|

نقد نمایش «بی‌پدر»

خشونت؛ برهنه بر صحنه

وحید عمرانی . عضو کانون ملی منتقدان

نمایش «بی‌پدر» براساس داستان معروف «شنگول، منگول و حبه انگور» نوشته شده که آشنای اذهان تمامی افراد این اقلیم است و چه‌بسا کمتر کسی پیدا می‌شود که این داستان را حداقل یک یا چندبار در کودکی از پدر و مادر خود قبل از خواب نشنیده باشد، کتاب‌های مربوط به کودکان را درباره آن نخوانده یا انیمیشن‌های تلویزیونی آن را ندیده باشد. این‌بار داستان به‌گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد؛ گرگ با مادر بزغاله‌ها ازدواج می‌کند و همراه با توله‌اش (گرگک) به آنان پیوسته و زیر یک سقف، زندگی مشترکی را آغاز می‌کنند. این ترکیب نامتجانس، موجب بروز فجایعی می‌شود که تمامی آنها با دقت و جزئیات فراوان بر صحنه آفریده و ترسیم می‌شوند. این نمایش اثری است با تم خشونت و وحشت همراه با رگه‌های آشکار الیناسیون که براساس شیوه‌های اجرائی اکسپرسیونیسم به اجرا درآمده است. حتی نمایش‌نامه آن نیز براساس همین مکتب نوشته شده چنان‌که امحای هویت فردی یکی از زمینه‌های فراگیر و بن اندیشه‌های اصلی نمایش‌نامه‌های اکسپرسیونیستی است که در این نمایش فراوان به چشم می‌خورد. «ویژگی نمایش‌نامه‌های مکتب اکسپرسیونیسم موجب می‌شود این امر بر آنان مترتب گردد که فضای این متون به خواب و رؤیا شباهت پیدا کرده و رویدادها و کارپرداخت‌های آن گذران، شتابنده، گیرا و تکان‌دهنده از کار درآیند». (ناظرزاده‌کرمانی، 1389: 30) و این خواب و رؤیا در نمایش مزبور در جنس و قالب کابوسی تکان‌دهنده جلوه می‌کند. در نوع بازی‌ها و شیوه کارگردانی نیز ویژگی‌های بارز گزاره‌گرایی را شاهد هستیم. دوری از واقع‌گرایی، میل و سوق به تئاتریکالیسم (نمایش‌گرایی) همراه با حفظ ویژگی‌های بازی تئاتری در حرکات و بیان بازیگران کاملا هویداست. پیش از این در نمایش‌هایی نظیر «هراکلس 5» به کارگردانی ناصر حسینی‌مهر، «مرد بالشی» به کارگردانی محمد یعقوبی، «ستوان آینیشمور» به کارگردانی حسن معجونی، «براساس دوشس ملفی» به کارگردانی محمد رضایی‌راد و... شاهد فرازهایی از خشونت بر صحنه بوده‌ایم، اما این عنصر در «بی‌پدر» به طرزی آشکارتر و برهنه‌تر چهره می‌نماید و در صحنه‌هایی تا مرز اشمئزاز در روان مخاطب نفوذ می‌کند چنان‌که در لحظاتی از نمایش نظیر حمام خونی که در پایان به راه می‌افتد، آشکارا به یاد فیلم‌های پر از خشونت و خونبار کوئنتین تارانتینو، کارگردان شهیر سینمای آمریکا، می‌افتیم. اسلاوی ژیژک،فیلسوف، نظریه‌پرداز و جامعه‌شناس اسلونیایی، معتقد است: «رودررویی مستقیم با خشونت ذاتا تحیرزاست. بیزاری شدید از اقدامات خشونت‌بار و همدردی با قربانیان، پیوسته همچون کششی دام‌گونه، ما را از اندیشیدن بازمی‌دارد و برای آنکه بتوانیم بی‌طرفانه به بسط نظری گونه‌شناسی خشونت بپردازیم باید بنا به تعریف، چشم بر تأثیر آسیب‌زای آن ببندیم». (ژیژک، 1389: 12) سیدمحمد مساوات از این تحیرزابودنِ برخورد مستقیم با خشونت در روایت