بر اساس گزارش 11ماهه بانک مرکزی
کاهش 23درصدی کسری بودجه دولت
سعیده شفیعی- پژوهشگر اقتصادی
بانک مرکزی در جدیدترین بهروزرسانی آماری خود، گزیده آمارهای اقتصادی 11ماهه سال 1395 را منتشر کرد. نشریه گزیده آمارهای اقتصادی شامل خلاصه داراییها و بدهیهای سیستم بانکی و نیز شامل ارقام عمده پولی و اعتباری و تسهیلات اعتباری بانکها و مؤسسات اعتباری به تفکیک عقود اسلامی است. بخش «تراز پرداختها» در این نشریه شامل جداول موازنه پرداختها، صادرات غیرنفتی و واردات کشور، ارزش صادرات غیرنفتی، آمار بدهیهای خارجی (تعهدات بالفعل) کشور و نیز متوسط ماهانه نرخ فروش دلار در بازارهای بینبانکی و آزاد است.
بخش «مالی و بودجه» نیز شامل جداول وضعیت بودجه عمومی دولت، درآمدهای مالیاتی دولت و واگذاری و تملک داراییهای مالی است. همچنین بخش «بازار سرمایه» شامل جداول شاخصهای فعالیت بورس اوراق بهادار تهران، شاخصهای بازار سهام به تفکیک صنایع، عرضه سهام از سوي بخش عمومی و بانکها و خلاصه وضعیت اوراق مشارکت است. در یادداشت حاضر به بررسی وضعیت بودجه عمومی دولت، درآمدها، هزینهها و کسری بودجه پرداخته میشود. ارقام منتشرشده نشان میدهد در 11ماهه سال گذشته کسری بودجه دولت با کاهش 70هزارمیلیاردی مواجه شده است که دستاورد خوبی برای دولت یازدهم به شمار میرود.
درآمدهای دولت
بهطورکلی درآمدهای دولت در اقتصاد ایران به سه بخش درآمدهای نفتی، درآمدهای مالیاتی و سایر درآمدها تقسیم میشود که در چند دهه گذشته بخش عمده این رقم مربوط به درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز بوده است. نکته جالبتوجه این است که با تشدید تحریمها و به تبع آن کاهش درآمدهای نفتی، سهم درآمدهای مالیاتی از کل درآمدهای دولت افزایش یافت؛ به طوری که در سال گذشته سهم درآمدهای مالیاتی از درآمدهای نفتی پیشی گرفت. بر اساس گزارش بانک مرکزی از وضعیت بودجه دولت در 11ماهه سال گذشته، درآمدهای مالیاتی 48.2 درصد، درآمدهای نفتی 33.8 درصد و سایر درآمدها 18.1 درصد از کل درآمدهای دولت را تشکیل دادهاند.
درآمدهای مالیاتی
بر اساس گزارش بانک مرکزی، کل درآمدهای 11ماهه دولت در سال گذشته بالغ بر هزارو 778 میلیارد ریال بوده است که حدود 27 درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد نشان میدهد. با توجه به رقم مصوب بودجه 11ماهه 1395، حدود 82 درصد کل درآمدهای دولت در این مدت تحقق یافته است. بخش عمده افزایش درآمدهای دولت (معادل 48.2 درصد) به رشد درآمدهای مالیاتی دولت برمیگردد که با 31.1 درصد رشد، از 653 هزار میلیارد ریال در 11ماهه سال 1394 به 856 هزار میلیارد ریال در 11ماهه سال گذشته رسیده است. نکته درخورتوجه دیگر اینکه درآمدهای مالیاتی نسبت به رقم مصوب بودجه 11ماهه تحقق 90درصدی داشته است که به نسبت سهم قابلقبولی محسوب میشود.
بر اساس گزارش بانک مرکزی، از مجموع کل درآمدهای مالیاتی، 422هزارو 500 میلیارد ریال (معادل 49 درصد) مربوط به «مالیات مستقیم» و 433هزارو 900 میلیارد ریال (معادل 51 درصد) مربوط به «مالیات غیرمستقیم» بوده است. در یک تعریف کلی، مالیات مستقیم از درآمد، دارایی و سایر عواید اشخاص حقیقی یا حقوقی و مالیات غیرمستقیم از مصرف کالاها و خدمات دریافت میشود.
