جهان در انتظار نظمی جدید
فرشید جعفری
در عرصه بینالمللی تلاش برای افزایش قدرت سیاسی میتواند مستقل از سایر عناصر تشکیلدهنده قدرت عمل کند؛ از این چشمانداز میتوان مدعی شد، سیاست بینالملل که نمود تراژدی سیاست قدرتهای بزرگ است، عرصهای متفاوت و مستقل از سایر جنبههای بینالمللی مانند اقتصاد بینالملل و حتی اقتصاد سیاسی بینالملل بهشمار میآید.
میل به افزایش قدرت سیاسی در سیاست بینالملل، در مرحله گذار و تشتت و پراکندگی موجب میشود که دولت- ملتها، بهعنوان بازیگران اصلی این پهنه، از منافع اقتصادی چشم بپوشند و قدرت را صرفا در قدوقامت سیاسی آن ببینند و برحسب آن اقدام کنند. این نگره به قدرت و سیاست بینالملل زمانی بیشتر محسوس و ملموس است که پهنه بینالمللی در گذار از نظمی به نظمی دیگر باشد. به این پرسش که چه رخدادهایی وضعیت گذار را رقم میزند، پاسخ روشن و صریحی از سوی عالمان سیاست بینالملل داده نشده است، اما در روزگار حاضر، بازیگری «داعش» در قلمرو دولتهای آسیبپذیر خاورمیانه و اقدامات تروریستی این گروه در قلمرو دولتهای بزرگ اروپایی، افول نسبی قدرت سیاسی ایالات متحده از یک ابرقدرت به قدرت بزرگ و به دنبال آن سپردن ناخواسته نقش خود به قدرتهای رقیب، میتوانند دلیلی بر وجود وضعیت گذار در سیاست بینالملل باشند. در وضع گذار، اتحادها و ائتلافهای گذشته ميان قدرتهای بزرگ سست میشود و از هم میپاشد و تا شکلگیری و تثبیت و تحکیم اتحادهای جدید، هر لحظه باید در انتظار رخداد جدیدی نشست که جهان را تا آستانه جنگی تمامعیار پیش میبرد. در وضعیت گذار، فارغ از
هرگونه منفعت اقتصادی و فرهنگی و... افزایش قدرت سیاسی و پرستیژ حاصله از آن، مقصود نهایی قدرتهای بزرگ بهشمار میآید. اقدامات هر یک از قدرتهای بزرگ بهویژه اقدام نظامی آنها برای قدرتهای متوسط و کوچک، یک نوع اعلام موضع محسوب میشود؛ اینکه آنها باید تصمیم خود را روشنتر از پیش بگیرند که در چارچوب کدام اتحاد و ائتلاف قرار خواهند گرفت.
به نظر میرسد حمله موشکی ناوهای ایالات متحده به پایگاه نظامی «الشعیرات» سوریه در حمص تا حدودی تکلیف اتحادها و ائتلافهای جدید سیاست بینالملل را روشن میکند.
از این چشمانداز موضعگیری سایر قدرتهای بزرگ و قدرتهای متوسط از اهمیت چشمگیری برخوردار است. در ظاهر امر سه اتحاد نانوشته را در سیاست بینالملل میتوان تشخیص داد؛ نخست اتحاد چین، روسیه، ترکیه و ایران؛ دوم اتحاد ایالات متحده، انگلستان، عربستان و اسرائیل و در نهایت اتحاد آلمان و فرانسه و سایر دولتهای اروپایی.
