از خیابان انقلاب به بعد - 4
حاشیههای خیابان
پیام حیدرقزوینی . عكس: آيدين رهبر، شرق
خیابان انقلاب پر از حاشیهها و نقاط خارج از متنی است که تعداد زیادی از عابران را از دل خیابان میبلعند. کتابفروشیهای داخل فرعیها، پاساژها، مغازههای توسریخورده و تودرتوی دستدومفروشی، در کنار بساطهای کنار پیادهرو، تصویری از یک خیابان، با تمام حاشیهها و نقاط کناریاش به دست میدهند. کتابهای کهنه و نایاب، همواره جزیی جدانشدنی از انقلاب بودهاند. کتابهایی که یا در کنار پیادهرو یا در زیرپلهها و مغازههای تعدادی از پاساژهای انقلاب فروخته میشوند و در همه این سالها هم بودهاند و حاشیههای انقلاب را ساخته و حفظ کردهاند. اگرچه گفتمان رسمی، دستفروشی را «شغلی کاذب» به حساب میآورد که معضلی به نام «سد معبر» به وجود میآورد، اما شاید انقلاب از معدود جاهایی باشد که بساطهای کنار پیادهروی خود را به عنوان جزیی از خود پذیرفته. جزیی که نهتنها خللی در فضای خیابان بهوجود نمیآورد بلکه حتی به واسطه کتابها و نشریات جور واجور کنار خیابان، چهرهای شاداب هم به آن میبخشد. البته امروز حاشیههای خیابان انقلاب فقط به کتابهای دست دوم محدود نیست و چیزهای دیگری هم به آن اضافه شده است. مثلا مدتی است که جوانی در کنار
خیابان بساطی کوچک پهن میکند و در همان خیابان، پرتره شاعران و نویسندگان غالبا معاصر ایرانی را میکشد و با فروش آنها، زندگیاش را میگذراند. کمی آن طرفتر هم پیرمردی بهکشیدن طرح و فروش آنها مشغول است. با گذر زمان بساطهای کتابفروشی کنار پیادهروهای انقلاب تبدیل به بخشی از فرهنگ خیابان شدهاند و دستکم از نظر مردم حاضر در خیابان، به عنوان یک معضل شناخته نمیشوند. اما به طور کلی، دستفروشان همیشه خواستهاند تا به عنوان جزیی از خیابان پذیرفته شوند. روزنامه اطلاعات 20 شهریور 1363، اظهارات یک دستفروش را اینچنین نقل کرده است: «ببینید! مسوولان خیابانها را به ارث نبردهاند. بردهاند؟ این مایملك شخصیشان نیست! بلكه به همه تعلق دارد.» حتی در ماههای ابتدایی بعد از انقلاب، انجمن کتابفروشان خیابانی هم به وجود آمده بود تا سروسامانی به وضعیت این کتابفروشان داده شود اما امروز دیگر تعداد زیاد بساطهای دستفروشی کتاب در راسته انقلاب، چیزی عادی و روزمره به شمار میرود.
همیشه این تصور درباره دستفروشیهای کتاب وجود داشته که کتابهایی که به هر دلیل، امکان چاپ یا فروش رسمی ندارند از این طریق به فروش میرسند. اما یک نگاه گذرا به دستفروشیها و مغازههای کتاب دستدومفروشی نشان میدهد که خیلی از کتابهای کنار خیابان بههیچوجه نایاب یا ممنوع نیستند.
مثلا در یک مورد و در یک دستفروشی در حوالی خیابان دانشگاه، کتاب «قرائتی نقادانه از رمان چهره مرد هنرمند در جوانی» دیده میشود. کتابی نوشته «دیوید سید» که توسط منوچهر بدیعی به فارسی ترجمه شده و نشر روزنگار در سال 1382 منتشرش کرده است. قیمت پشت جلد کتاب 2600تومان است اما در این بساطی کنار خیابان 5000تومان به فروش میرسد. فروشنده میگوید که این کتاب تخفیف هم دارد اما کتاب را سر جایش میگذارم و راهم را به سمت میدان انقلاب ادامه میدهم. چونکه قبلا این کتاب را از یک مغازه دستدومفروشی حوالی کارگر جنوبی با قیمت 1500تومان خریدهام. عجیب اینکه این دستدومفروشی، نسخههای زیادی هم از این کتاب روی هم تلنبار کرده بود و کتابها هم همگی نو بودند. اما چرا کتابی مثل این از پشت ویترین یا قفسههای کتابفروشی به کنار خیابان یا به دستدومفروشیها تبعید شده است؟ «چهره مرد هنرمند در جوانی» از شاهکارهای «جیمز جویس» به شمار میرود و کتاب یادشده به این شاهکار جویس میپردازد. این کتاب شامل دو بخش عمده است: در بخش اول زمینه تاریخی و فرهنگی رمان، مورد توجه قرار گرفته و نقدهای نوشتهشده توسط سایر منتقدان مورد بررسی قرار میگیرد. همچنین برخی از مفاهیم بنیادین نظریه باختین که در قرائت نویسنده از رمان مورد استفاده قرار میگیرند توضیح داده شده است. در بخش دوم، قرائت نقادانه مشروحی از رمان جویس صورت گرفته که عمدتا بر نظریه گفتوگوشناسی «باختین» متکی است اگرچه در آن از سایر مفاهیم عام نقد ادبی هم استفاده شده است. تیراژ این کتاب سههزار نسخه درج شده و لابد به دلیل اینکه در زمان خودش به فروش نرفته از قفسههای کتابفروشی به کنار خیابان نقل مکان کرده است. مساله این است که در بین کتابهای دستفروشیها، آثار دیگری هم میتوان پیدا کرد که وضعیتی شبیه به کتاب یادشده داشته باشند و این کتاب، یک استثنا نیست.