سهم پایههای عمده مالیاتی
«مالیات اشخاص حقوقی» (مالیات بر شرکتها) که بخشی از مالیات مستقیم است، با 267هزارو 900 میلیارد ریال به تنهایی 31 درصد از کل درآمدهای مالیاتی کشور در مدت مذکور را تأمین کرده است.
همچنین «مالیات بر ارزشافزوده» (VAT) - که ذیل مالیات غیرمستقیم قرار میگیرد- با 186هزارو 500 میلیارد ریال حدود 22 درصد از کل درآمدهای مالیاتی را تشکیل میدهد.
در چند سال اخیر با توجه به رویکرد دولت در افزایش این پایه مالیاتی، رشد وصولی آن درخورتوجه بوده است. در مجموع، این دو سرفصل 53 درصد از کل وصولی مالیاتهای کشور در 11ماهه سال 1395 را تشکیل دادهاند.
درآمدهای نفتی
درآمدهای نفتی در سرفصلهای جدید بودجهنویسی به «واگذاری داراییهای سرمایهای» تبدیل شده است زیرا فروش منابع نفت و گاز درواقع فروش و واگذاری ثروت و سرمایه ملی است که باید به سرمایه دیگری تبدیل شود.
با اجرائیشدن برجام از ابتدای ژانویه 2016 (دیماه 1394)، صادرات نفت ایران و به تبع آن درآمدهای حاصل از آن به میزان درخورتوجهی افزایش پیدا کرد اما این افزایش بیشتر در سال 1394 نمود یافت؛ زیرا دولت بخشی از درآمدهای نفتی سال 1395 را زودتر از موعد در پایان سال 1394 از بانک مرکزی دریافت کرد ولی دلارهای نفتی را در ابتدای سال 1395 به بانک مرکزی پرداخت کرد.
از این رو افزایش درآمدهای نفتی سال 1395 چندان درخورتوجه به نظر نمیرسد. بر اساس گزارش 11ماهه بانک مرکزی، درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز در این مدت به 600 هزار میلیارد ریال بالغ شد که نسبت به 11ماهه سال 1394، 18.6 درصد رشد نشان میدهد اما تنها توانسته است 83 درصد بودجه مصوب 11ماهه را محقق کند.
سایر درآمدها
این سرفصل شامل درآمدهای ناشی از کمکهای اجتماعی، درآمدهای حاصل از مالکیت دولت، درآمدهای حاصل از فروش کالاها و خدمات، درآمدهای حاصل از جرائم و خسارات و درآمدهای متفرقه به ریال است. بر اساس گزارش بانک مرکزی، در مجموع 321 هزار میلیارد ریال از درآمدهای دولت را در 11ماهه سال گذشته تشکیل داده است که معادل 18.1 درصد از کل درآمدهای دولت و 65 درصد از بودجه مصوب 11ماهه است.
هزینههای دولت
هزینههای دولت شامل دو سرفصل کلی هزینههای جاری و عمرانی است که در سرفصلهای جدید بودجهنویسی «تملک داراییهای سرمایهای» به جای هزینه عمرانی، جایگزین شده است. هزینههای دولت در 11ماهه سال گذشته بالغ بر هزارو 971 میلیارد ریال برآورد شده است که این رقم نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن 16.2 درصد رشد نشان میدهد و معادل 79 درصد بودجه مصوب 11ماهه است. حدود 91 درصد از این رقم مربوط به هزینههای جاری و 9 درصد مربوط به هزینههای عمرانی بوده است.
هزینههای جاری
هزینههای جاری ارقامی مانند جبران خدمات کارکنان و بازنشستگان دولت، کمکهای بلاعوض و هزینههایی از این دست را شامل میشود. بر اساس گزارش بانک مرکزی، هزینههای جاری 11ماهه دولت معادل هزار و 758 میلیارد ریال بوده است که نسبت به سال 1394، حدود 20 درصد رشد داشته و 91 درصد رقم مصوب بودجه 11ماهه است.
هزینههای عمرانی
هزینههای عمرانی مشتمل بر هزینههای اجرای پروژههای اقتصادی، زیرساختی و توسعهای در سطح کشور است و درواقع ماهیتی توسعهای دارد. در 11ماهه سال 1395، رقم هزینههای عمرانی با حدود 12 درصد کاهش به 185هزارو 900 میلیارد ریال رسید. این رقم تنها 35 درصد رقم بودجه مصوب 11ماهه را تشکیل میدهد که نکته چندان مثبتی در کارنامه مالی دولت به شمار نمیرود.