از میان دولتهایی که در چارچوب این اتحادها قرار دارند، دولت ترکیه در اتحاد اول آشفتهترین سیاست خارجی را در این مرحله گذار سیاست بینالملل دارد و میتواند مصداقی برای بلاتکلیفی دولتهای متوسط منطقهای در سیاست خارجی به حساب آید. درحالیکه در ماههای گذشته شاهد تحکیم روابط روسیه و ترکیه بودهایم و به نظر میرسد که آنکارا در برابر حمله موشکی ایالات متحده به سوریه همسو با روسیه باشد، اما تفاوتهای دراینمیان وجود دارد. از منظر روسها این حمله «تجاوزکارانه» است، اما ترکیه آن را حملهای «بجا» قلمداد میکند و این میتواند بر رابطه سیاسی ترکیه در قالب اتحاد اول خدشه وارد کند. در چارچوب اتحاد دوم در همسویی انگلستان با حمله موشکی ایالات متحده تردیدی نباید کرد. کمااینکه دولت لندن با تأیید ضمنی این حمله، ویژگی «بازدارندگی» برای آن قائل شد؛ یعنی این حمله موجب خواهد شد که دیگر دولت «بشار اسد» به ادعای آنان دست به اقدام نظامی شیمیایی نزند. به دلیل مخالفت عربستان با دولت بشار اسد، طبیعتا اقدام محدود نظامی آمریکا علیه سوریه که هدف آن براندازی بشار اسد نیز در آن بهصراحت اعلام شده، دولت سعودی را خشنود کرده است. اسرائیل
نیز در داخل این اتحاد، با تصدیق این حمله هوایی، آن را «پیامی قوی» توصیف کرد. بنابراین شاید تنها معضل اتحاد دوم، رابطه اسرائیل و عربستان باشد که به دلیل تاریخی نمیتوان چندان بر تحکیم آن دل بست. دولتهای آلمان و فرانسه در چارچوب اتحاد سوم از حمله موشکی آمریکا استقبال و حتی بیانیهای مشترک نیز صادر کردند. با اینکه این دو کشور حمله هوایی آمریکا را تأیید میکنند، اما به دلیل ویژگیهای شخصیتی «دونالد ترامپ»، نمیتوانند با اتحاد دوم ائتلاف کنند. ترامپ برای اروپا یک شخصیت پیشبینیناپذیر است. از سوی دیگر، دولتهای آلمان و فرانسه قصد تقابل با روسیه را ندارند. گرایش دولتهای اروپایی به ایالات متحده، روسیه را از آنها دور میکند. به هر جهت روسیه نیز یک دولت اروپایی است. به نظر میرسد اقدام نظامی آمریکا علیه سوریه، ترکیه را در آینده در داخل اتحاد دوم قرار دهد. با دفع کامل داعش، مرز این اتحادها شفافتر خواهد شد و قدرتهای بزرگ بینالمللی تلاش خود را برای دستیافتن به رؤیای هژمونی افزایش خواهند داد. پس اگر دولتمردان قدرتهای بزرگ خویشتنداری را کنار بگذارند، احتمال وقوع جنگ دیگر بینالمللی دور از انتظار نیست تا از متن
شعلههای آن به مانند آنچه در تاریخ سیاست بینالملل شاهد بودهایم، نظم بینالمللی دیگری حادث شود.
در عرصه بینالمللی تلاش برای افزایش قدرت سیاسی میتواند مستقل از سایر عناصر تشکیلدهنده قدرت عمل کند؛ از این چشمانداز میتوان مدعی شد، سیاست بینالملل که نمود تراژدی سیاست قدرتهای بزرگ است، عرصهای متفاوت و مستقل از سایر جنبههای بینالمللی مانند اقتصاد بینالملل و حتی اقتصاد سیاسی بینالملل بهشمار میآید.
میل به افزایش قدرت سیاسی در سیاست بینالملل، در مرحله گذار و تشتت و پراکندگی موجب میشود که دولت- ملتها، بهعنوان بازیگران اصلی این پهنه، از منافع اقتصادی چشم بپوشند و قدرت را صرفا در قدوقامت سیاسی آن ببینند و برحسب آن اقدام کنند. این نگره به قدرت و سیاست بینالملل زمانی بیشتر محسوس و ملموس است که پهنه بینالمللی در گذار از نظمی به نظمی دیگر باشد. به این پرسش که چه رخدادهایی وضعیت گذار را رقم میزند، پاسخ روشن و صریحی از سوی عالمان سیاست بینالملل داده نشده است، اما در روزگار حاضر، بازیگری «داعش» در قلمرو دولتهای آسیبپذیر خاورمیانه و اقدامات تروریستی این گروه در قلمرو دولتهای بزرگ اروپایی، افول نسبی قدرت سیاسی ایالات متحده از یک ابرقدرت به قدرت بزرگ و به دنبال آن سپردن ناخواسته نقش خود به قدرتهای رقیب، میتوانند دلیلی بر وجود وضعیت گذار در سیاست بینالملل باشند. در وضع گذار، اتحادها و ائتلافهای گذشته ميان قدرتهای بزرگ سست میشود و از هم میپاشد و تا شکلگیری و تثبیت و تحکیم اتحادهای جدید، هر لحظه باید در انتظار رخداد جدیدی نشست که جهان را تا آستانه جنگی تمامعیار پیش میبرد. در وضعیت گذار، فارغ از
هرگونه منفعت اقتصادی و فرهنگی و... افزایش قدرت سیاسی و پرستیژ حاصله از آن، مقصود نهایی قدرتهای بزرگ بهشمار میآید. اقدامات هر یک از قدرتهای بزرگ بهویژه اقدام نظامی آنها برای قدرتهای متوسط و کوچک، یک نوع اعلام موضع محسوب میشود؛ اینکه آنها باید تصمیم خود را روشنتر از پیش بگیرند که در چارچوب کدام اتحاد و ائتلاف قرار خواهند گرفت.