کتابفروشی شرکت سهامی انتشار
شرکت سهامی انتشار در اواخر دهه 30 توسط افرادی چون مهدی بازرگان، محمود طالقانی و یدالله سحابی تاسیس شد و در این سالها بیش از 400 عنوان کتاب منتشر کرده است. از جمله مهمترین کتابهایی که این انتشاراتی منتشر کرده، دوره شش جلدی «پرتوی از قرآن» طالقانی، «فلسفه حقوق» ناصر کاتوزیان در سهجلد، کتابهایی از اسلامی ندوشن و مجموعه 20جلدی «تاریخ تمدن» محمود حکیمی است که برای رده سنی کودک و نوجوان تالیف شده است. غالب فعالیت شرکت سهامی انتشار در حوزههای فلسفی، دینی، اجتماعی، مدیریت و کتابهای علمی است. کتابفروشی این انتشارات در بازارچه کتاب و روبهروی کتابفروشی انتشارات خجسته است. ویترین این کتابفروشی کمی متفاوت از دیگر کتابفروشیهاست چونکه به نظر میرسد این ویترین تقریبا بیتوجه به آثار تازهمنتشرشده است. غالب کتابهایی که در ویترین چیده شدهاند، آثار مربوط به حوزه روشنفکری دینی، تاریخ و سیاست است. کتابهای شریعتی، طالقانی و عزتالله سحابی بیش از هر کتاب دیگری در این ویترین، جلب توجه میکنند. کتاب دیگری نیز درست در مرکز دید گذاشته شده: «خاطرات سیاسی خلیل ملکی.» در کنار هم دو کتاب «چریکهای فدایی خلق» و «حزب توده» که هر دو توسط موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی منتشر شدهاند، قرار دارند. در ویترین، تعدادی کتاب علمی هم دیده میشود.
بر در ورودی کتابفروشی، پوستری چسباندهاند درباره نرمافزاری که حاوی تمام آثار شریعتی است اما به کتابفروشی که وارد شوی، دو میز با فاصلهای از هم در فضای کتابفروشی میبینی. یکی کنار در ورودی که پشت صندوق کتابفروشی هم هست و دیگری نزدیک به دیوار انتهای کتابفروشی. هرچند روی میز کنار در، تعدادی از کتابهای تازهمنتشرشده هم دیده میشود اما اینجا هم مثل ویترین کتابفروشی انگار علاقه زیادی به چیدن کتابهای تازهمنتشرشده وجود نداشته است. در قفسههای پشت صندوق، کتابهای حقوقی و قانون به چشم میخورد و احتمالا بخشی از مشتریان این کتابفروشی، دانشجویان رشته حقوقاند و این کتابها در قفسهای چیده شدهاند که کمترین فاصله را با صندوق داشته باشند. در قفسههای دست چپ، کتابهای ادبی و رمان دیده میشود و در قفسههای روبهرویی هم کتابهای تاریخ، فلسفه و علوم سیاسی و حوزههای دیگر. قفسههای کتابفروشی به صورت جزیی دستهبندی نشدهاند و به این دلیل، پیداکردن کتاب از میان قفسهها کار چندان سادهای نیست. بخشی از قفسهها هم به کتابهای دینی و توضیحالمسایل اختصاص یافته است. در مدتی که در کتابفروشی هستم، چند مشتری برای خریدن کتابهای دانشگاهی و درسی وارد کتابفروشی میشوند و یک نفر هم کتابهای تفسیر قرآن طالقانی را میخواهد. اما یک مشتری نیز کتابی میخواهد به انتخاب خود کتابفروش. او از کتابفروش میخواهد یک رمان نهچندان حجیم به او بدهد. کتابفروش هم بدون آنکه سوالی بپرسد، کتابی را از میان قفسهها برمیدارد و به مشتری میدهد. مشتری بعد از یک ورقزدن سریع میگوید رمانی میخواهد که یک داستان داشته باشد. فروشنده هم پاسخ میدهد رمانها همگی یک داستان دارند و این شمارههایی که در کتاب وجود دارد، فصلبندی رمان است و نه چند داستان جدا. از ظاهر ماجرا معلوم است که خریدار، کتاب را برای هدیهدادن میخواهد و تنها ویژگی مدنظرش هم حجیمنبودن کتاب است. خریدار بعد از توضیح کتابفروش، میگوید حجم این کتاب خیلی کم است و یک کتابی میخواهد کمی از این بلندتر. آدم ناخواسته یاد کفشفروشی و خرید کفش میافتد، زمانی که یک کفش، کوچک یا بزرگ است و از فروشنده سایز دیگری خواسته میشود. اما احتمالا مشتریان تصادفی کتاب، برای خرید کفش خیلی سختگیرانهتر عمل میکنند تا خرید کتاب. لابد به این دلیل که کفش یا چیزهایی مثل این، ازجمله کالاهای ضروری زندگی به شمار میروند و کتاب نه. از قرار حجم رمان دوم به مذاق خریدار خوش میآید و کتاب را میخرد. او کتاب دیگری هم از روی میز انتخاب کرده است: جملات گزیده علی شریعتی.
