تردید در فرجام مذاکرات صلح جدی است
ناسیونالیسم سرکوب شده افغانی
نگار حسینی
پیچیدگی مذاکرات صلح افغانستان از پیچیدگی جامعه این کشور تبعیت میکند. گویا قرار نیست صلح در افغانستان همواره در حال جنگ، از اصول و قاعدههای معمول تبعیت کند. رسیدن به صلح در افغانستان به اندازه آب و هوای این کشور، کوهستانهای صعبالعبور آن و خوی بسیاری از مردمان آن سخت است. پیچیدگی آنجا آغاز میشود که دولت افغانستان برای برقراری امنیت در این کشور تلاش میکند طالبان را به پای میز مذاکره بکشاند، اما این طالبان چه کسانی هستند، نماینده آنها کیست، چه تضمینی هست آنها که به عنوان نماینده طالبان برای مذاکره میآیند، در یک حرکت انتحاری -که بعد از ترور «ربانی» در حافظه افغانها مانده است- مذاکره را به هوا نفرستند... به هر حال گویا تلاشهای دولت «حامد کرزای» نتیجه داده و بخشی از طالبان که خویی میانهروتر دارند خسته از آوارگی در کوهستان میخواهند جایی در صحنه سیاسی افغانستان داشته باشند، جایی هرچند کوچک. با این همه باز هم مذاکرات صلح زیر سوال است وقتی «گلبدین حکمتیار»، رییس حزب اسلامی افغانستان و از حامیان طالبان تهدید به کشتن تمامی نظامیان خارجی در افغانستان میکند؛ نظامیانی که در حال خروج از افغانستان هستند. به هر حال پیش از هر تلاشی برای صلح باید پذیرفت که اینجا قسمتی از جهان است که سادهترین مسایل در آن پیچیده میشود و صلح البته مساله سادهای نیست.
چرا صلح برای افغانستان مهم است؟
بیش از یک دهه از زمانی که نیروهای آمریکایی برای حذف طالبان وارد افغانستان شدند میگذرد. این سالهای طولانی و به فرجام نرسیدن حذف طالبان یک نتیجه بیشتر ندارد: طالبان واقعیت اجتنابناپذیر جامعه افغانستاناند، هم از آن رو که متعلق به پشتونها، بخش قابل توجه جمعیت افغانستان هستند هم از آن رو که آنچه به آن معتقدند چیزی است که در متن جامعه سنتی افغانستان بیش از آنکه به نظر میرسد ریشهدار است. بر این اساس است که دولت افغانستان و البته جامعه جهانی امروز به این باور رسیده است که باید به دنبال راهی برای همزیستی با این گروه بود. ایالات متحده آمریکا نمیتواند تا ابد نیروهایش را در افغانستان نگاه دارد. به علاوه اینکه خروج نیروهای نظامی آمریکا از افغانستان یکی از وعدههای باراک اوباما به شهروندان آمریکایی است. تجربه سالهای 2001 تا 2013 نشان میدهد نادیده گرفتن طالبان نتیجهای ندارد و برای بازگرداندن ثبات به افغانستان باید به دنبال راهی برای ورود طالبان به عرصه سیاسی افغانستان بود، هرچند تلاشها برای رسیدن به این هدف تا حدی باج دادن به این گروه به نظر برسد اما اینگونه نیست که تمایل به صلح تنها از سوی دولت افغانستان مطرح شده باشد. هرچند طالبان به دلیل آنکه مواضع روشنی ندارند رویکردشان در مورد صلح نیز چندان قابل اطمینان نیست، اما دلایلی قابل اعتنا برای تمایل آنها به صلح نیز مطرح میشود.
