|

روايت «احمد مسجدجامعي» از بناهاي قديمي تهران

کوچه‌مردهای مسجد جامع

احمد مسجد جامعي

این خانه از ورای این همه سال، دیگر به وهم می‏ماند. نه وهم مطلق؛ چیزی میان واقعیت و رؤیا. خانه‏ای که نه هست که واقعی بدانمش و نه نیست که وهم و رؤیا بخوانمش.

اکنون که به خانه بازگشته‏ام، تنگ غروب است. هشتی و حیاط خانه را آب و جارو کرده‏اند و بوی آجرهای قزاقی آب‏خورده -که نمی‏شود وصفش کرد- صحن و سرای خانه را آکنده است. همین بوی یگانه است که هنوز، از دیروز تا امروز، مشامم از آن پر است و همین بوست که من را مثل آونگی میان واقعیت امروز و وهم و رؤیای آن سال‏های دور تاب می‏دهد و بی‌تاب می‏کند و بخواهم یا نخواهم، به رؤیایی ناگریز و ناگزیر می‏کشاند که من را به دهه 40 بازمی‏گرداند و به آن خانه جا‍‌خوش‌کرده در کوچه مسجد‌جامع تهران می‏برد.
از میان مِه می‏گذرم و در خانه درندشت فرود می‏آیم؛ خانه‏ای با حیاط آجرفرش و حوض سنگی بسیاربزرگ و باغچه‏های شمشاد و تک‏‏چنار سربلند و دو، سه درخت‏ آلبالو و گیلاس و گل‏ها و گلدان‏های پریوش، اطلسی، یاس، شاه‏پسند و شمعدانی در باغچه یا چیده بر پاشویه‏های حوض؛ با زیرزمین‏هایی با طاق ضربی و دیوارهایی تا کمر پوشیده از کاشی‏های قدیمی گل و مرغ و نقش پهلوانان شاهنامه؛ با اتاق‏های فراخ پنج‌دری با شیشه‏های رنگارنگ و هشتی ورودی و حیاط اصلی. اینجا خانه پدری من است که مثل انگشتری گران‏بها و بی‏مانند، در دل کوچه مسجد‌جامع نشسته بود و اکنون، سال‏هاست کلاغی از آسمان آمده و آن را از پاشویه حوض ربوده... و دیگر نیست. خودش نیست و حسرتش تا باشم، خواهد بود.
***
تا 20 سال پیش این خانه یگانه -که از بناهای تاریخی تهران به‌شمار می‏آمد- هنوز نگین کوچه مسجد‌جامع بود. هنوز برقرار بود و قرار بود تبدیل به «موزه مشاغل تهران» شود و در دل بازار کهن تهران به یادگار بماند. با همین خیال خام بود که 20 سال پیش به بهایی اندک فروختیمش، اما زود، خیلی زود، بر ویرانه آن و خاطراتش، پاساژی از زمین سربرآورد که هنوز هم برپاست. این سرنوشت محتوم همه خانه‏های قدیمی کوچه‏‏ها، پس‏کوچه‏ها و خیابان‏های این شهر بی‏وفاست که از میان می‏روند و از آن‌ها جز خاطرات و نشان‏های خاطره‏انگیزشان نمی‏ماند.
از خانه‏ای که دیگر نیست، پا به کوچه و محله مسجد‍‌جامع می‏گذارم که هنوز هست. هست، اما مثل جسم بی‏رمقی که از جوانی و شادابی‏اش، فقط خاطراتی باقی مانده است. چه خوب که هنوز می‏شود با هزار جوی خاطره، با هزار بوی خاطره، به هزارتوی خاطره رفت و در خیال، مرگ عزیزی از‌دست‌رفته را انکار کرد.
کوچه مسجد‌جامع که بین بازار مسجد جامع و بازار آهنگرها واقع شده است، نام و اعتبار خود را از مسجدی می‏گیرد که عمری به درازای تاریخ تهران دارد. این کوچه بسیار کهن که حلقه مسکونی پیرامون مسجد را تکمیل می‏کرده، در کنار بافت تجاری و کسب‌و‌کار و ارگ سلطنتی، ‏به تهران قدیم شکل می‏داده. مسجد جامع که از کهن‏ترین بناهای تهران امروز است، مسجدی نیست که در دل محله‏ای ساخته شده باشد؛ بلکه بنایی است که وجودش مایه شکل‏گیری شهر و بازار بزرگ تهران و فضاهای مسکونی پیرامونی‏اش بوده است.
اين مطلب به صورت دنباله دار در همين صفحه منتشر خواهد شد.

