روايت «احمد مسجدجامعي» از بناهاي قديمي تهران
کوچهمردهای مسجد جامع
احمد مسجد جامعي
این خانه از ورای این همه سال، دیگر به وهم میماند. نه وهم مطلق؛ چیزی میان واقعیت و رؤیا. خانهای که نه هست که واقعی بدانمش و نه نیست که وهم و رؤیا بخوانمش.
اکنون که به خانه بازگشتهام، تنگ غروب است. هشتی و حیاط خانه را آب و جارو کردهاند و بوی آجرهای قزاقی آبخورده -که نمیشود وصفش کرد- صحن و سرای خانه را آکنده است. همین بوی یگانه است که هنوز، از دیروز تا امروز، مشامم از آن پر است و همین بوست که من را مثل آونگی میان واقعیت امروز و وهم و رؤیای آن سالهای دور تاب میدهد و بیتاب میکند و بخواهم یا نخواهم، به رؤیایی ناگریز و ناگزیر میکشاند که من را به دهه 40 بازمیگرداند و به آن خانه جاخوشکرده در کوچه مسجدجامع تهران میبرد.
از میان مِه میگذرم و در خانه درندشت فرود میآیم؛ خانهای با حیاط آجرفرش و حوض سنگی بسیاربزرگ و باغچههای شمشاد و تکچنار سربلند و دو، سه درخت آلبالو و گیلاس و گلها و گلدانهای پریوش، اطلسی، یاس، شاهپسند و شمعدانی در باغچه یا چیده بر پاشویههای حوض؛ با زیرزمینهایی با طاق ضربی و دیوارهایی تا کمر پوشیده از کاشیهای قدیمی گل و مرغ و نقش پهلوانان شاهنامه؛ با اتاقهای فراخ پنجدری با شیشههای رنگارنگ و هشتی ورودی و حیاط اصلی. اینجا خانه پدری من است که مثل انگشتری گرانبها و بیمانند، در دل کوچه مسجدجامع نشسته بود و اکنون، سالهاست کلاغی از آسمان آمده و آن را از پاشویه حوض ربوده... و دیگر نیست. خودش نیست و حسرتش تا باشم، خواهد بود.
***
تا 20 سال پیش این خانه یگانه -که از بناهای تاریخی تهران بهشمار میآمد- هنوز نگین کوچه مسجدجامع بود. هنوز برقرار بود و قرار بود تبدیل به «موزه مشاغل تهران» شود و در دل بازار کهن تهران به یادگار بماند. با همین خیال خام بود که 20 سال پیش به بهایی اندک فروختیمش، اما زود، خیلی زود، بر ویرانه آن و خاطراتش، پاساژی از زمین سربرآورد که هنوز هم برپاست. این سرنوشت محتوم همه خانههای قدیمی کوچهها، پسکوچهها و خیابانهای این شهر بیوفاست که از میان میروند و از آنها جز خاطرات و نشانهای خاطرهانگیزشان نمیماند.
از خانهای که دیگر نیست، پا به کوچه و محله مسجدجامع میگذارم که هنوز هست. هست، اما مثل جسم بیرمقی که از جوانی و شادابیاش، فقط خاطراتی باقی مانده است. چه خوب که هنوز میشود با هزار جوی خاطره، با هزار بوی خاطره، به هزارتوی خاطره رفت و در خیال، مرگ عزیزی ازدسترفته را انکار کرد.
کوچه مسجدجامع که بین بازار مسجد جامع و بازار آهنگرها واقع شده است، نام و اعتبار خود را از مسجدی میگیرد که عمری به درازای تاریخ تهران دارد. این کوچه بسیار کهن که حلقه مسکونی پیرامون مسجد را تکمیل میکرده، در کنار بافت تجاری و کسبوکار و ارگ سلطنتی، به تهران قدیم شکل میداده. مسجد جامع که از کهنترین بناهای تهران امروز است، مسجدی نیست که در دل محلهای ساخته شده باشد؛ بلکه بنایی است که وجودش مایه شکلگیری شهر و بازار بزرگ تهران و فضاهای مسکونی پیرامونیاش بوده است.