کسری بودجه
تعادل و انضباط مالی دولت یکی از شاخصهای مهم اقتصاد کلان است که به طور مستقیم و غیرمستقیم بر سایر شاخصها اثرگذار است. این شاخص از تفاضل درآمدها و هزینههای دولت به دست میآید که در صورت مثبتبودن، دولت با مازاد بودجه مواجه است و در صورت منفیبودن، کسری بودجه وجود دارد.
با تغییر ساختار بودجهنویسی به روش آمارهای مالی دولت از سال 1381 در اقتصاد ایران سه تراز عملیاتی، سرمایهای و تراز کل معرفی شدند. تراز عملیاتی از تفاضل درآمد جاری از هزینه جاری، تراز سرمایهای از تفاضل فروش داراییهای سرمایهای (درآمد نفتی) از تملک داراییهای سرمایهای (مخارج عمرانی) به دست میآید و تراز کل مجموع این دو تراز را نشان میدهد.
کاهش کسری بودجه 11ماهه
براساس گزارش 11ماهه بانک مرکزی، تراز عملیاتی دولت در این مدت بالغ بر منهای 647 هزار میلیارد ریال بوده است که نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش 50هزارمیلیاردی را نشان میدهد. تراز سرمایهای به دلیل افزایش درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز با افزایش 41درصدی از حدود 294 به 414 هزار میلیارد ریال افزایش یافته است. مجموع این دو تراز (کسری بودجه دولت) در 11ماهه سال گذشته حدود منهای 233 هزار میلیارد ریال بوده است که اگرچه مبلغ درخورتوجهی است اما نسبت به 11ماهه سال پیش از آن، 70 هزار میلیارد ریال (معادل 23 درصد) کاهش نشان میدهد. همچنین این رقم نسبت به کسری بودجه مصوب (320 هزار میلیارد ریال) حدود 87 هزار میلیارد ریال پایینتر است. از دلایل این موضوع میتوان به منضبطتربودن دولت یازدهم نسبت به دولتهای نهم و دهم اشاره کرد. همچنین عدم تحقق بخش درخورتوجهی از هزینههای عمرانی نیز از دیگر دلایل این کاهش به شمار میرود.
بانک مرکزی در جدیدترین بهروزرسانی آماری خود، گزیده آمارهای اقتصادی 11ماهه سال 1395 را منتشر کرد. نشریه گزیده آمارهای اقتصادی شامل خلاصه داراییها و بدهیهای سیستم بانکی و نیز شامل ارقام عمده پولی و اعتباری و تسهیلات اعتباری بانکها و مؤسسات اعتباری به تفکیک عقود اسلامی است. بخش «تراز پرداختها» در این نشریه شامل جداول موازنه پرداختها، صادرات غیرنفتی و واردات کشور، ارزش صادرات غیرنفتی، آمار بدهیهای خارجی (تعهدات بالفعل) کشور و نیز متوسط ماهانه نرخ فروش دلار در بازارهای بینبانکی و آزاد است.
بخش «مالی و بودجه» نیز شامل جداول وضعیت بودجه عمومی دولت، درآمدهای مالیاتی دولت و واگذاری و تملک داراییهای مالی است. همچنین بخش «بازار سرمایه» شامل جداول شاخصهای فعالیت بورس اوراق بهادار تهران، شاخصهای بازار سهام به تفکیک صنایع، عرضه سهام از سوي بخش عمومی و بانکها و خلاصه وضعیت اوراق مشارکت است. در یادداشت حاضر به بررسی وضعیت بودجه عمومی دولت، درآمدها، هزینهها و کسری بودجه پرداخته میشود. ارقام منتشرشده نشان میدهد در 11ماهه سال گذشته کسری بودجه دولت با کاهش 70هزارمیلیاردی مواجه شده است که دستاورد خوبی برای دولت یازدهم به شمار میرود.
