امید به صلح در کنار خشونت
نسرين رضايي
دهم اكتبر 1994 ميلادي بود، درست 18سال پيش كه در اوج جنگهاي داخلي افغانستان، وارد منطقه «سپين بولدك» ولايت قندهار در جنوب افغانستان شدند و نام خود را «تحريك اسلامي طلباي كرام» گذاشتند. شعارشان جهاد با شرك و كفر بود و اينكه هر كس كشته شود به بهشت خواهد رفت. 26 سپتامبر 1996 افغانستان را به كل تصرف كردند. در بدو امر افغانها به اين گروه خوشبين بودند و گمان ميكردند، آنها ميتوانند به جنگهاي داخلي افغانستان پايان دهند. اما اين تمام ماجرا نبود. بعد از نسلكشي «هزاره» به اتهام كافري، قتلعامهاي سالهاي 1999 تا 2001 در ولايتهاي سرپل و باميان و تخريب بزرگترين مجسمههاي ايستاده بوداي جهان در باميان گمان خوب مردمانشان تغيير كرد. اوج افراطگراييهاي اين گروه، يازدهم سپتامبر 2001 بود. حمله تروريستي 11سپتامبر به نوعي طالبان را با يك مشكل جديد روبهرو كرد. آمريكا اسامه بنلادن رهبر گروه اسلامگراي القاعده را مسوول اين حملات دانست و از گروه طالبان خواست تا او را در اولين فرصت تحويل دهد، اما طالبان به هيچوجه حاضر به تحويل اسامه بنلادن به آمريكا نشدند. جورج بوش و دولتهاي غربي به گمانشان نجات افغانستان در گرو حذف و نابودي كامل اين گروه بود. همين تصور باعث شد تا ششم اكتبر ۲۰۰۱ ايالات متحده به افغانستان حمله كرده و طالبان با همكاري اعضاي جبهه مخالف طالبان (مجاهدين سابق) شكستخورده و حامد كرزاي رييسجمهوري دولت موقت افغانستان شد. در دوران بوش ديگر خبري از طالبان در افغانستان نبود. حداقل تا سال 2006. در سال ۲۰۰۶ طالبان دوباره اظهار وجود كردند و با حاكميت افغانستان مخالفت ورزيدند و به بيشتر قسمتهاي جنوب افغانستان بهويژه زابل، قندهار و هلمند نفوذ كرده و دوسال بعد اقدام به پيشروي به سمت پايتخت كردند. در غياب ارتش افغانستان اين نيروها توانستند به مرور براي خود كارخانجات اسلحهسازي و مهماتسازي ايجاد كنند. ضعف بازسازي و فساد حكومتي در بين مقامات جديد افغانستان در كنار ميليونها افغانستاني بيكار بازگشته از ايران و افغانستان، موجب سرخوردگي افغانها شد و گرايش به سمت اين نيرو را مجددا افزايش داد. نابود كنيم، مذاكره كنيم، با ميانهروها مذاكره كنيم، اكنون اين همان سياستي بوده كه در مقابل طالبان اتخاذ شده است. آمريكا، آلمان و ديگر كشورهايي كه در جنگ 10ساله با طالبان نقش داشتهاند، در پي يك راهحل سياسي براي پايان دادن به ناآراميهاي افغانستان بودند و حالا حامد كرزاي، رييسجمهوري افغانستان از تاسيس دفتر نمايندگي طالبان در قطر با هدف كمك به برقراري صلح در كشورش حمايت كرده است. غربيها بر اين باورند كه امكان برقراري ارتباط با طالبان در خارج از منطقه مناقشه ميتواند به روند صلح كمك كند. آلمان در سالهاي 2010 و 2011 هم بين نمايندگان طالبان و ايالات متحده ميانجيگري كرده بود. در آن وقت نماينده خاص آلمان مايكل اشتاينر ابتكار عمل را به دست گرفت و يك هيات طالبان را تحت رهبري سيدطيبآغا كه از نزديكان رهبر طالبان ملامحمد عمر بودند به شهرك پولاخ در نزديكي شهر