چرا صلح برای طالبان مهم است؟
طالبان پیش از حمله نظامی آمریکا به افغانستان در صدر قدرت در این کشور قرار داشتند، در حالی که این روزها در کوهها پناه گرفتهاند. جاری کردن احکام شریعت در کوچه و بازار و حتی خانههای افغانها کجا و فرستادن پیغام صوتی از درون غارها کجا. بیراه نیست اگر بخشهایی از این گروه که کمتر تندرو هستند بخواهند باز هم به صحنه سیاسی افغانستان بازگردند. اما از آنجا که صلح برای دولت حامد کرزای بیش از همه چیز اهمیت دارد، طبیعی است که طالبان پیششرطهایی برای مذاکره مطرح کنند و دولت به ناچار آنها را بپذیرد. این گروه خواهان اجرای قوانین شریعت در قانون اساسی افغانستان هستند. آنها به حقوق زنان اعتقادی ندارند و به علاوه بر سر خروج نیروهای خارجی از افغانستان اصرار دارند. اینها پیششرطهای صلح هستند.
در مورد خروج نیروهای نظامی خارجی اقدامهایی انجام شده است. وعده داده شده که نیروهای خارجی تا پایان سال 2014 از افغانستان بیرون بروند. کمتر از دو سال به پایان این ضربالاجل باقی مانده است. با وجود اینکه بسیاری معتقدند خروج نیروهای خارجی از افغانستان همان و اشغال کابل توسط طالبان همان، باز هم دولت ناچار است ریسک مذاکره با طالبان را به جان بخرد. این در حالی است که خروج نظامیان برخی کشورها از افغانستان از سال 2011 آغاز شده است.
آزادی زندانیان؛ باج دادن به طالبان یا تسهیل مذاکرات
خروج نیروهای خارجی تنها شرط طالبان برای ورود به مذاکرات صلح نبوده است. آنها خواستار آزادی زندانیان این گروه نیز بودهاند. بر این اساس دولت افغانستان اخیرا نزدیک به 300 زندانی طالبان را آزاد کرده است. این اقدام دولت از سوی برخی منتقدان باج دادن به این گروه تلقی میشود اما دولت افغانستان تلاش میکند با آزاد کردن زندانیان طالبان نشان دهد در صدد جلب رضایت این گروه است. دولت افغانستان امیدوار است آزادی زندانیان عضو طالبان پیش از عقبنشینی برنامهریزی شده نیروهای نظامی آمریکا قبل از پایان سال ۲۰۱۴، به پیشبرد صلح در این کشور کمک کند.
انتقادات به آزادی زندانیان
این رفتار دولت افغانستان در مواجهه با طالبان البته منتقدانی نیز دارد. «سید جواد حسینی»، رهبر حزب عدالت و توسعه افغانستان براین باور است که با امتیازدهی به طالبان مشکل این گروه در افغانستان حل نخواهد شد. برخی دیگر از کارشناسان نیز همسو با حسینی معتقدند صدها زندانی که تا به حال از زندان آزاد شدهاند، کمک چندانی به زمینهسازی برای گفتوگو با طالبان نکرده و مشخص نیست آزادی افرادی که تازه آزاد شدهاند کمکی به این امر خواهد کرد یا نه.
جدا از این انتقادهای ملایم، آزاد شدن زندانیان مرتبط با مخالفان مسلح دولت از زندانها همیشه انتقادهای تندی را هم در پی داشته است؛ به ویژه وقتی برخی از آزادشدگان دوباره به گروه طالبان مسلح پیوستهاند.
چرا گلبدین حکمتیار تهدید میکند؟
کمتر از یک ماه پس از نشست مقامهای افغان و نمایندگان طالبان در فرانسه که بشارت روزهای بهتری برای صلح در افغانستان به همراه داشت، به علاوه اینکه دولت افغانستان اقداماتی برای پیشبرد مذاکرات صلح انجام داده است، روزنامه «دیلی تلگراف» چاپ لندن، ویدیویی دریافت کرد که «گلبدین حکمتیار»، رهبر حزب اسلامی افغانستان در آن بر ادامه جنگ علیه نیروهای بینالمللی در این کشور تاکید میکند. او در این ویدیو نیروهای خارجی را به دیدن صحنهای تهدید میکند که موجب خواهد شد اشغالگران هرگز بازگشت و پا گذاشتن دوباره را به ذهن راه ندهند. او هشدار میدهد مجاهدان هر نیروی خارجی را که ببینند خواهند کشت و اینکه افغانستان پس از خروج نیروهای ناتو جنگ داخلی خونینی را تجربه خواهد کرد.