دراماتیک خود بهره برده و آن را دست‌مایه آفرینش کلی این اثر اجرائی قرار داده است. چنان‌که خواندید، از منظر فلسفه، رویارویی با خشونت برهنه و جان‌گز برای لحظاتی مخاطب را از اندیشیدن بازمی‌دارد و همین لحظات هنگامی که دراماتیزه می‌شوند و بر صحنه تئاتر به نمایش درمی‌آیند، می‌توانند تجربه‌ای جدید را برای تماشاگر رقم بزنند تا تأثیر آن را در نهاد خود واکاوی کنند و به شناخت‌هایی ویژه از خصوصیات ذهنی و عینی شخصیتی‌اش دسترسی یابند. در مبحث نوع بازی با توجه به طراحی مشخص موسیقی، افکت‌ها، دکور و ایجاد رابطه مستقیم این موارد با بازی‌های 16 بیتی قدیمی کامپیوتری، آتاری و پلی‌استیشن‌های اولیه، جنس بازی‌ها و حرکات بازیگران این نمایش نیز با همین موارد منطبق شده است. از ویژگی‌های بازی اکسپرسیونیستی یکی این است که «بازیگران می‌توانند بازی خود را هم در واکنش نسبت به این شرایط و موقعیت‌ها و هم به صورت نوعی ماشین، طراحی کرده و بر صحنه جلوه دهند؛ هم علیه «ماشینیسم» شورش کنند و هم خود به صورت قطعه‌ای از آن درآیند». (ناظرزاده‌کرمانی، 1389: 38) که این ویژگی را به‌وضوح در بازی‌های این نمایش شاهد هستیم، هرچند کارگردان در طراحی صحنه به راه نمایش‌های گزاره‌گرا نرفته است، چنان‌که اغلب نمایش‌نامه‌های مکتب اکسپرسیونیسم دارای شمار فراوانی صحنه هستند که در اینجا تنها شاهد یک صحنه و دکور ثابت از ابتدا تا انتهای نمایش هستیم. عملکرد بازیگران بر صحنه حکایت از تمرین‌های بسیار دارد. پرورش و رعایت شیوه ویژه در بیان از قبیل تغییر مصدرهای صدا، تکرارها و نوع گفتار، همچنین حرکات بدنی طراحی‌شده در ژست‌ها و حرکات با توجه به ویژگی‌های ذاتی نقش‌ها و همان بازی‌های رایانه‌ای همواره به چشم می‌خورد. بازیگران انرژی بسیاری صرف می‌کنند و همگی موفق شده در حدی موجه و پذیرفتنی ظاهر شوند. طراحی متناسب و دقیق دکور نیز از محسنات این نمایش به‌شمار می‌رود. اما عیب و نقص اصلی «بی‌پدر» برمی‌گردد به کشداربودن اضافی برخی از صحنه‌ها؛ برای مثال صحنه دریدن و خوردن کالبد شنگول که بیش از حد به طول می‌انجامد. این صحنه‌ها نظیر همین صحنه اگر کوتاه‌تر طراحی شده بودند می‌توانستند تأثیر هولناک‌تری بر روان تماشاگر بگذارند، زیرا زمان واردکردن شوک اصولا کوتاه است، درست همانند یک ضربه محکم هوک از یک بوکسور ورزیده که اندکی به طول می‌انجامد. برای این نمایش مدت‌زمان 95 تا صددقیقه کفایت می‌کرد و در این صورت از برخی تکرارهایی که گرچه تعمدی هستند، اما کارکرد لازم خود را نمی‌یابند کاسته شده، از خستگی‌های حاصل از آن جلوگیری می‌شد و نمایش به نتیجه مطلوب‌تری دست می‌یافت. به‌هرحال سیدمحمد مساوات در نمایش‌های خود از گذشته تا به حال نشان داده که در تئاتر، از منظر و دیدگاه شخصی و ویژه‌ای برخوردار است و آن را هم در نوع جهان‌بینی و هم گزینش شیوه‌های کارگردانی و اجرا همواره لحاظ کرده که این نکته موجب می‌شود تا نتوان از دیدن هر نمایش جدیدی که بر صحنه می‌برد چشم‌پوشی کرد.