در کتابفروشی شرکت سهامی انتشار، کتابهای ادبی و رمان ارجحیت ندارند و به این علت، مخاطبان کتابهای ادبی هم مشتریان اصلی این کتابفروشی به شمار نمیروند. شاید به همین دلیل است که میتوان در میان قفسههای کتابفروشی چند رمان یا کتاب شعر یافت که بهآسانی در کتابفروشیهای دیگر پیدا نمیشوند. یکی از این کتابها، مجموعه شعر «خطاب به پروانهها» است که آخرین بار در سال 90 توسط نشر مرکز منتشر شد. خطاب به پروانهها یک مقاله مشهور نیز در انتهای خود دارد: «چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم.» در همان کتابفروشی چند سطر ابتدایی مقاله را که بخوانی، میبینی که نویسنده در همان ابتدا علت نوشتهشدن مقاله را روشن کرده است: «چرا شاعر کهن به ندرت شعر خود را توضیح میداد و شاعر جدید، مثلا نیما و شاعر بعد از نیما، شعر خود را توضیح میدهند. علت، آن است که فرم شعر شاعر کهن، حتی هر فرم و حتی فرم تکتک شعرهای او، قبلا توضیح داده شده بود، یعنی نت فرم از پیش نوشته شده بود و شاعر با فرم شعرش، یا بهتر بگوییم، با اجرای شعرش، نت را اجرا میکرد. چیزی که پیشاپیش توضیح داده شده، نیازی به توضیح بعدی توسط خود اجراکننده ندارد، گرچه ممکن است بعدا هزار جور توضیح پیدا کند...» کتاب را میبندم در حالی که با خود فکر میکنم که امروز چند شاعر یا نویسنده ما میتوانند اینچنین کار خود را توضیح دهند یا اصلا ضرورتی برای این کار قایل هستند؟
اما کتابهای پرفروش، کتابفروشی شرکت سهامی انتشار، غالبا همانهاییاند که روی میز اصلی کتابفروشی چیده شدهاند. به گفته کتابفروش، «خاطرات سیاسی خلیل ملکی» از کتابهای پرفروششان بوده که البته چاپش هم تمام شده و بهزودی تجدیدچاپ خواهد شد. خاطرات سیاسی خلیل ملکی توسط شرکت سهامی انتشار منتشر شده و مقدمه را هم محمدعلی همایونکاتوزیان نوشته است. از دیگر پرفروشهای این کتابفروشی، کتاب «ایران و تنهاییش» نوشته محمدعلی اسلامیندوشن است که توسط شرکت سهامی انتشار چاپ شده است. ایران و تنهاییش شامل 14 مقاله از ندوشن است که به سرنوشت خاص ایران در مقایسه با کشورهای دیگر پرداخته است. کتابهایی مثل «گفتوشنودهای سیدمحمدعلی باب با روحانیون» (تحقیق و پژوهش حسن مرسلوند) و «خاطرات آیتالله خلخالی» از دیگر آثار پرفروش این کتابفروشی در مدت اخیر بوده است.
همیشه این تصور درباره دستفروشیهای کتاب وجود داشته که کتابهایی که به هر دلیل، امکان چاپ یا فروش رسمی ندارند از این طریق به فروش میرسند. اما یک نگاه گذرا به دستفروشیها و مغازههای کتاب دستدومفروشی نشان میدهد که خیلی از کتابهای کنار خیابان بههیچوجه نایاب یا ممنوع نیستند.
مثلا در یک مورد و در یک دستفروشی در حوالی خیابان دانشگاه، کتاب «قرائتی نقادانه از رمان چهره مرد هنرمند در جوانی» دیده میشود. کتابی نوشته «دیوید سید» که توسط منوچهر بدیعی به فارسی ترجمه شده و نشر روزنگار در سال 1382 منتشرش کرده است. قیمت پشت جلد کتاب 2600تومان است اما در این بساطی کنار خیابان 5000تومان به فروش میرسد. فروشنده میگوید که این کتاب تخفیف هم دارد اما کتاب را سر جایش میگذارم و راهم را به سمت میدان انقلاب ادامه میدهم. چونکه قبلا این کتاب را از یک مغازه دستدومفروشی حوالی کارگر جنوبی با قیمت 1500تومان خریدهام. عجیب اینکه این دستدومفروشی، نسخههای زیادی هم از این کتاب روی هم تلنبار کرده بود و کتابها هم همگی نو بودند. اما چرا کتابی مثل این از پشت ویترین یا قفسههای کتابفروشی به کنار خیابان یا به دستدومفروشیها تبعید شده است؟ «چهره مرد هنرمند در جوانی» از شاهکارهای «جیمز جویس» به شمار میرود و کتاب یادشده به این شاهکار جویس میپردازد. این کتاب شامل دو بخش عمده است: در بخش اول زمینه تاریخی و فرهنگی رمان، مورد توجه قرار گرفته و نقدهای نوشتهشده توسط سایر منتقدان مورد بررسی قرار میگیرد. همچنین برخی از مفاهیم بنیادین نظریه باختین که در قرائت نویسنده از رمان مورد استفاده قرار میگیرند توضیح داده شده است. در بخش دوم، قرائت نقادانه مشروحی از رمان جویس صورت گرفته که عمدتا بر نظریه گفتوگوشناسی «باختین» متکی است اگرچه در آن از سایر مفاهیم عام نقد ادبی هم استفاده شده است. تیراژ این کتاب سههزار نسخه درج شده و لابد به دلیل اینکه در زمان خودش به فروش نرفته از قفسههای کتابفروشی به کنار خیابان نقل مکان کرده است. مساله این است که در بین کتابهای دستفروشیها، آثار دیگری هم میتوان پیدا کرد که وضعیتی شبیه به کتاب یادشده داشته باشند و این کتاب، یک استثنا نیست.
کتابفروشی شرکت سهامی انتشار
شرکت سهامی انتشار در اواخر دهه 30 توسط افرادی چون مهدی بازرگان، محمود طالقانی و یدالله سحابی تاسیس شد و در این سالها بیش از 400 عنوان کتاب منتشر کرده است. از جمله مهمترین کتابهایی که این انتشاراتی منتشر کرده، دوره شش جلدی «پرتوی از قرآن» طالقانی، «فلسفه حقوق» ناصر کاتوزیان در سهجلد، کتابهایی از اسلامی ندوشن و مجموعه 20جلدی «تاریخ تمدن» محمود حکیمی است که برای رده سنی کودک و نوجوان تالیف شده است. غالب فعالیت شرکت سهامی انتشار در حوزههای فلسفی، دینی، اجتماعی، مدیریت و کتابهای علمی است. کتابفروشی این انتشارات در بازارچه کتاب و روبهروی کتابفروشی انتشارات خجسته است. ویترین این کتابفروشی کمی متفاوت از دیگر کتابفروشیهاست چونکه به نظر میرسد این ویترین تقریبا بیتوجه به آثار تازهمنتشرشده است. غالب کتابهایی که در ویترین چیده شدهاند، آثار مربوط به حوزه روشنفکری دینی، تاریخ و سیاست است. کتابهای شریعتی، طالقانی و عزتالله سحابی بیش از هر کتاب دیگری در این ویترین، جلب توجه میکنند. کتاب دیگری نیز درست در مرکز دید گذاشته شده: «خاطرات سیاسی خلیل ملکی.» در کنار هم دو کتاب «چریکهای فدایی خلق» و «حزب توده» که هر دو توسط موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی منتشر شدهاند، قرار دارند. در ویترین، تعدادی کتاب علمی هم دیده میشود.