هرچند حکمتیار، رییس حزب اسلامی افغانستان است اما دولت آمریکا او را به دلیل حمایت از طالبان و القاعده، تروریست میداند. او از سال 2001، همزمان با اشغال افغانستان توسط ارتش آمریکا در جایی نامعلوم زندگی میکند. کارشناسان سیاست جهان معتقدند ادبیات توام با تهدید رهبر حزب اسلامی افغانستان ناشی از ناسیونالیسم سرکوب شده افغانی طی سالهای اشغال است. به بیان دیگر با وجود اینکه نظامیان در حال خروج از افغانستان هستند، هنوز نفرت سالیان از حضور نظامیان خارجی در میان تودههای افغان به چشم میخورد. برخی ناظران بر این باورند که وقتی حکمتیار میگوید «تا میتوان باید سربازان ناتو را کشت» در واقع میخواهد به طرفداران خود بگوید که آمادگی برای مذاکرات مشروط صلح و فرستادن هیات نزد حکومت افغانستان، به معنای انصراف او از مخالفت با حضور نیروهای خارجی در این کشور نیست.
به هر حال چنین جهتگیری از سوی حکمتیار در حالی عنوان میشود که او در دو سال اخیر، چندین هیات نزد حکومت افغانستان فرستاده و پیشنهادهایی برای تامین صلح در این کشور ارایه کرده است.
با چه کسی گفتوگو کنیم؟
مذاکره با طالبان اما چندان ساده نیست، دقیقا به پیچیدگی باقی مسایل این کشور. همه چیز در مورد این گروه و در نتیجه مذاکره با این گروه به تعدادی گمانه محدود است. اینکه اساسا وقتی طالبان مشروعیت دولت افغانستان را زیر سوال میبرند، برای این گروه چه اهمیتی دارد مذاکرات صلح به فرجام برسد. فرض میشود طالبان نیز مانند دیگر گروههای سیاسی چندان همگن نیستند. بخشهایی از این گروه میانهروتر از باقی آنها هستند و مثبت بودن رویکرد مذاکرات صلح احتمالا از سوی این گروه مطرح میشود. اما هنگامی که از مذاکره با طالبان سخن میگوییم؛ در واقع به مذاکره با چه کسانی اشاره میکنیم؟ مهمترین موضوع در اینباره این است که با چه کسی باید گفتوگو کرد. هیچکس را نمیتوان به عنوان نماینده طالبان در مذاکرات صلح به حساب آورد. احتمالا بر همین اساس است که ماجرای تاسیس دفتر نمایندگی طالبان در قطر با حمایت ایالات متحده، عربستان و قطر هنوز به نتیجه نرسیده است. البته تشکیل دفتر نمایندگی طالبان پیش از این در کشورهای دیگر مانند ترکیه نیز مطرح شده بود. به نظر میرسد نگرانی از قدرت گرفتن طالبان در دفتر نمایندگی بسیاری را از اساس در مورد تشکیل دفتر نگران میکند.
ایجاد دفتر سیاسی طالبان یکی از طرحهای شورایعالی صلح، بعد از ترور «برهانالدین ربانی»، رهبر حزب جمعیت اسلامی افغانستان بوده است.
تردید در نتیجه مذاکرات
روند گفتوگوهای صلح در نقاط مختلف جهان دنبال میشود. قطر، پاکستان، عربستان، انگلیس، آمریکا، آلمان، فرانسه و بسیاری از کشورهای دیگر در جهان و منطقه متناسب با اهداف خود مایلند مذاکرات صلح در افغانستان هرچه زودتر به سرانجام برسد اما با توجه به آنچه امروز در افغانستان میگذرد و اینکه طالبان به هیچیک از اصول و قاعدههای گفتوگو پایبند نیستند، در سرانجام نتیجه مذاکرات هنوز تردید وجود دارد.