منابع و مآخذ:
1- گزاره‌گرایی (اکسپرسیونیسم) در ادبیات نمایشی، فرهاد ناظرزاده‌کرمانی، تهران، سروش، چ 3، 1389
2- خشونت (پنج نگاه زیرچشمی)، اسلاوی ژیژک، ترجمه علیرضا پاک‌نهاد، تهران، نی، چ 1، 1389

نمایش «بی‌پدر» براساس داستان معروف «شنگول، منگول و حبه انگور» نوشته شده که آشنای اذهان تمامی افراد این اقلیم است و چه‌بسا کمتر کسی پیدا می‌شود که این داستان را حداقل یک یا چندبار در کودکی از پدر و مادر خود قبل از خواب نشنیده باشد، کتاب‌های مربوط به کودکان را درباره آن نخوانده یا انیمیشن‌های تلویزیونی آن را ندیده باشد. این‌بار داستان به‌گونه‌ای دیگر رقم می‌خورد؛ گرگ با مادر بزغاله‌ها ازدواج می‌کند و همراه با توله‌اش (گرگک) به آنان پیوسته و زیر یک سقف، زندگی مشترکی را آغاز می‌کنند. این ترکیب نامتجانس، موجب بروز فجایعی می‌شود که تمامی آنها با دقت و جزئیات فراوان بر صحنه آفریده و ترسیم می‌شوند. این نمایش اثری است با تم خشونت و وحشت همراه با رگه‌های آشکار الیناسیون که براساس شیوه‌های اجرائی اکسپرسیونیسم به اجرا درآمده است. حتی نمایش‌نامه آن نیز براساس همین مکتب نوشته شده چنان‌که امحای هویت فردی یکی از زمینه‌های فراگیر و بن اندیشه‌های اصلی نمایش‌نامه‌های اکسپرسیونیستی است که در این نمایش فراوان به چشم می‌خورد. «ویژگی نمایش‌نامه‌های مکتب اکسپرسیونیسم موجب می‌شود این امر بر آنان مترتب گردد که فضای این متون به خواب و رؤیا شباهت پیدا کرده و رویدادها و کارپرداخت‌های آن گذران، شتابنده، گیرا و تکان‌دهنده از کار درآیند». (ناظرزاده‌کرمانی، 1389: 30) و این خواب و رؤیا در نمایش مزبور در جنس و قالب کابوسی تکان‌دهنده جلوه می‌کند. در نوع بازی‌ها و شیوه کارگردانی نیز ویژگی‌های بارز گزاره‌گرایی را شاهد هستیم. دوری از واقع‌گرایی، میل و سوق به تئاتریکالیسم (نمایش‌گرایی) همراه با حفظ ویژگی‌های بازی تئاتری در حرکات و بیان بازیگران کاملا هویداست. پیش از این در نمایش‌هایی نظیر «هراکلس 5» به کارگردانی ناصر حسینی‌مهر، «مرد بالشی» به کارگردانی محمد یعقوبی، «ستوان آینیشمور» به کارگردانی حسن معجونی، «براساس دوشس ملفی» به کارگردانی محمد رضایی‌راد و... شاهد فرازهایی از خشونت بر صحنه بوده‌ایم، اما این عنصر در «بی‌پدر» به طرزی آشکارتر و برهنه‌تر چهره می‌نماید و در صحنه‌هایی تا مرز اشمئزاز در روان مخاطب نفوذ می‌کند چنان‌که در لحظاتی از نمایش نظیر حمام خونی که در پایان به راه می‌افتد، آشکارا به یاد فیلم‌های پر از خشونت و خونبار کوئنتین تارانتینو، کارگردان شهیر سینمای آمریکا، می‌افتیم. اسلاوی ژیژک،فیلسوف، نظریه‌پرداز و جامعه‌شناس اسلونیایی، معتقد است: «رودررویی مستقیم با خشونت ذاتا تحیرزاست. بیزاری شدید از اقدامات خشونت‌بار و همدردی با قربانیان، پیوسته همچون کششی دام‌گونه، ما را از اندیشیدن بازمی‌دارد و برای آنکه بتوانیم بی‌طرفانه به بسط نظری گونه‌شناسی خشونت بپردازیم باید بنا به تعریف، چشم بر تأثیر آسیب‌زای آن ببندیم». (ژیژک، 1389: 12) سیدمحمد مساوات از این تحیرزابودنِ برخورد مستقیم با خشونت در روایت دراماتیک خود بهره برده و آن را دست‌مایه آفرینش کلی این اثر اجرائی قرار داده