بر در ورودی کتابفروشی، پوستری چسباندهاند درباره نرمافزاری که حاوی تمام آثار شریعتی است اما به کتابفروشی که وارد شوی، دو میز با فاصلهای از هم در فضای کتابفروشی میبینی. یکی کنار در ورودی که پشت صندوق کتابفروشی هم هست و دیگری نزدیک به دیوار انتهای کتابفروشی. هرچند روی میز کنار در، تعدادی از کتابهای تازهمنتشرشده هم دیده میشود اما اینجا هم مثل ویترین کتابفروشی انگار علاقه زیادی به چیدن کتابهای تازهمنتشرشده وجود نداشته است. در قفسههای پشت صندوق، کتابهای حقوقی و قانون به چشم میخورد و احتمالا بخشی از مشتریان این کتابفروشی، دانشجویان رشته حقوقاند و این کتابها در قفسهای چیده شدهاند که کمترین فاصله را با صندوق داشته باشند. در قفسههای دست چپ، کتابهای ادبی و رمان دیده میشود و در قفسههای روبهرویی هم کتابهای تاریخ، فلسفه و علوم سیاسی و حوزههای دیگر. قفسههای کتابفروشی به صورت جزیی دستهبندی نشدهاند و به این دلیل، پیداکردن کتاب از میان قفسهها کار چندان سادهای نیست. بخشی از قفسهها هم به کتابهای دینی و توضیحالمسایل اختصاص یافته است. در مدتی که در کتابفروشی هستم، چند مشتری برای خریدن کتابهای دانشگاهی و درسی وارد کتابفروشی میشوند و یک نفر هم کتابهای تفسیر قرآن طالقانی را میخواهد. اما یک مشتری نیز کتابی میخواهد به انتخاب خود کتابفروش. او از کتابفروش میخواهد یک رمان نهچندان حجیم به او بدهد. کتابفروش هم بدون آنکه سوالی بپرسد، کتابی را از میان قفسهها برمیدارد و به مشتری میدهد. مشتری بعد از یک ورقزدن سریع میگوید رمانی میخواهد که یک داستان داشته باشد. فروشنده هم پاسخ میدهد رمانها همگی یک داستان دارند و این شمارههایی که در کتاب وجود دارد، فصلبندی رمان است و نه چند داستان جدا. از ظاهر ماجرا معلوم است که خریدار، کتاب را برای هدیهدادن میخواهد و تنها ویژگی مدنظرش هم حجیمنبودن کتاب است. خریدار بعد از توضیح کتابفروش، میگوید حجم این کتاب خیلی کم است و یک کتابی میخواهد کمی از این بلندتر. آدم ناخواسته یاد کفشفروشی و خرید کفش میافتد، زمانی که یک کفش، کوچک یا بزرگ است و از فروشنده سایز دیگری خواسته میشود. اما احتمالا مشتریان تصادفی کتاب، برای خرید کفش خیلی سختگیرانهتر عمل میکنند تا خرید کتاب. لابد به این دلیل که کفش یا چیزهایی مثل این، ازجمله کالاهای ضروری زندگی به شمار میروند و کتاب نه. از قرار حجم رمان دوم به مذاق خریدار خوش میآید و کتاب را میخرد. او کتاب دیگری هم از روی میز انتخاب کرده است: جملات گزیده علی شریعتی.
در کتابفروشی شرکت سهامی انتشار، کتابهای ادبی و رمان ارجحیت ندارند و به این علت، مخاطبان کتابهای ادبی هم مشتریان اصلی این کتابفروشی به شمار نمیروند. شاید به همین دلیل است که میتوان در میان قفسههای کتابفروشی چند رمان یا کتاب شعر یافت که بهآسانی در کتابفروشیهای دیگر پیدا نمیشوند. یکی از این کتابها، مجموعه شعر «خطاب به پروانهها» است که آخرین بار در سال 90 توسط نشر مرکز منتشر شد. خطاب به پروانهها یک مقاله مشهور نیز در انتهای خود دارد: «چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم.» در همان کتابفروشی چند سطر ابتدایی مقاله را که بخوانی، میبینی که نویسنده در همان ابتدا علت نوشتهشدن مقاله را روشن کرده است: «چرا شاعر کهن به ندرت شعر خود را توضیح میداد و شاعر جدید، مثلا نیما و شاعر بعد از نیما، شعر خود را توضیح میدهند. علت، آن است که فرم شعر شاعر کهن، حتی هر فرم و حتی فرم تکتک شعرهای او، قبلا توضیح داده شده بود، یعنی نت فرم از پیش نوشته شده بود و شاعر با فرم شعرش، یا بهتر بگوییم، با اجرای شعرش، نت را اجرا میکرد. چیزی که پیشاپیش توضیح داده شده، نیازی به توضیح بعدی توسط خود اجراکننده ندارد، گرچه ممکن است بعدا هزار جور توضیح پیدا کند...» کتاب را میبندم در حالی که با خود فکر میکنم که امروز چند شاعر یا نویسنده ما میتوانند اینچنین کار خود را توضیح دهند یا اصلا ضرورتی برای این کار قایل هستند؟
اما کتابهای پرفروش، کتابفروشی شرکت سهامی انتشار، غالبا همانهاییاند که روی میز اصلی کتابفروشی چیده شدهاند. به گفته کتابفروش، «خاطرات سیاسی خلیل ملکی» از کتابهای پرفروششان بوده که البته چاپش هم تمام شده و بهزودی تجدیدچاپ خواهد شد. خاطرات سیاسی خلیل ملکی توسط شرکت سهامی انتشار منتشر شده و مقدمه را هم محمدعلی همایونکاتوزیان نوشته است. از دیگر پرفروشهای این کتابفروشی، کتاب «ایران و تنهاییش» نوشته محمدعلی اسلامیندوشن است که توسط شرکت سهامی انتشار چاپ شده است. ایران و تنهاییش شامل 14 مقاله از ندوشن است که به سرنوشت خاص ایران در مقایسه با کشورهای دیگر پرداخته است. کتابهایی مثل «گفتوشنودهای سیدمحمدعلی باب با روحانیون» (تحقیق و پژوهش حسن مرسلوند) و «خاطرات آیتالله خلخالی» از دیگر آثار پرفروش این کتابفروشی در مدت اخیر بوده است.