پیچیدگی مذاکرات صلح افغانستان از پیچیدگی جامعه این کشور تبعیت میکند. گویا قرار نیست صلح در افغانستان همواره در حال جنگ، از اصول و قاعدههای معمول تبعیت کند. رسیدن به صلح در افغانستان به اندازه آب و هوای این کشور، کوهستانهای صعبالعبور آن و خوی بسیاری از مردمان آن سخت است. پیچیدگی آنجا آغاز میشود که دولت افغانستان برای برقراری امنیت در این کشور تلاش میکند طالبان را به پای میز مذاکره بکشاند، اما این طالبان چه کسانی هستند، نماینده آنها کیست، چه تضمینی هست آنها که به عنوان نماینده طالبان برای مذاکره میآیند، در یک حرکت انتحاری -که بعد از ترور «ربانی» در حافظه افغانها مانده است- مذاکره را به هوا نفرستند... به هر حال گویا تلاشهای دولت «حامد کرزای» نتیجه داده و بخشی از طالبان که خویی میانهروتر دارند خسته از آوارگی در کوهستان میخواهند جایی در صحنه سیاسی افغانستان داشته باشند، جایی هرچند کوچک. با این همه باز هم مذاکرات صلح زیر سوال است وقتی «گلبدین حکمتیار»، رییس حزب اسلامی افغانستان و از حامیان طالبان تهدید به کشتن تمامی نظامیان خارجی در افغانستان میکند؛ نظامیانی که در حال خروج از افغانستان هستند. به هر حال پیش از هر تلاشی برای صلح باید پذیرفت که اینجا قسمتی از جهان است که سادهترین مسایل در آن پیچیده میشود و صلح البته مساله سادهای نیست.
چرا صلح برای افغانستان مهم است؟
بیش از یک دهه از زمانی که نیروهای آمریکایی برای حذف طالبان وارد افغانستان شدند میگذرد. این سالهای طولانی و به فرجام نرسیدن حذف طالبان یک نتیجه بیشتر ندارد: طالبان واقعیت اجتنابناپذیر جامعه افغانستاناند، هم از آن رو که متعلق به پشتونها، بخش قابل توجه جمعیت افغانستان هستند هم از آن رو که آنچه به آن معتقدند چیزی است که در متن جامعه سنتی افغانستان بیش از آنکه به نظر میرسد ریشهدار است. بر این اساس است که دولت افغانستان و البته جامعه جهانی امروز به این باور رسیده است که باید به دنبال راهی برای همزیستی با این گروه بود. ایالات متحده آمریکا نمیتواند تا ابد نیروهایش را در افغانستان نگاه دارد. به علاوه اینکه خروج نیروهای نظامی آمریکا از افغانستان یکی از وعدههای باراک اوباما به شهروندان آمریکایی است. تجربه سالهای 2001 تا 2013 نشان میدهد نادیده گرفتن طالبان نتیجهای ندارد و برای بازگرداندن ثبات به افغانستان باید به دنبال راهی برای ورود طالبان به عرصه سیاسی افغانستان بود، هرچند تلاشها برای رسیدن به این هدف تا حدی باج دادن به این گروه به نظر برسد اما اینگونه نیست که تمایل به صلح تنها از سوی دولت افغانستان مطرح شده باشد. هرچند طالبان به دلیل آنکه مواضع روشنی ندارند رویکردشان در مورد صلح نیز چندان قابل اطمینان نیست، اما دلایلی قابل اعتنا برای تمایل آنها به صلح نیز مطرح میشود.
