایهگذار رمان رئالیستی هستند و نثرشان دشوارتر از امروزیهاست. اصلا ترجمه کردن آثار کلاسیک ریسک است.
به نظرتان در اینکه کسی سراغ ترجمه آثار کلاسیک نمیرود مساله مخاطب مطرح نیست؟ کارهای جدید بازار بهتری ندارند؟
بعضی کارها زودبازده است اما کار زودبازده جنبه منفیاش این است که در درازمدت دیگر بازده نخواهد داشت. ممکن است کارهای جدید در کوتاهمدت مشتری بیشتری داشته باشد، ولی به نظر من در درازمدت آثار کلاسیک بیشتر فروش میرود. لااقل آنچه من ترجمه کردهام آنقدر فروش رفته که بتوانم کار را ادامه دهم. شما کمتر اثر مدرنی سراغ دارید که ترجمه شده باشد و مترجم بتواند روی چاپهای مجدد آن در سالهای متمادی حساب کند، به فرض اینکه در کوتاهمدت فروش خوبی داشته باشد. یکبار ناشری ترجمه کتابی از چارلز بوکفسکی را به من پیشنهاد کرد. کتاب را خواندم و گفتم ترجمهاش نمیکنم. میدانم اگر این کتاب را ترجمه میکردم احتمالا دو، سه چاپ هم فروش میرفت، اما بعد از آن دیگر فروش نمیرفت. ضمن اینکه زبان آن کتاب آنقدر ساده بود که من را با خودش درگیر نمیکرد. من دوست دارم با ادبیات و متنی که ترجمه میکنم سروکله بزنم. آن متن این امکان را برای من فراهم نمیکرد. البته نویسندهای مثل ناباکوف چنین امکانی را میدهد، چون نویسنده صاحب استیل است. بنابراین بین نویسندگان مدرن هم نویسندگانی هستند که کلاسیک شدند و آثارشان پیچیدهتر، نفیستر و تاثیرگذارتر است اما کمتر به سراغشان میروند.
اما در ذهن من معنی دیگری هم از مخاطب هست که ربطی به بازار ندارد. به نظر من هر ترجمهای، مخاطب بالقوه و بالفعل خودش را دارد، حتی ترجمهای که در کشو میماند. نویسنده هم وقت نوشتن کتاب، مخاطب نوعی در ذهنش دارد، حتی اگر کتابش چاپ نشود و صرفا برای دل خودش کار کند. هر نویسنده، مترجم و صاحب اثری لحظهبهلحظه به چنین مخاطبی فکر میکند.
بعضیها معتقدند بحران کاغذ خودبهخود آثار بیکیفیتتر را از رده خارج میکند، نظر شما چیست؟
طبیعتا وقتی بحران اقتصادی اتفاق میافتد، چیزهایی لطمه میبیند، ولی تاریخ ثابت کرده که در هر بحران عدهای هم سود میبرند. برای همین وقتی بحران تمام میشود، میبینیم که برندههایی هم داشته است. انتشارات هم مستثنی از این قضیه نیست. به نظر من ناشری که در شرایط بحرانی کتاب بیکیفیت چاپ میکند مرتکب اشتباه شده است. مردم قدر کار خوب را میدانند و پولش را میدهند. در دنیا هم همینطور است. کتاب بهتر گرانتر است و سودش هم بیشتر. در ترجمه هم همین اتفاق میافتد. پول کیفیت را مصرفکننده میدهد و مصرفکننده با پولی که میدهد باعث میشود کیفیت بالا برود. اگر کتاب من را نخرند من با دقت نمینشینم ترجمه کنم. خریدار باعث میشود من مترجم با تانی بیشتری کار کنم و کار کیفیتری انجام دهم. نظر من این است که در شرایط بحرانی کاری که کیفیت بهتری دارد بقیه را از میدان خارج میکند. ناشر نمیخواهد سرمایهاش را به خطر بیندازد و هر کتابی را چاپ کند. بنابراین خیلی در انتخاب کتاب، چاپ، ترجمه، ویرایش و کل زنجیره تولید دقت میکند و محصول خوب را هم بازاریابی میکند تا بفروشد.
مطمئنم در این شرایط یک ناشر خوب نمیآید چنین زحمتی را روی 10 تا کتاب ضعیف بکشد. البته روزی بحران تمام میشود و باز یک سری آثار بیکیفیت وارد بازار خواهند شد. معتقدم شرایط بحرانی با تمام ضررها و آسیبهایی که دارد و من هم منکرش نیستم، باعث ارتقای کیفیت کتاب نیز خواهد شد.