مونشن انتقال دادند تا با نمايندگان وزارت خارجه و شوراي امنيت ملي آمريكا ملاقات كنند. افراد طالبان توسط جت خصوصي سازمان اطلاعات خارجي آلمان انتقال داده شده و در يك مركز مربوط به همين اداره با دو نماينده آمريكا ملاقات كردند. اشتاينر حتي نمايندگان طالبان را به شهر زادگاه خود برد و آنها از يك كليساي تاريخي هم ديدن كردند. در مذاكرات بين طرفها، مقامات آمريكا در مورد آزادي پنج محبوس طالبان از زندان گوانتانامو صحبت كردند و طالبان هم در مقابل آن درباره آزادي يك سرباز آمريكايي كه در سال 2009 به دست آنها اسير شده بود، سخن گفتند. علاوه بر آن، توافقاتي هم صورت گرفت كه طالبان در قطر دفتر سياسي خود را باز كنند كه اين عمل ميتوانست در مذاكرات بعدي صلح نقش اساسي داشته باشد، اما بهدليل عدم پيشرفت در مذاكرات اين دفتر باز نشد. تا پايان سال 2011 اين گروه هفت بار بهطور سري در مونشن و قطر ملاقات كرده و كميته صلیب سرخ بينالمللي در زندان گوانتانامو با پنج اسير طالبان تماس هم گرفته بود. اما در آن وقت رييسجمهور كرزاي بهدليل اينكه حكومتش در اين تماسها دخيل نبود، اعتراضات را بر روند مذاكرات آغاز كرد و در حالي كه تازه روزنه اميدي براي پيشرفت مشاهده ميشد، اين مذاكرات متوقف شدند. در اوايل سال 2012 طالبان تماسها را كاملا قطع كردند. برلين درباره احياي تلاشها در اين راستا تاكنون چيزي نگفته است، اما اشتاينر كه اكنون سفير آلمان در هندوستان است در بهار سالجاري گفته بود، ميانجيگري دوباره آلمان، در اين مذاكرات ممكن است، اما اين موضوع به بعد از انتخابات رياستجمهوري آمريكا در ماه نوامبر موكول خواهد شد. اما بعد از موافقت كرزاي براي مذاكره با طالبان، تلاشهاي اخير حكومت افغانستان براي تماس با اين گروه با مشكلات روبهرو شد. حكومت كابل توانست نمايندگان طالبان را قانع كند كه در دوبي با نماينده شورايعالي صلح افغانستان ملاقات كنند. در سند چارچوب اصلي صلح با طالبان كه از سوي حامد كرزاي تدوين شد، آمده بود مذاكره با طالبان تنها به شرطي آغاز ميشود كه آنها از خشونت عليه شهروندان افغانستان دست بردارند، روابط خود با القاعده را قطع كنند و قانون اساسي افغانستان را كه به حقوق شهروندي و آزادي زنان احترام ميگذارد، بپذيرند. همچنين در اين سند آمده بود كه روند مذاكرات صلح بايد با حمايت پاكستان همراه باشد، زيرا بخشي از اعضاي طالبان در اين كشور حضور دارند و همراهي نكردن آنها با روند صلح به معناي شكست پيشاپيش آن است. اما تلاش بعدي براي مذاكرات كه از سوي ملل متحد هم حمايت ميشد، به نتيجه نرسيد. اما طرف پيش روي كرزاي براي انجام مذاكرات صلح با طالبان كيست؟ حامد كرزاي ميگويد: «برخورداري طرف مقابل از يك نشاني دقيق شرط برداشتن قدمهاي عملي به سوي آغاز مذاكرات است.» تلاش براي گفتوگو با طالبان دچار موانعي شدهاست. از جمله ميتوان به ترور برهانالدين رباني، رييسجمهوري پيشين و رييس شوراي صلح افغانستان اشاره كرد. طالبان مسووليت اين رخداد را نپذيرفته ولي اين اتفاق به بياعتمادي ميان دو طرف دامن زدهاست. برهانالدين رباني رييس شوراي صلح با طالبان در 29 شهريور ۱۳۹۰ در اثر انفجار انتحاري در منزل خود كشته شد. در زمان انفجار بمب، تعدادي از اعضاي شورايعالي صلح افغانستان در منزل او با دو نفر از اعضاي طالبان در حال گفتوگو بودند كه يكي از نمايندگان طالبان، مواد منفجرهاي را كه در دستارش (عمامهاي كه روي سر ميبندند) پنهان كرده بود، منفجر كرد. اين نماينده طالبان، به واسطه معصوم ستانكزي رييس دبيرخانه شورايعالي صلح و رحمتالله واحديار يك عضو اين شورا، براي صحبت در مورد تلاشهاي صلح و مذاكره با گروه طالبان به خانه آقاي رباني راه يافته بود. برهانالدين رباني از مخالفان طالبان بود و مدتي قبل از مرگش در سخناني از طالبان به دليل استفاده از «كودكان» در حملات انتحاري و درگيريها به شدت انتقاد كرده بود. اما نسخه جديد زمينهسازي براي مذاكرات صلح با طالبان اين بود كه بر اساس آن ايجاد يك كميسيون بينالمللي، جهت ايجاد اعتماد بين حكومت و مخالفان مسلح ميتواند در مساله مذاكرات صلح در افغانستان موثر باشد. با اين حال تعداد زيادي از تحليلگران بر اين باورند كه يكي از موانع بزرگ سد راه آغاز مذاكرات رسمي صلح، نبود اعتماد ميان طرفين است. تعدادي ديگر بر اين باورند كه مخالفان مسلح به شوراي عالي باور ندارند كه براي آغاز مذاكرات صلح با طالبان ايجاد شده است. در اين ميان برخي ميگويند كه اگر دو طرف به دلايل مختلف به يكديگر اعتماد ندارند پس نياز به ايجاد يك كميسيون بينالمللي وجود دارد كه هر دو طرف به آن اعتماد كنند.
دهم اكتبر 1994 ميلادي بود، درست 18سال پيش كه در اوج جنگهاي داخلي افغانستان، وارد منطقه «سپين بولدك» ولايت قندهار در جنوب افغانستان شدند و نام خود را «تحريك اسلامي طلباي كرام» گذاشتند. شعارشان جهاد با شرك و كفر بود و اينكه هر كس كشته شود به بهشت خواهد رفت. 26 سپتامبر 1996 افغانستان را به كل تصرف كردند. در بدو امر افغانها به اين گروه خوشبين بودند و گمان ميكردند، آنها ميتوانند به جنگهاي داخلي افغانستان پايان دهند. اما اين تمام ماجرا نبود. بعد از نسلكشي «هزاره» به اتهام كافري، قتلعامهاي سالهاي 1999 تا 2001 در ولايتهاي سرپل و باميان و تخريب بزرگترين مجسمههاي ايستاده بوداي جهان در باميان گمان خوب مردمانشان تغيير كرد. اوج افراطگراييهاي اين گروه، يازدهم سپتامبر 2001 بود. حمله تروريستي 11سپتامبر به نوعي طالبان را با يك مشكل جديد روبهرو كرد. آمريكا اسامه بنلادن رهبر گروه اسلامگراي القاعده را مسوول اين حملات دانست و از گروه طالبان خواست تا او را در اولين فرصت تحويل دهد، اما طالبان به هيچوجه حاضر به تحويل اسامه بنلادن به آمريكا نشدند. جورج بوش و دولتهاي غربي به گمانشان نجات افغانستان در گرو حذف و نابودي كامل اين گروه بود. همين تصور باعث شد تا ششم اكتبر ۲۰۰۱ ايالات متحده به افغانستان حمله كرده و طالبان با همكاري اعضاي جبهه مخالف طالبان (مجاهدين سابق) شكستخورده و حامد كرزاي رييسجمهوري دولت موقت افغانستان شد. در دوران بوش ديگر خبري از طالبان در افغانستان نبود. حداقل تا سال 2006. در سال ۲۰۰۶ طالبان دوباره اظهار وجود كردند و با حاكميت افغانستان مخالفت ورزيدند و به بيشتر قسمتهاي جنوب افغانستان بهويژه زابل، قندهار و هلمند نفوذ كرده و دوسال بعد اقدام به پيشروي به سمت پايتخت كردند. در غياب ارتش افغانستان اين نيروها توانستند به مرور براي خود كارخانجات اسلحهسازي و مهماتسازي ايجاد كنند. ضعف بازسازي و فساد حكومتي در بين مقامات جديد افغانستان در كنار ميليونها افغانستاني بيكار بازگشته از ايران و افغانستان، موجب سرخوردگي افغانها شد و گرايش به سمت اين نيرو را مجددا افزايش داد. نابود كنيم، مذاكره كنيم، با ميانهروها مذاكره كنيم، اكنون اين همان سياستي بوده كه در مقابل طالبان اتخاذ شده است. آمريكا، آلمان و ديگر كشورهايي كه در جنگ 10ساله با طالبان نقش داشتهاند، در پي يك راهحل سياسي براي پايان دادن به ناآراميهاي افغانستان بودند و حالا حامد كرزاي، رييسجمهوري افغانستان از تاسيس دفتر نمايندگي طالبان در قطر با هدف كمك به برقراري صلح در كشورش حمايت كرده است. غربيها بر اين باورند كه امكان برقراري ارتباط با طالبان در خارج از منطقه مناقشه ميتواند به روند صلح كمك كند. آلمان در سالهاي 2010 و 2011 هم بين نمايندگان طالبان و ايالات متحده ميانجيگري كرده بود. در آن وقت نماينده خاص آلمان مايكل اشتاينر ابتكار عمل را به دست گرفت و يك هيات طالبان را تحت رهبري سيدطيبآغا كه از نزديكان رهبر طالبان ملامحمد عمر بودند به شهرك پولاخ در نزديكي شهر مونشن انتقال دادند تا با نمايندگان وزارت خارجه و شوراي امنيت ملي آمريكا ملاقات كنند. افراد طالبان توسط جت خصوصي سازمان اطلاعات خارجي آلمان انتقال داده شده و در يك مركز مربوط به همين اداره با دو نماينده آمريكا ملاقات كردند. اشتاينر حتي نمايندگان طالبان را به شهر زادگاه خود برد و آنها از يك كليساي تاريخي هم ديدن كردند. در مذاكرات بين طرفها، مقامات آمريكا در مورد آزادي پنج محبوس طالبان از زندان گوانتانامو صحبت كردند و طالبان هم در مقابل آن درباره آزادي يك سرباز آمريكايي كه در سال 2009 به دست آنها اسير شده بود، سخن گفتند. علاوه بر آن، توافقاتي هم صورت گرفت كه طالبان در قطر دفتر سياسي خود را باز كنند كه اين عمل ميتوانست در مذاكرات بعدي صلح نقش اساسي داشته باشد، اما بهدليل عدم پيشرفت در مذاكرات اين دفتر باز نشد. تا پايان سال 2011 اين گروه هفت بار بهطور سري در مونشن و قطر ملاقات كرده و كميته صلیب سرخ بينالمللي در زندان گوانتانامو با پنج اسير طالبان تماس هم گرفته بود. اما در آن وقت رييسجمهور كرزاي بهدليل اينكه حكومتش در اين تماسها دخيل نبود، اعتراضات را بر روند مذاكرات آغاز كرد و در حالي كه تازه روزنه اميدي براي پيشرفت مشاهده ميشد، اين مذاكرات متوقف شدند. در اوايل سال 2012 طالبان تماسها را كاملا قطع كردند. برلين درباره احياي تلاشها در اين راستا تاكنون چيزي نگفته است، اما اشتاينر كه اكنون سفير آلمان در هندوستان است در بهار سالجاري گفته بود، ميانجيگري دوباره آلمان، در اين مذاكرات ممكن است، اما اين موضوع به بعد از