|

اشتاین‌بک، برشت، کن لوچ و برگ جان

لیلی فرهادپور

وقتی یک خوابِ خوب می‌بینی تا کِی می‌توانی در لذت آن غرق باشی؟ مسلما تا هر وقت که به یادش بیفتی... و من در هفته‌ای که گذشت انگار با جادوی قلم و هنر، به خوابی شیرین دعوت شده بودم و لحظه‌ای نبود که بتوانم از روزمرگی در بروم و در آن خلسه دوباره فرو نروم... اولش با نشست «تماشای شاهکارهای ادبی با دکتر نجومیان» (در مؤسسه آپ‌آرت‌مان) و دیدن و خواندن «خوشه‌های خشم» جان اشتاین‌بک شروع شد. کالوینو راست می‌گوید باید کلاسیک‌ها را خواند و چه خوشبخت هستم که دیگر خوشه‌های خشم نخوانده، باقی عمرم را نمی‌گذرانم: انسانیت، دیگرپذیری، عشق به مردم و خاک، غم نان و همراهی با همه آنانی که با این غم عجین هستند و اینکه زندگی با همه تلخی‌هایش ادامه دارد. انگار روحم جلا خورد و طلایه‌های آن راهی به بیرون یافتند. دومی تماشای تئاتر «آدم آدم است»ِ برشت بود با بازی بازیگران تازه‌کار شهرستان بهارستان؛ شهرستانی آن طرف‌تر از رباط‌کریم از نقاط در حاشیه اطراف تهرانِ پایتخت! برشت با زبان این تازه‌کارانِ مشتاق که گویا از دل خودِ متن این نمایش‌نامه‌نویس دردآشنا بیرون آمده‌اند، به دل بیشتر می‌نشیند و بازی آنان که سوا از متن، شیرینی خودش را داشت، دهن‌کجی خوبی بود به صندلی‌های پرنشده تالار مولوی. این بازیگران، کارگرزاده‌هایی بودند که در نیمه اول قرن بیست‌ویکم متن کارگری برشت را بازی می‌کردند. دم کارگردانش حبیب‌الله دانش، گرم...

سومین لذت این خلسه شیرین، تماشای دو فیلم در جشنواره بین‌المللی فیلم فجر بود. جشنواره بین‌المللی فجر را خیلی بیشتر از جشنواره فجر دوست دارم. جشنواره فجر یک دورهمی است و البته مسابقه اکران سال بعد سینمای ایران. درحالی‌که جشنواره بین‌المللی فیلم فجر واقعا سعی می‌کند حرفی برای نمایش به دنیایی که در آن اجازه حضور داریم، داشته باشد. البته حرف‌هایی که اجازه نمایش آن را در داخل هم داشته باشیم! به نظر من فیلم «من دنیل بلیک»ِ کن لوچ، گل سرسبد جشنواره امسال است. کن لوچ اگرچه پیر شده است؛ اما هنوز می‌داند چگونه فیلم بسازد و چگونه درد را از دل جامعه بیرون بکشد؛ حتی اگر این جامعه انگلیس باشد با همه دبدبه و کبکبه‌اش. کن لوچ مانند همیشه داستانی به‌ظاهر دم‌دستی را از میان مردم به‌حاشیه ‌رانده‌شده روایت می‌کند و با صداقت تمام، سازوکار نظام سرمایه‌داری را به محاکمه می‌کشاند. پیرمردی ازکارافتاده و مادر و دو فرزندی که درگیر بوروکراسی حاکم بر خدمات اجتماعی در حال نابودشدن بریتانیای کبیر هستند. کن لوچ به احترام عزت‌ نفس انسانی، باز هم دوربین به دست گرفته است؛ اگرچه فیلم در درون خود یک اندوه و زوال خزنده را برای آدم‌هایش تدارک دیده است. اما آن دومی که تماشای آن در جشنواره بین‌المللی فجر روحم را جلا داد، «برگ جان» ابراهیم مختاری بود. مختاری پس از گذشت 24 سال، دومین فیلم سینمایی خود را با نام «برگ جان؛ یک تعبیر عاشقانه» بالاخره ساخته است. این فیلم با بی‌سلیقگی در جشنواره خودی فجر انتخاب نشد؛ لابد برای آنکه گیشه را تأمین نخواهد کرد و فعلا غم سرمایه برای سینما مهم‌تر از به‌تصویرکشیدن غم نان مردم است. ابراهیم مختاری با ساختن فیلم مستند «زینت، یک روز بخصوص» و بعد از آن فیلم سینمایی «زینت» و بعد هم نگارش کتابی درباره این سوژه، نشان داد آدم‌ها برایش فقط سوژه نیستند؛ آدم‌ها برایش آدم‌اند و به همین دلیل با یک فیلم‌ساختن، تمام نمی‌شوند. حتی بعد از 24 سال هم که باشد، برمی‌گردد تا این بار نوراللهِ فیلم زعفران، در کالبد آقا رحیمِ فیلم «برگ جان» جان بگیرد و در «یک تعبیر عاشقانه» عزت نفس آدمی را تعالی بخشد. حیفم می‌آید انسان‌هایی از این دست، از اشتاین بک تا کن لوچ و برشت و خیلی‌های دیگر ازجمله مختاری، نگاهشان، مرامشان و رسم‌شان در حال ورافتادن است و در این دوره زمانه، ساختن تئاتر، فیلم و داستان از دروغ، ریا، خشونت و له‌کردن عزت‌ نفس مد شده و سالن‌هایی که این مد روز را نمایش می‌دهند، تماشاگر دارند. حالا سؤال من این است که آیا عوام‌سازی بهتر از این‌گونه مدروزسازی‌ها نیست؟