اين مطلب به صورت دنباله دار در همين صفحه منتشر خواهد شد.
این خانه از ورای این همه سال، دیگر به وهم میماند. نه وهم مطلق؛ چیزی میان واقعیت و رؤیا. خانهای که نه هست که واقعی بدانمش و نه نیست که وهم و رؤیا بخوانمش.
اکنون که به خانه بازگشتهام، تنگ غروب است. هشتی و حیاط خانه را آب و جارو کردهاند و بوی آجرهای قزاقی آبخورده -که نمیشود وصفش کرد- صحن و سرای خانه را آکنده است. همین بوی یگانه است که هنوز، از دیروز تا امروز، مشامم از آن پر است و همین بوست که من را مثل آونگی میان واقعیت امروز و وهم و رؤیای آن سالهای دور تاب میدهد و بیتاب میکند و بخواهم یا نخواهم، به رؤیایی ناگریز و ناگزیر میکشاند که من را به دهه 40 بازمیگرداند و به آن خانه جاخوشکرده در کوچه مسجدجامع تهران میبرد.
از میان مِه میگذرم و در خانه درندشت فرود میآیم؛ خانهای با حیاط آجرفرش و حوض سنگی بسیاربزرگ و باغچههای شمشاد و تکچنار سربلند و دو، سه درخت آلبالو و گیلاس و گلها و گلدانهای پریوش، اطلسی، یاس، شاهپسند و شمعدانی در باغچه یا چیده بر پاشویههای حوض؛ با زیرزمینهایی با طاق ضربی و دیوارهایی تا کمر پوشیده از کاشیهای قدیمی گل و مرغ و نقش پهلوانان شاهنامه؛ با اتاقهای فراخ پنجدری با شیشههای رنگارنگ و هشتی ورودی و حیاط اصلی. اینجا خانه پدری من است که مثل انگشتری گرانبها و بیمانند، در دل کوچه مسجدجامع نشسته بود و اکنون، سالهاست کلاغی از آسمان آمده و آن را از پاشویه حوض ربوده... و دیگر نیست. خودش نیست و حسرتش تا باشم، خواهد بود.
***
تا 20 سال پیش این خانه یگانه -که از بناهای تاریخی تهران بهشمار میآمد- هنوز نگین کوچه مسجدجامع بود. هنوز برقرار بود و قرار بود تبدیل به «موزه مشاغل تهران» شود و در دل بازار کهن تهران به یادگار بماند. با همین خیال خام بود که 20 سال پیش به بهایی اندک فروختیمش، اما زود، خیلی زود، بر ویرانه آن و خاطراتش، پاساژی از زمین سربرآورد که هنوز هم برپاست. این سرنوشت محتوم همه خانههای قدیمی کوچهها، پسکوچهها و خیابانهای این شهر بیوفاست که از میان میروند و از آنها جز خاطرات و نشانهای خاطرهانگیزشان نمیماند.
از خانهای که دیگر نیست، پا به کوچه و محله مسجدجامع میگذارم که هنوز هست. هست، اما مثل جسم بیرمقی که از جوانی و شادابیاش، فقط خاطراتی باقی مانده است. چه خوب که هنوز میشود با هزار جوی خاطره، با هزار بوی خاطره، به هزارتوی خاطره رفت و در خیال، مرگ عزیزی ازدسترفته را انکار کرد.
کوچه مسجدجامع که بین بازار مسجد جامع و بازار آهنگرها واقع شده است، نام و اعتبار خود را از مسجدی میگیرد که عمری به درازای تاریخ تهران دارد. این کوچه بسیار کهن که حلقه مسکونی پیرامون مسجد را تکمیل میکرده، در کنار بافت تجاری و کسبوکار و ارگ سلطنتی، به تهران قدیم شکل میداده. مسجد جامع که از کهنترین بناهای تهران امروز است، مسجدی نیست که در دل محلهای ساخته شده باشد؛ بلکه بنایی است که وجودش مایه شکلگیری شهر و بازار بزرگ تهران و فضاهای مسکونی پیرامونیاش بوده است.
اين مطلب به صورت دنباله دار در همين صفحه منتشر خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.