خیابان انقلاب پر از حاشیهها و نقاط خارج از متنی است که تعداد زیادی از عابران را از دل خیابان میبلعند. کتابفروشیهای داخل فرعیها، پاساژها، مغازههای توسریخورده و تودرتوی دستدومفروشی، در کنار بساطهای کنار پیادهرو، تصویری از یک خیابان، با تمام حاشیهها و نقاط کناریاش به دست میدهند. کتابهای کهنه و نایاب، همواره جزیی جدانشدنی از انقلاب بودهاند. کتابهایی که یا در کنار پیادهرو یا در زیرپلهها و مغازههای تعدادی از پاساژهای انقلاب فروخته میشوند و در همه این سالها هم بودهاند و حاشیههای انقلاب را ساخته و حفظ کردهاند. اگرچه گفتمان رسمی، دستفروشی را «شغلی کاذب» به حساب میآورد که معضلی به نام «سد معبر» به وجود میآورد، اما شاید انقلاب از معدود جاهایی باشد که بساطهای کنار پیادهروی خود را به عنوان جزیی از خود پذیرفته. جزیی که نهتنها خللی در فضای خیابان بهوجود نمیآورد بلکه حتی به واسطه کتابها و نشریات جور واجور کنار خیابان، چهرهای شاداب هم به آن میبخشد. البته امروز حاشیههای خیابان انقلاب فقط به کتابهای دست دوم محدود نیست و چیزهای دیگری هم به آن اضافه شده است. مثلا مدتی است که جوانی در کنار
خیابان بساطی کوچک پهن میکند و در همان خیابان، پرتره شاعران و نویسندگان غالبا معاصر ایرانی را میکشد و با فروش آنها، زندگیاش را میگذراند. کمی آن طرفتر هم پیرمردی بهکشیدن طرح و فروش آنها مشغول است. با گذر زمان بساطهای کتابفروشی کنار پیادهروهای انقلاب تبدیل به بخشی از فرهنگ خیابان شدهاند و دستکم از نظر مردم حاضر در خیابان، به عنوان یک معضل شناخته نمیشوند. اما به طور کلی، دستفروشان همیشه خواستهاند تا به عنوان جزیی از خیابان پذیرفته شوند. روزنامه اطلاعات 20 شهریور 1363، اظهارات یک دستفروش را اینچنین نقل کرده است: «ببینید! مسوولان خیابانها را به ارث نبردهاند. بردهاند؟ این مایملك شخصیشان نیست! بلكه به همه تعلق دارد.» حتی در ماههای ابتدایی بعد از انقلاب، انجمن کتابفروشان خیابانی هم به وجود آمده بود تا سروسامانی به وضعیت این کتابفروشان داده شود اما امروز دیگر تعداد زیاد بساطهای دستفروشی کتاب در راسته انقلاب، چیزی عادی و روزمره به شمار میرود.
همیشه این تصور درباره دستفروشیهای کتاب وجود داشته که کتابهایی که به هر دلیل، امکان چاپ یا فروش رسمی ندارند از این طریق به فروش میرسند. اما یک نگاه گذرا به دستفروشیها و مغازههای کتاب دستدومفروشی نشان میدهد که خیلی از کتابهای کنار خیابان بههیچوجه نایاب یا ممنوع نیستند.
مثلا در یک مورد و در یک دستفروشی در حوالی خیابان دانشگاه، کتاب «قرائتی نقادانه از رمان چهره مرد هنرمند در جوانی» دیده میشود. کتابی نوشته «دیوید سید» که توسط منوچهر بدیعی به فارسی ترجمه شده و نشر روزنگار در سال 1382 منتشرش کرده است. قیمت پشت جلد کتاب 2600تومان است اما در این بساطی کنار خیابان 5000تومان به فروش میرسد. فروشنده میگوید که این کتاب تخفیف هم دارد اما کتاب را سر جایش میگذارم و راهم را به سمت میدان انقلاب ادامه میدهم. چونکه قبلا این کتاب را از یک مغازه دستدومفروشی حوالی کارگر جنوبی با قیمت 1500تومان خریدهام. عجیب اینکه این دستدومفروشی، نسخههای زیادی هم از این کتاب روی هم تلنبار کرده بود و کتابها هم همگی نو بودند. اما چرا کتابی مثل این از پشت ویترین یا قفسههای کتابفروشی به کنار خیابان یا به دستدومفروشیها تبعید شده است؟ «چهره مرد هنرمند در جوانی» از شاهکارهای «جیمز جویس» به شمار میرود و کتاب یادشده به این شاهکار جویس میپردازد. این کتاب شامل دو بخش عمده است: در بخش اول زمینه تاریخی و فرهنگی رمان، مورد توجه قرار گرفته و نقدهای نوشتهشده توسط سایر منتقدان مورد بررسی قرار میگیرد. همچنین برخی از مفاهیم بنیادین نظریه باختین که در قرائت نویسنده از رمان مورد استفاده قرار میگیرند توضیح داده شده است. در بخش دوم، قرائت نقادانه مشروحی از رمان جویس صورت گرفته که عمدتا بر نظریه گفتوگوشناسی «باختین» متکی است اگرچه در آن از سایر مفاهیم عام نقد ادبی هم استفاده شده است. تیراژ این کتاب سههزار نسخه درج شده و لابد به دلیل اینکه در زمان خودش به فروش نرفته از قفسههای کتابفروشی به کنار خیابان نقل مکان کرده است. مساله این است که در بین کتابهای دستفروشیها، آثار دیگری هم میتوان پیدا کرد که وضعیتی شبیه به کتاب یادشده داشته باشند و این کتاب، یک استثنا نیست.