این خانه از ورای این همه سال، دیگر به وهم می‏ماند. نه وهم مطلق؛ چیزی میان واقعیت و رؤیا. خانه‏ای که نه هست که واقعی بدانمش و نه نیست که وهم و رؤیا بخوانمش.

اکنون که به خانه بازگشته‏ام، تنگ غروب است. هشتی و حیاط خانه را آب و جارو کرده‏اند و بوی آجرهای قزاقی آب‏خورده -که نمی‏شود وصفش کرد- صحن و سرای خانه را آکنده است. همین بوی یگانه است که هنوز، از دیروز تا امروز، مشامم از آن پر است و همین بوست که من را مثل آونگی میان واقعیت امروز و وهم و رؤیای آن سال‏های دور تاب می‏دهد و بی‌تاب می‏کند و بخواهم یا نخواهم، به رؤیایی ناگریز و ناگزیر می‏کشاند که من را به دهه 40 بازمی‏گرداند و به آن خانه جا‍‌خوش‌کرده در کوچه مسجد‌جامع تهران می‏برد.
از میان مِه می‏گذرم و در خانه درندشت فرود می‏آیم؛ خانه‏ای با حیاط آجرفرش و حوض سنگی بسیاربزرگ و باغچه‏های شمشاد و تک‏‏چنار سربلند و دو، سه درخت‏ آلبالو و گیلاس و گل‏ها و گلدان‏های پریوش، اطلسی، یاس، شاه‏پسند و شمعدانی در باغچه یا چیده بر پاشویه‏های حوض؛ با زیرزمین‏هایی با طاق ضربی و دیوارهایی تا کمر پوشیده از کاشی‏های قدیمی گل و مرغ و نقش پهلوانان شاهنامه؛ با اتاق‏های فراخ پنج‌دری با شیشه‏های رنگارنگ و هشتی ورودی و حیاط اصلی. اینجا خانه پدری من است که مثل انگشتری گران‏بها و بی‏مانند، در دل کوچه مسجد‌جامع نشسته بود و اکنون، سال‏هاست کلاغی از آسمان آمده و آن را از پاشویه حوض ربوده... و دیگر نیست. خودش نیست و حسرتش تا باشم، خواهد بود.
***
تا 20 سال پیش این خانه یگانه -که از بناهای تاریخی تهران به‌شمار می‏آمد- هنوز نگین کوچه مسجد‌جامع بود. هنوز برقرار بود و قرار بود تبدیل به «موزه مشاغل تهران» شود و در دل بازار کهن تهران به یادگار بماند. با همین خیال خام بود که 20 سال پیش به بهایی اندک فروختیمش، اما زود، خیلی زود، بر ویرانه آن و خاطراتش، پاساژی از زمین سربرآورد که هنوز هم برپاست. این سرنوشت محتوم همه خانه‏های قدیمی کوچه‏‏ها، پس‏کوچه‏ها و خیابان‏های این شهر بی‏وفاست که از میان می‏روند و از آن‌ها جز خاطرات و نشان‏های خاطره‏انگیزشان نمی‏ماند.
از خانه‏ای که دیگر نیست، پا به کوچه و محله مسجد‍‌جامع می‏گذارم که هنوز هست. هست، اما مثل جسم بی‏رمقی که از جوانی و شادابی‏اش، فقط خاطراتی باقی مانده است. چه خوب که هنوز می‏شود با هزار جوی خاطره، با هزار بوی خاطره، به هزارتوی خاطره رفت و در خیال، مرگ عزیزی از‌دست‌رفته را انکار کرد.
کوچه مسجد‌جامع که بین بازار مسجد جامع و بازار آهنگرها واقع شده است، نام و اعتبار خود را از مسجدی می‏گیرد که عمری به درازای تاریخ تهران دارد. این کوچه بسیار کهن که حلقه مسکونی پیرامون مسجد را تکمیل می‏کرده، در کنار بافت تجاری و کسب‌و‌کار و ارگ سلطنتی، ‏به تهران قدیم شکل می‏داده. مسجد جامع که از کهن‏ترین بناهای تهران امروز است، مسجدی نیست که در دل محله‏ای ساخته شده باشد؛ بلکه بنایی است که وجودش مایه شکل‏گیری شهر و بازار بزرگ تهران و فضاهای مسکونی پیرامونی‏اش بوده است.
اين مطلب به صورت دنباله دار در همين صفحه منتشر خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.