یک روی دیگر قضیه این است که به هر حال این بحران بخشی از یک بحران بزرگتر است که طبقه متوسط را روزبهروز ضعیفتر میکند و با ضعیف شدن طبقه متوسط که عمدهترین مخاطب کتاب هستند، خریدن کتاب به اولویت دستچندم تبدیل میشود...
این حرف در عالم نظر درست است ولی در ایران هنوز به شرایطی که میگویید نرسیدهایم. این حرف زمانی درست است که طبقه مصرفکننده کتاب از کل ظرفیت کتابخریدنش استفاده کرده باشد. اما در ایران هنوز طبقه متوسط ما از تمام ظرفیت خریدن کتابش استفاده نکرده است. شما دارید صحبت دو، سه هزار نفر را با من میکنید، نه صد هزار نفر را. اگر صد هزار نفر کتاب میخریدند و الان میشدند 50 هزار یا حتی 80 هزار نفر، آنوقت میشد از بحران گفت. اما کجای ایران ما صد هزار خواننده داریم. ما فوقش سه هزار خواننده داشتیم که هنوز هم هستند. مگر اینکه بحران آنقدر کارد را به استخوان برساند و گرسنگی فشار بیاورد که آنها هم بگویند ما دیگر کتاب نمیخریم. در این صورت اصلا با شرایط دیگری روبهرو بودیم و این فراغت را هم نداشتیم که اینجا بنشینیم و مصاحبه کنیم بلکه داشتیم کار دیگری میکردیم. ما شاهدیم که هنوز کتاب فروش میرود. تلویزیون ما هم برنامه کتاب پخش میکند و این یعنی کتاب هنوز وجود دارد. در آن شرایطی که شما میگویید، مردم کتاب که چه عرض کنم خیلی چیزهای دیگر را هم نمیخرند. بازار کتاب در ایران هنوز آنقدر بکر است که اصلا به آن نقطهای که شما میگویید نمیرسد. ناشران ما باید بازاریابی درست و ارزیابی واقعی از مخاطب داشته باشند. مخاطب بالقوه کتاب در ایران زیاد است که ما سراغشان نرفتهایم.
برگردیم به بحثی که درباره ضرورت ترجمه مجدد از آثار کلاسیک مطرح کردید؛ به نظرتان چرا امروزه بیشتر مترجمان به جای ترجمه متون کلاسیک به سراغ ترجمه آثار مد روز میروند. گاهی میبینیم از یک رمان که در همین 10 سال اخیر نوشته و منتشر شده و در جهان سر و صدایی راه انداخته، چندین ترجمه مختلف به بازار میآید اما شما و سروش حبیبی و علیاصغر حداد و چند نفر دیگر از معدود مترجمانی هستید که به سراغ آثار کلاسیک میروید؛ چه کلاسیکهایی که قبلا هم ترجمه شده و چه آنهایی که تا به حال ترجمه نشده است؟
ترجمه آثار نویسندگان بزرگی که کلاسیک شدهاند و صاحبنام و سبک هستند، بسیار مسوولیتآور است و شما با قبول ترجمه چنین آثاری مسوولیتی سنگین را به گردن میگیرید. مسوولیت مترجم در قبال نویسندگان گمنام کمتر است. اگر بخواهید دیکنز یا داستایفسکی ترجمه کنید مسوولیتتان خیلی سنگین است و حق خطا ندارید، به خصوص وقتی قبل از شما هم ترجمههای دیگری از این آثار وجود داشته باشد. شما قطعا باید بهتر از آنها ترجمه کنید و برای ترجمه دوبارهشان دلیل داشته باشید. این دلیل را هم باید با ترجمهتان نشان دهید؛ برای همین، ترجمه آثار کلاسیک کار ذوقی و تفننی نیست و پذیرش این مسوولیت سنگین، نیازمند پشتوانه تجربی است. اگر دقت کنید معمولا هم میبینید که نه فقط در اینجا که در تمام دنیا، کسانی آثار کلاسیک را ترجمه میکنند که در کار ترجمه، تجربهای طولانی دارند. کمتر مترجمی در آغاز کار، اثر کلاسیک ترجمه میکند، چون باید ورزشهایی را در زبان فارسی و زبان مبدا کرده باشد.