کتابفروشی شرکت سهامی انتشار
شرکت سهامی انتشار در اواخر دهه 30 توسط افرادی چون مهدی بازرگان، محمود طالقانی و یدالله سحابی تاسیس شد و در این سالها بیش از 400 عنوان کتاب منتشر کرده است. از جمله مهمترین کتابهایی که این انتشاراتی منتشر کرده، دوره شش جلدی «پرتوی از قرآن» طالقانی، «فلسفه حقوق» ناصر کاتوزیان در سهجلد، کتابهایی از اسلامی ندوشن و مجموعه 20جلدی «تاریخ تمدن» محمود حکیمی است که برای رده سنی کودک و نوجوان تالیف شده است. غالب فعالیت شرکت سهامی انتشار در حوزههای فلسفی، دینی، اجتماعی، مدیریت و کتابهای علمی است. کتابفروشی این انتشارات در بازارچه کتاب و روبهروی کتابفروشی انتشارات خجسته است. ویترین این کتابفروشی کمی متفاوت از دیگر کتابفروشیهاست چونکه به نظر میرسد این ویترین تقریبا بیتوجه به آثار تازهمنتشرشده است. غالب کتابهایی که در ویترین چیده شدهاند، آثار مربوط به حوزه روشنفکری دینی، تاریخ و سیاست است. کتابهای شریعتی، طالقانی و عزتالله سحابی بیش از هر کتاب دیگری در این ویترین، جلب توجه میکنند. کتاب دیگری نیز درست در مرکز دید گذاشته شده: «خاطرات سیاسی خلیل ملکی.» در کنار هم دو کتاب «چریکهای فدایی خلق» و «حزب توده» که هر دو توسط موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی منتشر شدهاند، قرار دارند. در ویترین، تعدادی کتاب علمی هم دیده میشود.
بر در ورودی کتابفروشی، پوستری چسباندهاند درباره نرمافزاری که حاوی تمام آثار شریعتی است اما به کتابفروشی که وارد شوی، دو میز با فاصلهای از هم در فضای کتابفروشی میبینی. یکی کنار در ورودی که پشت صندوق کتابفروشی هم هست و دیگری نزدیک به دیوار انتهای کتابفروشی. هرچند روی میز کنار در، تعدادی از کتابهای تازهمنتشرشده هم دیده میشود اما اینجا هم مثل ویترین کتابفروشی انگار علاقه زیادی به چیدن کتابهای تازهمنتشرشده وجود نداشته است. در قفسههای پشت صندوق، کتابهای حقوقی و قانون به چشم میخورد و احتمالا بخشی از مشتریان این کتابفروشی، دانشجویان رشته حقوقاند و این کتابها در قفسهای چیده شدهاند که کمترین فاصله را با صندوق داشته باشند. در قفسههای دست چپ، کتابهای ادبی و رمان دیده میشود و در قفسههای روبهرویی هم کتابهای تاریخ، فلسفه و علوم سیاسی و حوزههای دیگر. قفسههای کتابفروشی به صورت جزیی دستهبندی نشدهاند و به این دلیل، پیداکردن کتاب از میان قفسهها کار چندان سادهای نیست. بخشی از قفسهها هم به کتابهای دینی و توضیحالمسایل اختصاص یافته است. در مدتی که در کتابفروشی هستم، چند مشتری برای خریدن کتابهای دانشگاهی و درسی وارد کتابفروشی میشوند و یک نفر هم کتابهای تفسیر قرآن طالقانی را میخواهد. اما یک مشتری نیز کتابی میخواهد به انتخاب خود کتابفروش. او از کتابفروش میخواهد یک رمان نهچندان حجیم به او بدهد. کتابفروش هم بدون آنکه سوالی بپرسد، کتابی را از میان قفسهها برمیدارد و به مشتری میدهد. مشتری بعد از یک ورقزدن سریع میگوید رمانی میخواهد که یک داستان داشته باشد. فروشنده هم پاسخ میدهد رمانها همگی یک داستان دارند و این شمارههایی که در کتاب وجود دارد، فصلبندی رمان است و نه چند داستان جدا. از ظاهر ماجرا معلوم است که خریدار، کتاب را برای هدیهدادن میخواهد و تنها ویژگی مدنظرش هم حجیمنبودن کتاب است. خریدار بعد از توضیح کتابفروش، میگوید حجم این کتاب خیلی کم است و یک کتابی میخواهد کمی از این بلندتر. آدم ناخواسته یاد کفشفروشی و خرید کفش میافتد، زمانی که یک کفش، کوچک یا بزرگ است و از فروشنده سایز دیگری خواسته میشود. اما احتمالا مشتریان تصادفی کتاب، برای خرید کفش خیلی سختگیرانهتر عمل میکنند تا خرید کتاب. لابد به این دلیل که کفش یا چیزهایی مثل این، ازجمله کالاهای ضروری زندگی به شمار میروند و کتاب نه. از قرار حجم رمان دوم به مذاق خریدار خوش میآید و کتاب را میخرد. او کتاب دیگری هم از روی میز انتخاب کرده است: جملات گزیده علی شریعتی.
در کتابفروشی شرکت سهامی انتشار، کتابهای ادبی و رمان ارجحیت ندارند و به این علت، مخاطبان کتابهای ادبی هم مشتریان اصلی این کتابفروشی به شمار نمیروند. شاید به همین دلیل است که میتوان در میان قفسههای کتابفروشی چند رمان یا کتاب شعر یافت که بهآسانی در کتابفروشیهای دیگر پیدا نمیشوند. یکی از این کتابها، مجموعه شعر «خطاب به پروانهها» است که آخرین بار در سال 90 توسط نشر مرکز منتشر شد. خطاب به پروانهها یک مقاله مشهور نیز در انتهای خود دارد: «چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم.» در همان کتابفروشی چند سطر ابتدایی مقاله را که بخوانی، میبینی که نویسنده در همان ابتدا علت نوشتهشدن مقاله را روشن کرده است: «چرا شاعر کهن به ندرت شعر خود را توضیح میداد و شاعر جدید، مثلا نیما و شاعر بعد از نیما، شعر خود را توضیح میدهند. علت، آن است که فرم شعر شاعر کهن، حتی هر فرم و حتی فرم تکتک شعرهای او، قبلا توضیح داده شده بود، یعنی نت فرم از پیش نوشته شده بود و شاعر با فرم شعرش، یا بهتر بگوییم، با اجرای شعرش، نت را اجرا میکرد. چیزی که پیشاپیش توضیح داده شده، نیازی به توضیح بعدی توسط خود اجراکننده ندارد، گرچه ممکن است بعدا هزار جور توضیح پیدا کند...» کتاب را میبندم در حالی که با خود فکر میکنم که امروز چند شاعر یا نویسنده ما میتوانند اینچنین کار خود را توضیح دهند یا اصلا ضرورتی برای این کار قایل هستند؟
اما کتابهای پرفروش، کتابفروشی شرکت سهامی انتشار، غالبا همانهاییاند که روی میز اصلی کتابفروشی چیده شدهاند. به گفته کتابفروش، «خاطرات سیاسی خلیل ملکی» از کتابهای پرفروششان بوده که البته چاپش هم تمام شده و بهزودی تجدیدچاپ خواهد شد. خاطرات سیاسی خلیل ملکی توسط شرکت سهامی انتشار منتشر شده و مقدمه را هم محمدعلی همایونکاتوزیان نوشته است. از دیگر پرفروشهای این کتابفروشی، کتاب «ایران و تنهاییش» نوشته محمدعلی اسلامیندوشن است که توسط شرکت سهامی انتشار چاپ شده است. ایران و تنهاییش شامل 14 مقاله از ندوشن است که به سرنوشت خاص ایران در مقایسه با کشورهای دیگر پرداخته است. کتابهایی مثل «گفتوشنودهای سیدمحمدعلی باب با روحانیون» (تحقیق و پژوهش حسن مرسلوند) و «خاطرات آیتالله خلخالی» از دیگر آثار پرفروش این کتابفروشی در مدت اخیر بوده است.