چرا صلح برای طالبان مهم است؟
طالبان پیش از حمله نظامی آمریکا به افغانستان در صدر قدرت در این کشور قرار داشتند، در حالی که این روزها در کوهها پناه گرفتهاند. جاری کردن احکام شریعت در کوچه و بازار و حتی خانههای افغانها کجا و فرستادن پیغام صوتی از درون غارها کجا. بیراه نیست اگر بخشهایی از این گروه که کمتر تندرو هستند بخواهند باز هم به صحنه سیاسی افغانستان بازگردند. اما از آنجا که صلح برای دولت حامد کرزای بیش از همه چیز اهمیت دارد، طبیعی است که طالبان پیششرطهایی برای مذاکره مطرح کنند و دولت به ناچار آنها را بپذیرد. این گروه خواهان اجرای قوانین شریعت در قانون اساسی افغانستان هستند. آنها به حقوق زنان اعتقادی ندارند و به علاوه بر سر خروج نیروهای خارجی از افغانستان اصرار دارند. اینها پیششرطهای صلح هستند.
در مورد خروج نیروهای نظامی خارجی اقدامهایی انجام شده است. وعده داده شده که نیروهای خارجی تا پایان سال 2014 از افغانستان بیرون بروند. کمتر از دو سال به پایان این ضربالاجل باقی مانده است. با وجود اینکه بسیاری معتقدند خروج نیروهای خارجی از افغانستان همان و اشغال کابل توسط طالبان همان، باز هم دولت ناچار است ریسک مذاکره با طالبان را به جان بخرد. این در حالی است که خروج نظامیان برخی کشورها از افغانستان از سال 2011 آغاز شده است.
آزادی زندانیان؛ باج دادن به طالبان یا تسهیل مذاکرات
خروج نیروهای خارجی تنها شرط طالبان برای ورود به مذاکرات صلح نبوده است. آنها خواستار آزادی زندانیان این گروه نیز بودهاند. بر این اساس دولت افغانستان اخیرا نزدیک به 300 زندانی طالبان را آزاد کرده است. این اقدام دولت از سوی برخی منتقدان باج دادن به این گروه تلقی میشود اما دولت افغانستان تلاش میکند با آزاد کردن زندانیان طالبان نشان دهد در صدد جلب رضایت این گروه است. دولت افغانستان امیدوار است آزادی زندانیان عضو طالبان پیش از عقبنشینی برنامهریزی شده نیروهای نظامی آمریکا قبل از پایان سال ۲۰۱۴، به پیشبرد صلح در این کشور کمک کند.
انتقادات به آزادی زندانیان
این رفتار دولت افغانستان در مواجهه با طالبان البته منتقدانی نیز دارد. «سید جواد حسینی»، رهبر حزب عدالت و توسعه افغانستان براین باور است که با امتیازدهی به طالبان مشکل این گروه در افغانستان حل نخواهد شد. برخی دیگر از کارشناسان نیز همسو با حسینی معتقدند صدها زندانی که تا به حال از زندان آزاد شدهاند، کمک چندانی به زمینهسازی برای گفتوگو با طالبان نکرده و مشخص نیست آزادی افرادی که تازه آزاد شدهاند کمکی به این امر خواهد کرد یا نه.
جدا از این انتقادهای ملایم، آزاد شدن زندانیان مرتبط با مخالفان مسلح دولت از زندانها همیشه انتقادهای تندی را هم در پی داشته است؛ به ویژه وقتی برخی از آزادشدگان دوباره به گروه طالبان مسلح پیوستهاند.
چرا گلبدین حکمتیار تهدید میکند؟
کمتر از یک ماه پس از نشست مقامهای افغان و نمایندگان طالبان در فرانسه که بشارت روزهای بهتری برای صلح در افغانستان به همراه داشت، به علاوه اینکه دولت افغانستان اقداماتی برای پیشبرد مذاکرات صلح انجام داده است، روزنامه «دیلی تلگراف» چاپ لندن، ویدیویی دریافت کرد که «گلبدین حکمتیار»، رهبر حزب اسلامی افغانستان در آن بر ادامه جنگ علیه نیروهای بینالمللی در این کشور تاکید میکند. او در این ویدیو نیروهای خارجی را به دیدن صحنهای تهدید میکند که موجب خواهد شد اشغالگران هرگز بازگشت و پا گذاشتن دوباره را به ذهن راه ندهند. او هشدار میدهد مجاهدان هر نیروی خارجی را که ببینند خواهند کشت و اینکه افغانستان پس از خروج نیروهای ناتو جنگ داخلی خونینی را تجربه خواهد کرد.