درآمدهای دولت
بهطورکلی درآمدهای دولت در اقتصاد ایران به سه بخش درآمدهای نفتی، درآمدهای مالیاتی و سایر درآمدها تقسیم میشود که در چند دهه گذشته بخش عمده این رقم مربوط به درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز بوده است. نکته جالبتوجه این است که با تشدید تحریمها و به تبع آن کاهش درآمدهای نفتی، سهم درآمدهای مالیاتی از کل درآمدهای دولت افزایش یافت؛ به طوری که در سال گذشته سهم درآمدهای مالیاتی از درآمدهای نفتی پیشی گرفت. بر اساس گزارش بانک مرکزی از وضعیت بودجه دولت در 11ماهه سال گذشته، درآمدهای مالیاتی 48.2 درصد، درآمدهای نفتی 33.8 درصد و سایر درآمدها 18.1 درصد از کل درآمدهای دولت را تشکیل دادهاند.
درآمدهای مالیاتی
بر اساس گزارش بانک مرکزی، کل درآمدهای 11ماهه دولت در سال گذشته بالغ بر هزارو 778 میلیارد ریال بوده است که حدود 27 درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل رشد نشان میدهد. با توجه به رقم مصوب بودجه 11ماهه 1395، حدود 82 درصد کل درآمدهای دولت در این مدت تحقق یافته است. بخش عمده افزایش درآمدهای دولت (معادل 48.2 درصد) به رشد درآمدهای مالیاتی دولت برمیگردد که با 31.1 درصد رشد، از 653 هزار میلیارد ریال در 11ماهه سال 1394 به 856 هزار میلیارد ریال در 11ماهه سال گذشته رسیده است. نکته درخورتوجه دیگر اینکه درآمدهای مالیاتی نسبت به رقم مصوب بودجه 11ماهه تحقق 90درصدی داشته است که به نسبت سهم قابلقبولی محسوب میشود.
بر اساس گزارش بانک مرکزی، از مجموع کل درآمدهای مالیاتی، 422هزارو 500 میلیارد ریال (معادل 49 درصد) مربوط به «مالیات مستقیم» و 433هزارو 900 میلیارد ریال (معادل 51 درصد) مربوط به «مالیات غیرمستقیم» بوده است. در یک تعریف کلی، مالیات مستقیم از درآمد، دارایی و سایر عواید اشخاص حقیقی یا حقوقی و مالیات غیرمستقیم از مصرف کالاها و خدمات دریافت میشود.
سهم پایههای عمده مالیاتی
«مالیات اشخاص حقوقی» (مالیات بر شرکتها) که بخشی از مالیات مستقیم است، با 267هزارو 900 میلیارد ریال به تنهایی 31 درصد از کل درآمدهای مالیاتی کشور در مدت مذکور را تأمین کرده است.
همچنین «مالیات بر ارزشافزوده» (VAT) - که ذیل مالیات غیرمستقیم قرار میگیرد- با 186هزارو 500 میلیارد ریال حدود 22 درصد از کل درآمدهای مالیاتی را تشکیل میدهد.
در چند سال اخیر با توجه به رویکرد دولت در افزایش این پایه مالیاتی، رشد وصولی آن درخورتوجه بوده است. در مجموع، این دو سرفصل 53 درصد از کل وصولی مالیاتهای کشور در 11ماهه سال 1395 را تشکیل دادهاند.
درآمدهای نفتی
درآمدهای نفتی در سرفصلهای جدید بودجهنویسی به «واگذاری داراییهای سرمایهای» تبدیل شده است زیرا فروش منابع نفت و گاز درواقع فروش و واگذاری ثروت و سرمایه ملی است که باید به سرمایه دیگری تبدیل شود.
با اجرائیشدن برجام از ابتدای ژانویه 2016 (دیماه 1394)، صادرات نفت ایران و به تبع آن درآمدهای حاصل از آن به میزان درخورتوجهی افزایش پیدا کرد اما این افزایش بیشتر در سال 1394 نمود یافت؛ زیرا دولت بخشی از درآمدهای نفتی سال 1395 را زودتر از موعد در پایان سال 1394 از بانک مرکزی دریافت کرد ولی دلارهای نفتی را در ابتدای سال 1395 به بانک مرکزی پرداخت کرد.
از این رو افزایش درآمدهای نفتی سال 1395 چندان درخورتوجه به نظر نمیرسد. بر اساس گزارش 11ماهه بانک مرکزی، درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز در این مدت به 600 هزار میلیارد ریال بالغ شد که نسبت به 11ماهه سال 1394، 18.6 درصد رشد نشان میدهد اما تنها توانسته است 83 درصد بودجه مصوب 11ماهه را محقق کند.