انتخابات رياستجمهوري آمريكا در ماه نوامبر موكول خواهد شد. اما بعد از موافقت كرزاي براي مذاكره با طالبان، تلاشهاي اخير حكومت افغانستان براي تماس با اين گروه با مشكلات روبهرو شد. حكومت كابل توانست نمايندگان طالبان را قانع كند كه در دوبي با نماينده شورايعالي صلح افغانستان ملاقات كنند. در سند چارچوب اصلي صلح با طالبان كه از سوي حامد كرزاي تدوين شد، آمده بود مذاكره با طالبان تنها به شرطي آغاز ميشود كه آنها از خشونت عليه شهروندان افغانستان دست بردارند، روابط خود با القاعده را قطع كنند و قانون اساسي افغانستان را كه به حقوق شهروندي و آزادي زنان احترام ميگذارد، بپذيرند. همچنين در اين سند آمده بود كه روند مذاكرات صلح بايد با حمايت پاكستان همراه باشد، زيرا بخشي از اعضاي طالبان در اين كشور حضور دارند و همراهي نكردن آنها با روند صلح به معناي شكست پيشاپيش آن است. اما تلاش بعدي براي مذاكرات كه از سوي ملل متحد هم حمايت ميشد، به نتيجه نرسيد. اما طرف پيش روي كرزاي براي انجام مذاكرات صلح با طالبان كيست؟ حامد كرزاي ميگويد: «برخورداري طرف مقابل از يك نشاني دقيق شرط برداشتن قدمهاي عملي به سوي آغاز مذاكرات است.» تلاش براي گفتوگو با طالبان دچار موانعي شدهاست. از جمله ميتوان به ترور برهانالدين رباني، رييسجمهوري پيشين و رييس شوراي صلح افغانستان اشاره كرد. طالبان مسووليت اين رخداد را نپذيرفته ولي اين اتفاق به بياعتمادي ميان دو طرف دامن زدهاست. برهانالدين رباني رييس شوراي صلح با طالبان در 29 شهريور ۱۳۹۰ در اثر انفجار انتحاري در منزل خود كشته شد. در زمان انفجار بمب، تعدادي از اعضاي شورايعالي صلح افغانستان در منزل او با دو نفر از اعضاي طالبان در حال گفتوگو بودند كه يكي از نمايندگان طالبان، مواد منفجرهاي را كه در دستارش (عمامهاي كه روي سر ميبندند) پنهان كرده بود، منفجر كرد. اين نماينده طالبان، به واسطه معصوم ستانكزي رييس دبيرخانه شورايعالي صلح و رحمتالله واحديار يك عضو اين شورا، براي صحبت در مورد تلاشهاي صلح و مذاكره با گروه طالبان به خانه آقاي رباني راه يافته بود. برهانالدين رباني از مخالفان طالبان بود و مدتي قبل از مرگش در سخناني از طالبان به دليل استفاده از «كودكان» در حملات انتحاري و درگيريها به شدت انتقاد كرده بود. اما نسخه جديد زمينهسازي براي مذاكرات صلح با طالبان اين بود كه بر اساس آن ايجاد يك كميسيون بينالمللي، جهت ايجاد اعتماد بين حكومت و مخالفان مسلح ميتواند در مساله مذاكرات صلح در افغانستان موثر باشد. با اين حال تعداد زيادي از تحليلگران بر اين باورند كه يكي از موانع بزرگ سد راه آغاز مذاكرات رسمي صلح، نبود اعتماد ميان طرفين است. تعدادي ديگر بر اين باورند كه مخالفان مسلح به شوراي عالي باور ندارند كه براي آغاز مذاكرات صلح با طالبان ايجاد شده است. در اين ميان برخي ميگويند كه اگر دو طرف به دلايل مختلف به يكديگر اعتماد ندارند پس نياز به ايجاد يك كميسيون بينالمللي وجود دارد كه هر دو طرف به آن اعتماد كنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.