در ایران ترجمه آثار کلاسیک متولی ندارد. در تمام دنیا سازمانها و موسساتی از ترجمه چنین آثاری حمایت میکنند؛ چون آثار کلاسیک سرمایههای اجتماعی هستند. حتی اگر هم فروش خوبی نداشته باشند، باید در کتابخانهها در دسترس عموم باشند. برای همین در کشورهای دیگر موسسات و سازمانهای دولتی یا غیردولتی میآیند و از مترجمی که 20، 30 سال کار کرده و به تبحری رسیده حمایت میکنند که بنشیند و در یک فرصت مثلا 10 ساله، چند اثر کلاسیک را ترجمه کند. در ایران چنین موسساتی وجود ندارد و ناشران خصوصی هم چنین وظیفهای برای خودشان تعریف نکردهاند و نمیتوانند هم بکنند. چنین کاری وظیفه بنیادهایی بزرگتر است. من نمیگویم فرهنگستان زبان فارسی، اما چیزی در آن حد. سالها قبل، بنگاه ترجمه و نشر کتاب یا سازمان فرانکلین و شرکت سهامی کتابهای جیبی و امثال آن چنین کارهایی میکردند. با همت فردی مترجم چنین کاری امکانپذیر نیست. انجام چنین کاری فراغت میخواهد و اگر میبینید من دارم این کار را میکنم باید بگویم خیلی شانس آوردهام و ناشر خوبی هم داشتهام، وگرنه یکه و تنها نمیتوانستم از پس این کار بر بیایم. آدم چطور میتواند 10 سال از عمرش را روی این کار بگذارد، بدون اینکه از جایی حقوق بگیرد و حمایت شود.
از سوی دیگر ترجمه آثار مدرن کار سادهتری است چون زبان انگلیسی امروز سادهتر از دیروز است. در مجموع ترجمه این آثار زودتر از ترجمه آثار نویسندگان قرن 19 نتیجه میدهد. کلاسیکها پایهگذار رمان رئالیستی هستند و نثرشان دشوارتر از امروزیهاست. اصلا ترجمه کردن آثار کلاسیک ریسک است.
به نظرتان در اینکه کسی سراغ ترجمه آثار کلاسیک نمیرود مساله مخاطب مطرح نیست؟ کارهای جدید بازار بهتری ندارند؟
بعضی کارها زودبازده است اما کار زودبازده جنبه منفیاش این است که در درازمدت دیگر بازده نخواهد داشت. ممکن است کارهای جدید در کوتاهمدت مشتری بیشتری داشته باشد، ولی به نظر من در درازمدت آثار کلاسیک بیشتر فروش میرود. لااقل آنچه من ترجمه کردهام آنقدر فروش رفته که بتوانم کار را ادامه دهم. شما کمتر اثر مدرنی سراغ دارید که ترجمه شده باشد و مترجم بتواند روی چاپهای مجدد آن در سالهای متمادی حساب کند، به فرض اینکه در کوتاهمدت فروش خوبی داشته باشد. یکبار ناشری ترجمه کتابی از چارلز بوکفسکی را به من پیشنهاد کرد. کتاب را خواندم و گفتم ترجمهاش نمیکنم. میدانم اگر این کتاب را ترجمه میکردم احتمالا دو، سه چاپ هم فروش میرفت، اما بعد از آن دیگر فروش نمیرفت. ضمن اینکه زبان آن کتاب آنقدر ساده بود که من را با خودش درگیر نمیکرد. من دوست دارم با ادبیات و متنی که ترجمه میکنم سروکله بزنم. آن متن این امکان را برای من فراهم نمیکرد. البته نویسندهای مثل ناباکوف چنین امکانی را میدهد، چون نویسنده صاحب استیل است. بنابراین بین نویسندگان مدرن هم نویسندگانی هستند که کلاسیک شدند و آثارشان پیچیدهتر، نفیستر و تاثیرگذارتر است اما کمتر به سراغشان میروند.
اما در ذهن من معنی دیگری هم از مخاطب هست که ربطی به بازار ندارد. به نظر من هر ترجمهای، مخاطب بالقوه و بالفعل خودش را دارد، حتی ترجمهای که در کشو میماند. نویسنده هم وقت نوشتن کتاب، مخاطب نوعی در ذهنش دارد، حتی اگر کتابش چاپ نشود و صرفا برای دل خودش کار کند. هر نویسنده، مترجم و صاحب اثری لحظهبهلحظه به چنین مخاطبی فکر میکند.