همیشه این تصور درباره دستفروشیهای کتاب وجود داشته که کتابهایی که به هر دلیل، امکان چاپ یا فروش رسمی ندارند از این طریق به فروش میرسند. اما یک نگاه گذرا به دستفروشیها و مغازههای کتاب دستدومفروشی نشان میدهد که خیلی از کتابهای کنار خیابان بههیچوجه نایاب یا ممنوع نیستند.
مثلا در یک مورد و در یک دستفروشی در حوالی خیابان دانشگاه، کتاب «قرائتی نقادانه از رمان چهره مرد هنرمند در جوانی» دیده میشود. کتابی نوشته «دیوید سید» که توسط منوچهر بدیعی به فارسی ترجمه شده و نشر روزنگار در سال 1382 منتشرش کرده است. قیمت پشت جلد کتاب 2600تومان است اما در این بساطی کنار خیابان 5000تومان به فروش میرسد. فروشنده میگوید که این کتاب تخفیف هم دارد اما کتاب را سر جایش میگذارم و راهم را به سمت میدان انقلاب ادامه میدهم. چونکه قبلا این کتاب را از یک مغازه دستدومفروشی حوالی کارگر جنوبی با قیمت 1500تومان خریدهام. عجیب اینکه این دستدومفروشی، نسخههای زیادی هم از این کتاب روی هم تلنبار کرده بود و کتابها هم همگی نو بودند. اما چرا کتابی مثل این از پشت ویترین یا قفسههای کتابفروشی به کنار خیابان یا به دستدومفروشیها تبعید شده است؟ «چهره مرد هنرمند در جوانی» از شاهکارهای «جیمز جویس» به شمار میرود و کتاب یادشده به این شاهکار جویس میپردازد. این کتاب شامل دو بخش عمده است: در بخش اول زمینه تاریخی و فرهنگی رمان، مورد توجه قرار گرفته و نقدهای نوشتهشده توسط سایر منتقدان مورد بررسی قرار میگیرد. همچنین برخی از مفاهیم بنیادین نظریه باختین که در قرائت نویسنده از رمان مورد استفاده قرار میگیرند توضیح داده شده است. در بخش دوم، قرائت نقادانه مشروحی از رمان جویس صورت گرفته که عمدتا بر نظریه گفتوگوشناسی «باختین» متکی است اگرچه در آن از سایر مفاهیم عام نقد ادبی هم استفاده شده است. تیراژ این کتاب سههزار نسخه درج شده و لابد به دلیل اینکه در زمان خودش به فروش نرفته از قفسههای کتابفروشی به کنار خیابان نقل مکان کرده است. مساله این است که در بین کتابهای دستفروشیها، آثار دیگری هم میتوان پیدا کرد که وضعیتی شبیه به کتاب یادشده داشته باشند و این کتاب، یک استثنا نیست.
کتابفروشی شرکت سهامی انتشار
شرکت سهامی انتشار در اواخر دهه 30 توسط افرادی چون مهدی بازرگان، محمود طالقانی و یدالله سحابی تاسیس شد و در این سالها بیش از 400 عنوان کتاب منتشر کرده است. از جمله مهمترین کتابهایی که این انتشاراتی منتشر کرده، دوره شش جلدی «پرتوی از قرآن» طالقانی، «فلسفه حقوق» ناصر کاتوزیان در سهجلد، کتابهایی از اسلامی ندوشن و مجموعه 20جلدی «تاریخ تمدن» محمود حکیمی است که برای رده سنی کودک و نوجوان تالیف شده است. غالب فعالیت شرکت سهامی انتشار در حوزههای فلسفی، دینی، اجتماعی، مدیریت و کتابهای علمی است. کتابفروشی این انتشارات در بازارچه کتاب و روبهروی کتابفروشی انتشارات خجسته است. ویترین این کتابفروشی کمی متفاوت از دیگر کتابفروشیهاست چونکه به نظر میرسد این ویترین تقریبا بیتوجه به آثار تازهمنتشرشده است. غالب کتابهایی که در ویترین چیده شدهاند، آثار مربوط به حوزه روشنفکری دینی، تاریخ و سیاست است. کتابهای شریعتی، طالقانی و عزتالله سحابی بیش از هر کتاب دیگری در این ویترین، جلب توجه میکنند. کتاب دیگری نیز درست در مرکز دید گذاشته شده: «خاطرات سیاسی خلیل ملکی.» در کنار هم دو کتاب «چریکهای فدایی خلق» و «حزب توده» که هر دو توسط موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی منتشر شدهاند، قرار دارند. در ویترین، تعدادی کتاب علمی هم دیده میشود.