به نظر میرسد حمله موشکی ناوهای ایالات متحده به پایگاه نظامی «الشعیرات» سوریه در حمص تا حدودی تکلیف اتحادها و ائتلافهای جدید سیاست بینالملل را روشن میکند.
از این چشمانداز موضعگیری سایر قدرتهای بزرگ و قدرتهای متوسط از اهمیت چشمگیری برخوردار است. در ظاهر امر سه اتحاد نانوشته را در سیاست بینالملل میتوان تشخیص داد؛ نخست اتحاد چین، روسیه، ترکیه و ایران؛ دوم اتحاد ایالات متحده، انگلستان، عربستان و اسرائیل و در نهایت اتحاد آلمان و فرانسه و سایر دولتهای اروپایی.
از میان دولتهایی که در چارچوب این اتحادها قرار دارند، دولت ترکیه در اتحاد اول آشفتهترین سیاست خارجی را در این مرحله گذار سیاست بینالملل دارد و میتواند مصداقی برای بلاتکلیفی دولتهای متوسط منطقهای در سیاست خارجی به حساب آید. درحالیکه در ماههای گذشته شاهد تحکیم روابط روسیه و ترکیه بودهایم و به نظر میرسد که آنکارا در برابر حمله موشکی ایالات متحده به سوریه همسو با روسیه باشد، اما تفاوتهای دراینمیان وجود دارد. از منظر روسها این حمله «تجاوزکارانه» است، اما ترکیه آن را حملهای «بجا» قلمداد میکند و این میتواند بر رابطه سیاسی ترکیه در قالب اتحاد اول خدشه وارد کند. در چارچوب اتحاد دوم در همسویی انگلستان با حمله موشکی ایالات متحده تردیدی نباید کرد. کمااینکه دولت لندن با تأیید ضمنی این حمله، ویژگی «بازدارندگی» برای آن قائل شد؛ یعنی این حمله موجب خواهد شد که دیگر دولت «بشار اسد» به ادعای آنان دست به اقدام نظامی شیمیایی نزند. به دلیل مخالفت عربستان با دولت بشار اسد، طبیعتا اقدام محدود نظامی آمریکا علیه سوریه که هدف آن براندازی بشار اسد نیز در آن بهصراحت اعلام شده، دولت سعودی را خشنود کرده است. اسرائیل
نیز در داخل این اتحاد، با تصدیق این حمله هوایی، آن را «پیامی قوی» توصیف کرد. بنابراین شاید تنها معضل اتحاد دوم، رابطه اسرائیل و عربستان باشد که به دلیل تاریخی نمیتوان چندان بر تحکیم آن دل بست. دولتهای آلمان و فرانسه در چارچوب اتحاد سوم از حمله موشکی آمریکا استقبال و حتی بیانیهای مشترک نیز صادر کردند. با اینکه این دو کشور حمله هوایی آمریکا را تأیید میکنند، اما به دلیل ویژگیهای شخصیتی «دونالد ترامپ»، نمیتوانند با اتحاد دوم ائتلاف کنند. ترامپ برای اروپا یک شخصیت پیشبینیناپذیر است. از سوی دیگر، دولتهای آلمان و فرانسه قصد تقابل با روسیه را ندارند. گرایش دولتهای اروپایی به ایالات متحده، روسیه را از آنها دور میکند. به هر جهت روسیه نیز یک دولت اروپایی است. به نظر میرسد اقدام نظامی آمریکا علیه سوریه، ترکیه را در آینده در داخل اتحاد دوم قرار دهد. با دفع کامل داعش، مرز این اتحادها شفافتر خواهد شد و قدرتهای بزرگ بینالمللی تلاش خود را برای دستیافتن به رؤیای هژمونی افزایش خواهند داد. پس اگر دولتمردان قدرتهای بزرگ خویشتنداری را کنار بگذارند، احتمال وقوع جنگ دیگر بینالمللی دور از انتظار نیست تا از متن
شعلههای آن به مانند آنچه در تاریخ سیاست بینالملل شاهد بودهایم، نظم بینالمللی دیگری حادث شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.