میان واقعیت و آرمان
رضا غیاث
«تونی اردمن» فیلم متوسطی است؛ آن هم به چند دلیل صرفا سینمایی. ابتدا به این دلیل که لحن فیلم همهجا همسو با محتوایی که برگزیده عمل نمیکند و این تغییر و تغیر را نمیتوان به حساب زیباییشناسی روایت گذاشت. ریتم فوقالعاده دقیق یکسوم ابتدایی فیلم (یا اگر بخواهیم کمی کلاسیک حرف بزنیم؛ سراسر پرده اول روایت) قابل مقایسه با ریتم نسنجیده مابقی فیلم نیست و به بیان دیگر فیلمساز، خود به قاعدهای که در ابتدا چیده، پشت میکند. تا پیش از ورود مجدد وینفرید به صحنه در قالب شخصیت مبدل تونی، درونمایه تضاد رفتار وینفرید با جهان اطرافش باعث چفت و بست صحنهها شده است؛ خیلی ساده وینفرید میخواهد از جزئیات جهان سرمایهباوری که زندگی دخترش را احاطه کرده سر دربیاورد و در مقابل اینس همه هدفش این است که بهصورتی همزمان هم فضای کارش را داشته باشد و هم میزبانی معقولی از پدری که نقطه مقابل این فضاست؛ تلاشهای اینس برای همآواکردن این دو فضا، نتیجه نمیدهد و در نهایت مجبور میشود یکی را بهنفع دیگری پس بزند؛ اخراج پدری دلقکمآب از مدینه فاضلهای که دختر را از همه سو ارج مینهد؛ اگرچه که این همنشینی موقت چندان هم بیضرر نبوده است؛
پای لنگان و چشم گریان اینس، به هنگام بدرقه پدر از فاصلهای بعید - روی تراس اتاقی در طبقه شاید دهم یک هتل - دستاورد این همنشینی نامتجانس است یا شاید نتیجه تلاشی محدود برای همآواکردن آن دو فضا؛ یک غایت منطقی برای پیرنگی واقعگرا. سقوط سیر صعودی فیلم دقیقا بعد از این صحنه شروع میشود؛ از همانجایی که اینس تلاش دارد تا با بیرونکشیدن خون دلمهبسته زیر ناخن شست پایش، در جلسه پیشِرو لنگان ظاهر نشود - آیا تلاشی برای فراموشی نتیجه همآواشدن با پدر؟ شاید، اما فعلا به معنای این صحنه نیازی نیست، بلکه اجرای سینمایی آن مدنظر است. خون دلمهبسته با فشار دست اینس نه رو به جلو، که در یک حرکت دورانی به عقب برگشته و روی پیراهن کار اینس پاشیده میشود! عواقب بیتوجهی غیرانسانی اینس به پدرش؟ بله؛ معنای صحنه همین است و ایراد کار فیلمساز نیز همین. اگر با فیلمی مبتنی بر واقعیتهای جهان اطرافمان طرفیم پس این شعبدهبازیهای تکنیکال جهت جاانداختن معنایی دلبخواه دیگر چیست؟ در واقع فیلم اده هر کجا در موازاتی معقول با واقعیت حرکت میکند قابل تحمل است اما هر کجا که این قاعده را دور میزند - همانند ورودهای نابهنگام تونی به جمعهای
کاری و دوستانه اینس (آدرس این اماکن را از کجا پیدا میکند؟) یا استقبال غیرمعقول آن زن رومانیایی از تونی و دخترش (در غیاب تعجب اهالی پرتعداد خانه)، غیرقابل تحمل میشود. واقعیت این است که مارن اده تصمیم گرفته از جایی وینفرید را در قالب شخصیت تونی به فیلم باز گرداند اما در غیاب آن نکتهسنجی و ظرافتی که اوایل کار از خود نشان داده است. ازاینرو دیگر نه با درامی واقعگرا که صرفا با صحنههایی واجد معنا طرفیم. یعنی هرچقدر که در یکسوم ابتدایی کار با درام طرفیم و معانی ضمنی، در ادامه، معانی آشکار در غیاب هرگونه درام، تنها عناصر پیشرونده - و نه پیشبرنده - فیلم به حساب میآیند. از طرفی واقعا چه نیازی هست که وینفرید را در قالب تونی به فیلم بازگرداند؟ برای نقد سرمایهداری متأخر؟ یعنی تضادهای رفتاری وینفرید با اینس و فضای کار او - در همان یکسوم ابتدایی فیلم کافی نیست؟ برای نقد این فضا مگر حتما باید بر آن فائق آمد؟ آن هم در متنی واقعگرا که موقعیتهای کمیکش را از تضاد رفتاری عضوی ناهماهنگ میگیرد؟ شاید شکست تراژیک انسان در برابر این فضا، بهتر از هر نتیجهای میتوانست به ریشخندش بگیرد.