بر در ورودی کتابفروشی، پوستری چسباندهاند درباره نرمافزاری که حاوی تمام آثار شریعتی است اما به کتابفروشی که وارد شوی، دو میز با فاصلهای از هم در فضای کتابفروشی میبینی. یکی کنار در ورودی که پشت صندوق کتابفروشی هم هست و دیگری نزدیک به دیوار انتهای کتابفروشی. هرچند روی میز کنار در، تعدادی از کتابهای تازهمنتشرشده هم دیده میشود اما اینجا هم مثل ویترین کتابفروشی انگار علاقه زیادی به چیدن کتابهای تازهمنتشرشده وجود نداشته است. در قفسههای پشت صندوق، کتابهای حقوقی و قانون به چشم میخورد و احتمالا بخشی از مشتریان این کتابفروشی، دانشجویان رشته حقوقاند و این کتابها در قفسهای چیده شدهاند که کمترین فاصله را با صندوق داشته باشند. در قفسههای دست چپ، کتابهای ادبی و رمان دیده میشود و در قفسههای روبهرویی هم کتابهای تاریخ، فلسفه و علوم سیاسی و حوزههای دیگر. قفسههای کتابفروشی به صورت جزیی دستهبندی نشدهاند و به این دلیل، پیداکردن کتاب از میان قفسهها کار چندان سادهای نیست. بخشی از قفسهها هم به کتابهای دینی و توضیحالمسایل اختصاص یافته است. در مدتی که در کتابفروشی هستم، چند مشتری برای خریدن کتابهای دانشگاهی و درسی وارد کتابفروشی میشوند و یک نفر هم کتابهای تفسیر قرآن طالقانی را میخواهد. اما یک مشتری نیز کتابی میخواهد به انتخاب خود کتابفروش. او از کتابفروش میخواهد یک رمان نهچندان حجیم به او بدهد. کتابفروش هم بدون آنکه سوالی بپرسد، کتابی را از میان قفسهها برمیدارد و به مشتری میدهد. مشتری بعد از یک ورقزدن سریع میگوید رمانی میخواهد که یک داستان داشته باشد. فروشنده هم پاسخ میدهد رمانها همگی یک داستان دارند و این شمارههایی که در کتاب وجود دارد، فصلبندی رمان است و نه چند داستان جدا. از ظاهر ماجرا معلوم است که خریدار، کتاب را برای هدیهدادن میخواهد و تنها ویژگی مدنظرش هم حجیمنبودن کتاب است. خریدار بعد از توضیح کتابفروش، میگوید حجم این کتاب خیلی کم است و یک کتابی میخواهد کمی از این بلندتر. آدم ناخواسته یاد کفشفروشی و خرید کفش میافتد، زمانی که یک کفش، کوچک یا بزرگ است و از فروشنده سایز دیگری خواسته میشود. اما احتمالا مشتریان تصادفی کتاب، برای خرید کفش خیلی سختگیرانهتر عمل میکنند تا خرید کتاب. لابد به این دلیل که کفش یا چیزهایی مثل این، ازجمله کالاهای ضروری زندگی به شمار میروند و کتاب نه. از قرار حجم رمان دوم به مذاق خریدار خوش میآید و کتاب را میخرد. او کتاب دیگری هم از روی میز انتخاب کرده است: جملات گزیده علی شریعتی.
در کتابفروشی شرکت سهامی انتشار، کتابهای ادبی و رمان ارجحیت ندارند و به این علت، مخاطبان کتابهای ادبی هم مشتریان اصلی این کتابفروشی به شمار نمیروند. شاید به همین دلیل است که میتوان در میان قفسههای کتابفروشی چند رمان یا کتاب شعر یافت که بهآسانی در کتابفروشیهای دیگر پیدا نمیشوند. یکی از این کتابها، مجموعه شعر «خطاب به پروانهها» است که آخرین بار در سال 90 توسط نشر مرکز منتشر شد. خطاب به پروانهها یک مقاله مشهور نیز در انتهای خود دارد: «چرا من دیگر شاعر نیمایی نیستم.» در همان کتابفروشی چند سطر ابتدایی مقاله را که بخوانی، میبینی که نویسنده در همان ابتدا علت نوشتهشدن مقاله را روشن کرده است: «چرا شاعر کهن به ندرت شعر خود را توضیح میداد و شاعر جدید، مثلا نیما و شاعر بعد از نیما، شعر خود را توضیح میدهند. علت، آن است که فرم شعر شاعر کهن، حتی هر فرم و حتی فرم تکتک شعرهای او، قبلا توضیح داده شده بود، یعنی نت فرم از پیش نوشته شده بود و شاعر با فرم شعرش، یا بهتر بگوییم، با اجرای شعرش، نت را اجرا میکرد. چیزی که پیشاپیش توضیح داده شده، نیازی به توضیح بعدی توسط خود اجراکننده ندارد، گرچه ممکن است بعدا هزار جور توضیح پیدا کند...» کتاب را میبندم در حالی که با خود فکر میکنم که امروز چند شاعر یا نویسنده ما میتوانند اینچنین کار خود را توضیح دهند یا اصلا ضرورتی برای این کار قایل هستند؟
اما کتابهای پرفروش، کتابفروشی شرکت سهامی انتشار، غالبا همانهاییاند که روی میز اصلی کتابفروشی چیده شدهاند. به گفته کتابفروش، «خاطرات سیاسی خلیل ملکی» از کتابهای پرفروششان بوده که البته چاپش هم تمام شده و بهزودی تجدیدچاپ خواهد شد. خاطرات سیاسی خلیل ملکی توسط شرکت سهامی انتشار منتشر شده و مقدمه را هم محمدعلی همایونکاتوزیان نوشته است. از دیگر پرفروشهای این کتابفروشی، کتاب «ایران و تنهاییش» نوشته محمدعلی اسلامیندوشن است که توسط شرکت سهامی انتشار چاپ شده است. ایران و تنهاییش شامل 14 مقاله از ندوشن است که به سرنوشت خاص ایران در مقایسه با کشورهای دیگر پرداخته است. کتابهایی مثل «گفتوشنودهای سیدمحمدعلی باب با روحانیون» (تحقیق و پژوهش حسن مرسلوند) و «خاطرات آیتالله خلخالی» از دیگر آثار پرفروش این کتابفروشی در مدت اخیر بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.