هرچند حکمتیار، رییس حزب اسلامی افغانستان است اما دولت آمریکا او را به دلیل حمایت از طالبان و القاعده، تروریست میداند. او از سال 2001، همزمان با اشغال افغانستان توسط ارتش آمریکا در جایی نامعلوم زندگی میکند. کارشناسان سیاست جهان معتقدند ادبیات توام با تهدید رهبر حزب اسلامی افغانستان ناشی از ناسیونالیسم سرکوب شده افغانی طی سالهای اشغال است. به بیان دیگر با وجود اینکه نظامیان در حال خروج از افغانستان هستند، هنوز نفرت سالیان از حضور نظامیان خارجی در میان تودههای افغان به چشم میخورد. برخی ناظران بر این باورند که وقتی حکمتیار میگوید «تا میتوان باید سربازان ناتو را کشت» در واقع میخواهد به طرفداران خود بگوید که آمادگی برای مذاکرات مشروط صلح و فرستادن هیات نزد حکومت افغانستان، به معنای انصراف او از مخالفت با حضور نیروهای خارجی در این کشور نیست.
به هر حال چنین جهتگیری از سوی حکمتیار در حالی عنوان میشود که او در دو سال اخیر، چندین هیات نزد حکومت افغانستان فرستاده و پیشنهادهایی برای تامین صلح در این کشور ارایه کرده است.
با چه کسی گفتوگو کنیم؟
مذاکره با طالبان اما چندان ساده نیست، دقیقا به پیچیدگی باقی مسایل این کشور. همه چیز در مورد این گروه و در نتیجه مذاکره با این گروه به تعدادی گمانه محدود است. اینکه اساسا وقتی طالبان مشروعیت دولت افغانستان را زیر سوال میبرند، برای این گروه چه اهمیتی دارد مذاکرات صلح به فرجام برسد. فرض میشود طالبان نیز مانند دیگر گروههای سیاسی چندان همگن نیستند. بخشهایی از این گروه میانهروتر از باقی آنها هستند و مثبت بودن رویکرد مذاکرات صلح احتمالا از سوی این گروه مطرح میشود. اما هنگامی که از مذاکره با طالبان سخن میگوییم؛ در واقع به مذاکره با چه کسانی اشاره میکنیم؟ مهمترین موضوع در اینباره این است که با چه کسی باید گفتوگو کرد. هیچکس را نمیتوان به عنوان نماینده طالبان در مذاکرات صلح به حساب آورد. احتمالا بر همین اساس است که ماجرای تاسیس دفتر نمایندگی طالبان در قطر با حمایت ایالات متحده، عربستان و قطر هنوز به نتیجه نرسیده است. البته تشکیل دفتر نمایندگی طالبان پیش از این در کشورهای دیگر مانند ترکیه نیز مطرح شده بود. به نظر میرسد نگرانی از قدرت گرفتن طالبان در دفتر نمایندگی بسیاری را از اساس در مورد تشکیل دفتر نگران میکند.
ایجاد دفتر سیاسی طالبان یکی از طرحهای شورایعالی صلح، بعد از ترور «برهانالدین ربانی»، رهبر حزب جمعیت اسلامی افغانستان بوده است.
تردید در نتیجه مذاکرات
روند گفتوگوهای صلح در نقاط مختلف جهان دنبال میشود. قطر، پاکستان، عربستان، انگلیس، آمریکا، آلمان، فرانسه و بسیاری از کشورهای دیگر در جهان و منطقه متناسب با اهداف خود مایلند مذاکرات صلح در افغانستان هرچه زودتر به سرانجام برسد اما با توجه به آنچه امروز در افغانستان میگذرد و اینکه طالبان به هیچیک از اصول و قاعدههای گفتوگو پایبند نیستند، در سرانجام نتیجه مذاکرات هنوز تردید وجود دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.