بعضیها معتقدند بحران کاغذ خودبهخود آثار بیکیفیتتر را از رده خارج میکند، نظر شما چیست؟
طبیعتا وقتی بحران اقتصادی اتفاق میافتد، چیزهایی لطمه میبیند، ولی تاریخ ثابت کرده که در هر بحران عدهای هم سود میبرند. برای همین وقتی بحران تمام میشود، میبینیم که برندههایی هم داشته است. انتشارات هم مستثنی از این قضیه نیست. به نظر من ناشری که در شرایط بحرانی کتاب بیکیفیت چاپ میکند مرتکب اشتباه شده است. مردم قدر کار خوب را میدانند و پولش را میدهند. در دنیا هم همینطور است. کتاب بهتر گرانتر است و سودش هم بیشتر. در ترجمه هم همین اتفاق میافتد. پول کیفیت را مصرفکننده میدهد و مصرفکننده با پولی که میدهد باعث میشود کیفیت بالا برود. اگر کتاب من را نخرند من با دقت نمینشینم ترجمه کنم. خریدار باعث میشود من مترجم با تانی بیشتری کار کنم و کار کیفیتری انجام دهم. نظر من این است که در شرایط بحرانی کاری که کیفیت بهتری دارد بقیه را از میدان خارج میکند. ناشر نمیخواهد سرمایهاش را به خطر بیندازد و هر کتابی را چاپ کند. بنابراین خیلی در انتخاب کتاب، چاپ، ترجمه، ویرایش و کل زنجیره تولید دقت میکند و محصول خوب را هم بازاریابی میکند تا بفروشد.
مطمئنم در این شرایط یک ناشر خوب نمیآید چنین زحمتی را روی 10 تا کتاب ضعیف بکشد. البته روزی بحران تمام میشود و باز یک سری آثار بیکیفیت وارد بازار خواهند شد. معتقدم شرایط بحرانی با تمام ضررها و آسیبهایی که دارد و من هم منکرش نیستم، باعث ارتقای کیفیت کتاب نیز خواهد شد.
یک روی دیگر قضیه این است که به هر حال این بحران بخشی از یک بحران بزرگتر است که طبقه متوسط را روزبهروز ضعیفتر میکند و با ضعیف شدن طبقه متوسط که عمدهترین مخاطب کتاب هستند، خریدن کتاب به اولویت دستچندم تبدیل میشود...
این حرف در عالم نظر درست است ولی در ایران هنوز به شرایطی که میگویید نرسیدهایم. این حرف زمانی درست است که طبقه مصرفکننده کتاب از کل ظرفیت کتابخریدنش استفاده کرده باشد. اما در ایران هنوز طبقه متوسط ما از تمام ظرفیت خریدن کتابش استفاده نکرده است. شما دارید صحبت دو، سه هزار نفر را با من میکنید، نه صد هزار نفر را. اگر صد هزار نفر کتاب میخریدند و الان میشدند 50 هزار یا حتی 80 هزار نفر، آنوقت میشد از بحران گفت. اما کجای ایران ما صد هزار خواننده داریم. ما فوقش سه هزار خواننده داشتیم که هنوز هم هستند. مگر اینکه بحران آنقدر کارد را به استخوان برساند و گرسنگی فشار بیاورد که آنها هم بگویند ما دیگر کتاب نمیخریم. در این صورت اصلا با شرایط دیگری روبهرو بودیم و این فراغت را هم نداشتیم که اینجا بنشینیم و مصاحبه کنیم بلکه داشتیم کار دیگری میکردیم. ما شاهدیم که هنوز کتاب فروش میرود. تلویزیون ما هم برنامه کتاب پخش میکند و این یعنی کتاب هنوز وجود دارد. در آن شرایطی که شما میگویید، مردم کتاب که چه عرض کنم خیلی چیزهای دیگر را هم نمیخرند. بازار کتاب در ایران هنوز آنقدر بکر است که اصلا به آن نقطهای که شما میگویید نمیرسد. ناشران ما باید بازاریابی درست و ارزیابی واقعی از مخاطب داشته باشند. مخاطب بالقوه کتاب در ایران زیاد است که ما سراغشان نرفتهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.