نتیجهای که«دنیل بلیک» کن لوچ - بهعنوان فیلمی همدوره با «تونی اردمن» به دست میدهد و فیلم مارن اده فاقد آن است. تنها به این دلیل که کن لوچ محتوای کارش را بهواسطه متنی تماما واقعگرا ارائه کرده است اما فیلم مارن اده میان نمایش واقعیت و پردازش آرمان در نوسان است. سرمایهداری متأخر واقعیتی نیست که بتوان سربهسرش گذاشت (کاری که اده در دوسوم نهایی فیلمش کرده است) آدمهای بیرحم و عاطفهای دارد که نهایت عطوفتشان لحظاتی همسوشدن با صدایی متفاوت است و درنهایت - باوجود دهها میل باطنی - پسزدنش (کاری که اینس در یکسوم ابتدایی فیلم میکند). اده میتوانست روی این قسمت فیلمش بهعنوان تنها قسمت فیلم تمرکز بیشتری داشته باشد؛ سرسپردگان سرمایهداری در این قسمت واقعیاند؛ اینس نیز بهعنوان فردی گمگشته میان آنها و پدر، قابل باور است و دلقکمآبیهای وینفرید نیز در تضاد با واقعیتی بیرحم، بسیار کمیکتر از اداهایی است که در مابقی فیلم میبینیم. بازگرداندن غیردراماتیک وینفرید به روایت، به سوادی ساختن پیامی جهانشمول (اینکه باید خوشبخت بود و کودکان را به فراموشی نسپرد)، آغاز انقراض اثری است که میتوانست دیدنیتر از اینها
باشد. مارن اده یا باید همانند ژاکو وان درمل در «روز هشتم»، درونمایه همسویی عاقل و مجنونش را بهصورتی ژنریک پیش میبرد و به معنای دلخواهش میرسید یا اینکه در نقد بیرحمیهای سرمایهداری متأخر، همانند روش کن لوچ، متنی به تمامی رئالیست ارائه میکرد. در صورت فعلی ما با واقعیتی طرفیم که بعضی مواقع واقعی است و در بیشتر مواقع نه. ازاینرو سراسر یکسوم ابتدایی فیلم و یکی، دو صحنه بهشدت پرداختشده در ادامه (همانند جشن تولدی که اینس برای خودش گرفته) دیدنیاند و در مابقی فیلم از این ظرافت و ذکاوت هنرمندانه خبری نیست.
«تونی اردمن» فیلم متوسطی است؛ آن هم به چند دلیل صرفا سینمایی. ابتدا به این دلیل که لحن فیلم همهجا همسو با محتوایی که برگزیده عمل نمیکند و این تغییر و تغیر را نمیتوان به حساب زیباییشناسی روایت گذاشت. ریتم فوقالعاده دقیق یکسوم ابتدایی فیلم (یا اگر بخواهیم کمی کلاسیک حرف بزنیم؛ سراسر پرده اول روایت) قابل مقایسه با ریتم نسنجیده مابقی فیلم نیست و به بیان دیگر فیلمساز، خود به قاعدهای که در ابتدا چیده، پشت میکند. تا پیش از ورود مجدد وینفرید به صحنه در قالب شخصیت مبدل تونی، درونمایه تضاد رفتار وینفرید با جهان اطرافش باعث چفت و بست صحنهها شده است؛ خیلی ساده وینفرید میخواهد از جزئیات جهان سرمایهباوری که زندگی دخترش را احاطه کرده سر دربیاورد و در مقابل اینس همه هدفش این است که بهصورتی همزمان هم فضای کارش را داشته باشد و هم میزبانی معقولی از پدری که نقطه مقابل این فضاست؛ تلاشهای اینس برای همآواکردن این دو فضا، نتیجه نمیدهد و در نهایت مجبور میشود یکی را بهنفع دیگری پس بزند؛ اخراج پدری دلقکمآب از مدینه فاضلهای که دختر را از همه سو ارج مینهد؛ اگرچه که این همنشینی موقت چندان هم بیضرر نبوده است؛
پای لنگان و چشم گریان اینس، به هنگام بدرقه پدر از فاصلهای بعید - روی تراس اتاقی در طبقه شاید دهم یک هتل - دستاورد این همنشینی نامتجانس است یا شاید نتیجه تلاشی محدود برای همآواکردن آن دو فضا؛ یک غایت منطقی برای پیرنگی واقعگرا. سقوط سیر صعودی فیلم دقیقا بعد از این صحنه شروع میشود؛ از همانجایی که اینس تلاش دارد تا با بیرونکشیدن خون دلمهبسته زیر ناخن شست پایش، در جلسه پیشِرو لنگان ظاهر نشود - آیا تلاشی برای فراموشی نتیجه همآواشدن با پدر؟ شاید، اما فعلا به معنای این صحنه نیازی نیست، بلکه اجرای سینمایی آن مدنظر است. خون دلمهبسته با فشار دست اینس نه رو به جلو، که در یک حرکت دورانی به عقب برگشته و روی پیراهن کار اینس پاشیده میشود! عواقب بیتوجهی غیرانسانی اینس به پدرش؟ بله؛ معنای صحنه همین است و ایراد کار فیلمساز نیز همین. اگر با فیلمی مبتنی بر واقعیتهای جهان اطرافمان طرفیم پس این شعبدهبازیهای تکنیکال جهت جاانداختن معنایی دلبخواه دیگر چیست؟ در واقع فیلم اده هر کجا در موازاتی معقول با واقعیت حرکت میکند قابل تحمل است اما هر کجا که این قاعده را دور میزند - همانند ورودهای نابهنگام تونی به جمعهای
کاری و دوستانه اینس (آدرس این اماکن را از کجا پیدا میکند؟) یا استقبال غیرمعقول آن زن رومانیایی از تونی و دخترش (در غیاب تعجب اهالی پرتعداد خانه)، غیرقابل تحمل میشود. واقعیت این است که مارن اده تصمیم گرفته از جایی وینفرید را در قالب شخصیت تونی به فیلم باز گرداند اما در غیاب آن نکتهسنجی و ظرافتی که اوایل کار از خود نشان داده است. ازاینرو دیگر نه با درامی واقعگرا که صرفا با صحنههایی واجد معنا طرفیم. یعنی هرچقدر که در یکسوم ابتدایی کار با درام طرفیم و معانی ضمنی، در ادامه، معانی آشکار در غیاب هرگونه درام، تنها عناصر پیشرونده - و نه پیشبرنده - فیلم به حساب میآیند. از طرفی واقعا چه نیازی هست که وینفرید را در قالب تونی به فیلم بازگرداند؟ برای نقد سرمایهداری متأخر؟ یعنی تضادهای رفتاری وینفرید با اینس و فضای کار او - در همان یکسوم ابتدایی فیلم کافی نیست؟ برای نقد این فضا مگر حتما باید بر آن فائق آمد؟ آن هم در متنی واقعگرا که موقعیتهای کمیکش را از تضاد رفتاری عضوی ناهماهنگ میگیرد؟ شاید شکست تراژیک انسان در برابر این فضا، بهتر از هر نتیجهای میتوانست به ریشخندش بگیرد.
نتیجهای که«دنیل بلیک» کن لوچ - بهعنوان فیلمی همدوره با «تونی اردمن» به دست میدهد و فیلم مارن اده فاقد آن است. تنها به این دلیل که کن لوچ محتوای کارش را بهواسطه متنی تماما واقعگرا ارائه کرده است اما فیلم مارن اده میان نمایش واقعیت و پردازش آرمان در نوسان است. سرمایهداری متأخر واقعیتی نیست که بتوان سربهسرش گذاشت (کاری که اده در دوسوم نهایی فیلمش کرده است) آدمهای بیرحم و عاطفهای دارد که نهایت عطوفتشان لحظاتی همسوشدن با صدایی متفاوت است و درنهایت - باوجود دهها میل باطنی - پسزدنش (کاری که اینس در یکسوم ابتدایی فیلم میکند). اده میتوانست روی این قسمت فیلمش بهعنوان تنها قسمت فیلم تمرکز بیشتری داشته باشد؛ سرسپردگان سرمایهداری در این قسمت واقعیاند؛ اینس نیز بهعنوان فردی گمگشته میان آنها و پدر، قابل باور است و دلقکمآبیهای وینفرید نیز در تضاد با واقعیتی بیرحم، بسیار کمیکتر از اداهایی است که در مابقی فیلم میبینیم. بازگرداندن غیردراماتیک وینفرید به روایت، به سوادی ساختن پیامی جهانشمول (اینکه باید خوشبخت بود و کودکان را به فراموشی نسپرد)، آغاز انقراض اثری است که میتوانست دیدنیتر از اینها
باشد. مارن اده یا باید همانند ژاکو وان درمل در «روز هشتم»، درونمایه همسویی عاقل و مجنونش را بهصورتی ژنریک پیش میبرد و به معنای دلخواهش میرسید یا اینکه در نقد بیرحمیهای سرمایهداری متأخر، همانند روش کن لوچ، متنی به تمامی رئالیست ارائه میکرد. در صورت فعلی ما با واقعیتی طرفیم که بعضی مواقع واقعی است و در بیشتر مواقع نه. ازاینرو سراسر یکسوم ابتدایی فیلم و یکی، دو صحنه بهشدت پرداختشده در ادامه (همانند جشن تولدی که اینس برای خودش گرفته) دیدنیاند و در مابقی فیلم از این ظرافت و ذکاوت هنرمندانه خبری نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.