سایر درآمدها
این سرفصل شامل درآمدهای ناشی از کمکهای اجتماعی، درآمدهای حاصل از مالکیت دولت، درآمدهای حاصل از فروش کالاها و خدمات، درآمدهای حاصل از جرائم و خسارات و درآمدهای متفرقه به ریال است. بر اساس گزارش بانک مرکزی، در مجموع 321 هزار میلیارد ریال از درآمدهای دولت را در 11ماهه سال گذشته تشکیل داده است که معادل 18.1 درصد از کل درآمدهای دولت و 65 درصد از بودجه مصوب 11ماهه است.
هزینههای دولت
هزینههای دولت شامل دو سرفصل کلی هزینههای جاری و عمرانی است که در سرفصلهای جدید بودجهنویسی «تملک داراییهای سرمایهای» به جای هزینه عمرانی، جایگزین شده است. هزینههای دولت در 11ماهه سال گذشته بالغ بر هزارو 971 میلیارد ریال برآورد شده است که این رقم نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن 16.2 درصد رشد نشان میدهد و معادل 79 درصد بودجه مصوب 11ماهه است. حدود 91 درصد از این رقم مربوط به هزینههای جاری و 9 درصد مربوط به هزینههای عمرانی بوده است.
هزینههای جاری
هزینههای جاری ارقامی مانند جبران خدمات کارکنان و بازنشستگان دولت، کمکهای بلاعوض و هزینههایی از این دست را شامل میشود. بر اساس گزارش بانک مرکزی، هزینههای جاری 11ماهه دولت معادل هزار و 758 میلیارد ریال بوده است که نسبت به سال 1394، حدود 20 درصد رشد داشته و 91 درصد رقم مصوب بودجه 11ماهه است.
هزینههای عمرانی
هزینههای عمرانی مشتمل بر هزینههای اجرای پروژههای اقتصادی، زیرساختی و توسعهای در سطح کشور است و درواقع ماهیتی توسعهای دارد. در 11ماهه سال 1395، رقم هزینههای عمرانی با حدود 12 درصد کاهش به 185هزارو 900 میلیارد ریال رسید. این رقم تنها 35 درصد رقم بودجه مصوب 11ماهه را تشکیل میدهد که نکته چندان مثبتی در کارنامه مالی دولت به شمار نمیرود.
کسری بودجه
تعادل و انضباط مالی دولت یکی از شاخصهای مهم اقتصاد کلان است که به طور مستقیم و غیرمستقیم بر سایر شاخصها اثرگذار است. این شاخص از تفاضل درآمدها و هزینههای دولت به دست میآید که در صورت مثبتبودن، دولت با مازاد بودجه مواجه است و در صورت منفیبودن، کسری بودجه وجود دارد.
با تغییر ساختار بودجهنویسی به روش آمارهای مالی دولت از سال 1381 در اقتصاد ایران سه تراز عملیاتی، سرمایهای و تراز کل معرفی شدند. تراز عملیاتی از تفاضل درآمد جاری از هزینه جاری، تراز سرمایهای از تفاضل فروش داراییهای سرمایهای (درآمد نفتی) از تملک داراییهای سرمایهای (مخارج عمرانی) به دست میآید و تراز کل مجموع این دو تراز را نشان میدهد.
کاهش کسری بودجه 11ماهه
براساس گزارش 11ماهه بانک مرکزی، تراز عملیاتی دولت در این مدت بالغ بر منهای 647 هزار میلیارد ریال بوده است که نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش 50هزارمیلیاردی را نشان میدهد. تراز سرمایهای به دلیل افزایش درآمدهای حاصل از صادرات نفت و گاز با افزایش 41درصدی از حدود 294 به 414 هزار میلیارد ریال افزایش یافته است. مجموع این دو تراز (کسری بودجه دولت) در 11ماهه سال گذشته حدود منهای 233 هزار میلیارد ریال بوده است که اگرچه مبلغ درخورتوجهی است اما نسبت به 11ماهه سال پیش از آن، 70 هزار میلیارد ریال (معادل 23 درصد) کاهش نشان میدهد. همچنین این رقم نسبت به کسری بودجه مصوب (320 هزار میلیارد ریال) حدود 87 هزار میلیارد ریال پایینتر است. از دلایل این موضوع میتوان به منضبطتربودن دولت یازدهم نسبت به دولتهای نهم و دهم اشاره کرد. همچنین عدم تحقق بخش درخورتوجهی از هزینههای عمرانی نیز از دیگر دلایل این کاهش به شمار میرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.