است. چنان‌که خواندید، از منظر فلسفه، رویارویی با خشونت برهنه و جان‌گز برای لحظاتی مخاطب را از اندیشیدن بازمی‌دارد و همین لحظات هنگامی که دراماتیزه می‌شوند و بر صحنه تئاتر به نمایش درمی‌آیند، می‌توانند تجربه‌ای جدید را برای تماشاگر رقم بزنند تا تأثیر آن را در نهاد خود واکاوی کنند و به شناخت‌هایی ویژه از خصوصیات ذهنی و عینی شخصیتی‌اش دسترسی یابند. در مبحث نوع بازی با توجه به طراحی مشخص موسیقی، افکت‌ها، دکور و ایجاد رابطه مستقیم این موارد با بازی‌های 16 بیتی قدیمی کامپیوتری، آتاری و پلی‌استیشن‌های اولیه، جنس بازی‌ها و حرکات بازیگران این نمایش نیز با همین موارد منطبق شده است. از ویژگی‌های بازی اکسپرسیونیستی یکی این است که «بازیگران می‌توانند بازی خود را هم در واکنش نسبت به این شرایط و موقعیت‌ها و هم به صورت نوعی ماشین، طراحی کرده و بر صحنه جلوه دهند؛ هم علیه «ماشینیسم» شورش کنند و هم خود به صورت قطعه‌ای از آن درآیند». (ناظرزاده‌کرمانی، 1389: 38) که این ویژگی را به‌وضوح در بازی‌های این نمایش شاهد هستیم، هرچند کارگردان در طراحی صحنه به راه نمایش‌های گزاره‌گرا نرفته است، چنان‌که اغلب نمایش‌نامه‌های مکتب اکسپرسیونیسم دارای شمار فراوانی صحنه هستند که در اینجا تنها شاهد یک صحنه و دکور ثابت از ابتدا تا انتهای نمایش هستیم. عملکرد بازیگران بر صحنه حکایت از تمرین‌های بسیار دارد. پرورش و رعایت شیوه ویژه در بیان از قبیل تغییر مصدرهای صدا، تکرارها و نوع گفتار، همچنین حرکات بدنی طراحی‌شده در ژست‌ها و حرکات با توجه به ویژگی‌های ذاتی نقش‌ها و همان بازی‌های رایانه‌ای همواره به چشم می‌خورد. بازیگران انرژی بسیاری صرف می‌کنند و همگی موفق شده در حدی موجه و پذیرفتنی ظاهر شوند. طراحی متناسب و دقیق دکور نیز از محسنات این نمایش به‌شمار می‌رود. اما عیب و نقص اصلی «بی‌پدر» برمی‌گردد به کشداربودن اضافی برخی از صحنه‌ها؛ برای مثال صحنه دریدن و خوردن کالبد شنگول که بیش از حد به طول می‌انجامد. این صحنه‌ها نظیر همین صحنه اگر کوتاه‌تر طراحی شده بودند می‌توانستند تأثیر هولناک‌تری بر روان تماشاگر بگذارند، زیرا زمان واردکردن شوک اصولا کوتاه است، درست همانند یک ضربه محکم هوک از یک بوکسور ورزیده که اندکی به طول می‌انجامد. برای این نمایش مدت‌زمان 95 تا صددقیقه کفایت می‌کرد و در این صورت از برخی تکرارهایی که گرچه تعمدی هستند، اما کارکرد لازم خود را نمی‌یابند کاسته شده، از خستگی‌های حاصل از آن جلوگیری می‌شد و نمایش به نتیجه مطلوب‌تری دست می‌یافت. به‌هرحال سیدمحمد مساوات در نمایش‌های خود از گذشته تا به حال نشان داده که در تئاتر، از منظر و دیدگاه شخصی و ویژه‌ای برخوردار است و آن را هم در نوع جهان‌بینی و هم گزینش شیوه‌های کارگردانی و اجرا همواره لحاظ کرده که این نکته موجب می‌شود تا نتوان از دیدن هر نمایش جدیدی که بر صحنه می‌برد چشم‌پوشی کرد.
منابع و مآخذ:
1- گزاره‌گرایی (اکسپرسیونیسم) در ادبیات نمایشی، فرهاد ناظرزاده‌کرمانی، تهران، سروش، چ 3، 1389
2- خشونت (پنج نگاه زیرچشمی)، اسلاوی ژیژک، ترجمه علیرضا پاک‌نهاد، تهران، نی، چ 1، 1389

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.