وقتی یک خوابِ خوب می‌بینی تا کِی می‌توانی در لذت آن غرق باشی؟ مسلما تا هر وقت که به یادش بیفتی... و من در هفته‌ای که گذشت انگار با جادوی قلم و هنر، به خوابی شیرین دعوت شده بودم و لحظه‌ای نبود که بتوانم از روزمرگی در بروم و در آن خلسه دوباره فرو نروم... اولش با نشست «تماشای شاهکارهای ادبی با دکتر نجومیان» (در مؤسسه آپ‌آرت‌مان) و دیدن و خواندن «خوشه‌های خشم» جان اشتاین‌بک شروع شد. کالوینو راست می‌گوید باید کلاسیک‌ها را خواند و چه خوشبخت هستم که دیگر خوشه‌های خشم نخوانده، باقی عمرم را نمی‌گذرانم: انسانیت، دیگرپذیری، عشق به مردم و خاک، غم نان و همراهی با همه آنانی که با این غم عجین هستند و اینکه زندگی با همه تلخی‌هایش ادامه دارد. انگار روحم جلا خورد و طلایه‌های آن راهی به بیرون یافتند. دومی تماشای تئاتر «آدم آدم است»ِ برشت بود با بازی بازیگران تازه‌کار شهرستان بهارستان؛ شهرستانی آن طرف‌تر از رباط‌کریم از نقاط در حاشیه اطراف تهرانِ پایتخت! برشت با زبان این تازه‌کارانِ مشتاق که گویا از دل خودِ متن این نمایش‌نامه‌نویس دردآشنا بیرون آمده‌اند، به دل بیشتر می‌نشیند و بازی آنان که سوا از متن، شیرینی خودش را داشت، دهن‌کجی خوبی بود به صندلی‌های پرنشده تالار مولوی. این بازیگران، کارگرزاده‌هایی بودند که در نیمه اول قرن بیست‌ویکم متن کارگری برشت را بازی می‌کردند. دم کارگردانش حبیب‌الله دانش، گرم...

سومین لذت این خلسه شیرین، تماشای دو فیلم در جشنواره بین‌المللی فیلم فجر بود. جشنواره بین‌المللی فجر را خیلی بیشتر از جشنواره فجر دوست دارم. جشنواره فجر یک دورهمی است و البته مسابقه اکران سال بعد سینمای ایران. درحالی‌که جشنواره بین‌المللی فیلم فجر واقعا سعی می‌کند حرفی برای نمایش به دنیایی که در آن اجازه حضور داریم، داشته باشد. البته حرف‌هایی که اجازه نمایش آن را در داخل هم داشته باشیم! به نظر من فیلم «من دنیل بلیک»ِ کن لوچ، گل سرسبد جشنواره امسال است. کن لوچ اگرچه پیر شده است؛ اما هنوز می‌داند چگونه فیلم بسازد و چگونه درد را از دل جامعه بیرون بکشد؛ حتی اگر این جامعه انگلیس باشد با همه دبدبه و کبکبه‌اش. کن لوچ مانند همیشه داستانی به‌ظاهر دم‌دستی را از میان مردم به‌حاشیه ‌رانده‌شده روایت می‌کند و با صداقت تمام، سازوکار نظام سرمایه‌داری را به محاکمه می‌کشاند. پیرمردی ازکارافتاده و مادر و دو فرزندی که درگیر بوروکراسی حاکم بر خدمات اجتماعی در حال نابودشدن بریتانیای کبیر هستند. کن لوچ به احترام عزت‌ نفس انسانی، باز هم دوربین به دست گرفته است؛ اگرچه فیلم در درون خود یک اندوه و زوال خزنده را برای آدم‌هایش تدارک دیده است. اما آن دومی که تماشای آن در جشنواره بین‌المللی فجر روحم را جلا داد، «برگ جان» ابراهیم مختاری بود. مختاری پس از گذشت 24 سال، دومین فیلم سینمایی خود را با نام «برگ جان؛ یک تعبیر عاشقانه» بالاخره ساخته است. این فیلم با بی‌سلیقگی در جشنواره خودی فجر انتخاب نشد؛ لابد برای آنکه گیشه را تأمین نخواهد کرد و فعلا غم سرمایه برای سینما مهم‌تر از به‌تصویرکشیدن غم نان مردم است. ابراهیم مختاری با ساختن فیلم مستند «زینت، یک روز بخصوص» و بعد از آن فیلم سینمایی «زینت» و بعد هم نگارش کتابی درباره این سوژه، نشان داد آدم‌ها برایش فقط سوژه نیستند؛ آدم‌ها برایش آدم‌اند و به همین دلیل با یک فیلم‌ساختن، تمام نمی‌شوند. حتی بعد از 24 سال هم که باشد، برمی‌گردد تا این بار نوراللهِ فیلم زعفران، در کالبد آقا رحیمِ فیلم «برگ جان» جان بگیرد و در «یک تعبیر عاشقانه» عزت نفس آدمی را تعالی بخشد. حیفم می‌آید انسان‌هایی از این دست، از اشتاین بک تا کن لوچ و برشت و خیلی‌های دیگر ازجمله مختاری، نگاهشان، مرامشان و رسم‌شان در حال ورافتادن است و در این دوره زمانه، ساختن تئاتر، فیلم و داستان از دروغ، ریا، خشونت و له‌کردن عزت‌ نفس مد شده و سالن‌هایی که این مد روز را نمایش می‌دهند، تماشاگر دارند. حالا سؤال من این است که آیا عوام‌سازی بهتر از این‌گونه مدروزسازی‌ها نیست؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.