ایمنی، حلقه گمشده زندگی ما
مهران آرین.کارشناس ارشد ایمنی فرایند و مدیریت ریسک
در نیمقرن اخیر، حافظه ما حوادث فاجعهآمیز طبیعی و صنعتی بسیاری را به خاطر میآورد که وقوع تعدادی از آنها همانند حادثه سونامی در فوکوشیما در ژاپن، چرنوبیل در اوکراین، بوپا در هند، پایپِر آلفا و فلیکسبُرو در انگلستان نقاطعطفی براي در بازنگری روشهای مدیریت بحران و مهندسی ایمنی عمومی و صنعتی در سطح جهانی بودند.
متأسفانه در سال گذشته در ایران نیز شاهد وقوع حوادث فاجعهآمیز متعددی در حوزههای مختلفی مانند صنعت نفت و گاز، حملونقل جادهای و ریلی و ساختمانهای تجاری و مسکونی بودهایم. آخرین حادثه از این نوع که منجر به آتشسوزی و فروریختن مجتمع پلاسکو و کشته و زخمیشدن تعدادی از هموطنان ما در تهران شد، هشداری است براي بازگوکردن نیاز مبرم به بازنگری عمده در روشهای مدیریت بحران و مهندسی ایمنی عمومی و صنعتی در ایران. بدون شک اکثر قریببهاتفاق پروژههای کوچک و بزرگ اجرائی ایران، در بخشهای مختلف عمومی و صنعتی تنها با درنظرگرفتن اصول و مبانی علوم متداول مهندسی مانند ساختمان، سازه، مکانیک و برق صورت میگیرد و اثری از کاربرد دانش مرتبط با مهندسی ایمنی نوین دیده نمیشود. در اکثر اینگونه پروژهها راهکارهای افزایش ایمنی در محیط کار یا نصب سیستمهای اطفای حریق تنها ملاحظات ایمنی درنظرگرفته شده در پروژهها هستند و از مطالعات هدفمند ایمنی براي مطالعات کمی و کیفی ریسک خبری نیست. امروزه مهندسی ایمنی با توجه به روشها و ابزار تحلیل کمی و کیفیاي که در اختیار دارد، نهتنها بهعنوان یک بخش مهندسی که به یکی از بازوهای بسیار مطمئن و
تأثیرگذار براي اخذ تصمیمگیری نهایی دولتها، سازمانها و مدیران در عرصههای مختلف بهویژه فعالیتهای عمده صنعتی، عمرانی و زیستمحیطی بدل شده است. بهعلاوه، مهندسی ایمنی مدرن امروزی وظیفهای براي بررسی اثر کاربرد روشهای معمول مهندسی بر سلامتی انسانها، محیط زیست و سرمایه به کار گرفتهشده دارد و بر آن است با یکپارچهسازی طراحی، اجرای یک طرح را ایمنتر، اقتصادیتر و سازگارتر با محیط زیست كند. در مطالعات مرتبط با مهندسی ایمنی، بررسی و شناخت حوادث عمده مرتبط با یک فعالیت از اهمیت ویژهای برخوردار است. زیرا اینگونه حوادث در مقایسه با حوادث جزئیتر، آسیب بسیار بزرگتری را متوجه انسانها، محیط زیست و سرمایهگذاری میکند. بهطورکلی حوادث جدی، حوادثی هستند که در صورت بروز میتوانند پیامدهای ذیل را به همراه داشته باشند:
١- حوادثی که منجر به مرگ بیش از یک نفر یا نقص عضو دائمی تعداد زیادی شوند؛
٢-حوادثی که منجر به آسیب گسترده و گاه بازگشتناپذير به محیط زیست شوند؛
٣-حوادثی که منجر به ازدسترفتن سرمایهای عمده از عوامل درگیر حادثه شود؛
٤-حوادثی که منجر به خدشهدارشدن شهرت و اعتبار در حضور افکار عمومی و بینالمللی شوند.
وقوع اینگونه حوادث الزاما محدود به صنایع و فعالیتهای پرخطر مانند صنایع نفت و گاز و شیمیایی نمیشوند. بلکه گزارشهای روزانهای از رویداد نمونههای متعددی از این قبیل حوادث را میتوانید در میان اخبار و جراید عمومی جستوجو کنید. آیا میتوانید در نظر بگیرید که تاکنون شاهد رخداد چه تعدادی از این نوع حوادث در طول زندگی خود بودهاید که بر اثر آن اعضای خانواده، دوستان، همکاران و در گسترهای وسیعتر همشهریان و هموطنهای شما آسیب دیدهاند؟ اگر شما هم مانند نویسنده این متن مثالهای زیادی از این نوع را در خاطر داشته باشید، باید متوجه شده باشید که نیازِ مبرمی براي بهبود روشها و راهکارهایی وجود دارد که باید قبل و بعد از حوادث براي مدیریت و کاهش اثرات بحران اعمال شوند که اگر و اگر تاکنون اعمال شده بودند، منجر به کاهش محسوس تعداد اینگونه حوادث و کنترل پیامدهای آنها و بهحداقلرساندن اثرات منفی اینگونه حوادث شده بود.
امکان رخداد حوادث جدی در هر لحظه وجود دارد، اما از نظر آماری احتمال رخداد اینگونه حوادث بسیاربسیار کم است. احتمال رویدادن اینگونه رخدادها را ميتوان با توجه به کثرت انجام آن نوع بهویژه از فعالیت خطرناک که میتواند به بروز حادثه فاجعهآمیز منجر شود، به صورت روزانه، سالانه، 10ساله، صدساله و در نهایت هزارساله تقسیم کرد.
پس هرچه بیشتر فعالیت خطرناک انجام دهید، احتمال رخداد حادثه را بالاتر میبرید. آنچه باید از آن مطمئن بود این است که عدم وقوع یک حادثه در گذشته هرگز و هرگز به معنی ایمنبودن و عدم رخداد حادثه در آینده نيست. براي شناخت لایههای حفاظتی مؤثر در کاهش احتمال رویداد و کنترل اثرات حادثه برای کاهش احتمال رویداد یک حادثه و در صورت رخداد، کنترل اثرات آن، میتوان لایههای حفاظتی را در نظر گرفت.
در نیمقرن اخیر، حافظه ما حوادث فاجعهآمیز طبیعی و صنعتی بسیاری را به خاطر میآورد که وقوع تعدادی از آنها همانند حادثه سونامی در فوکوشیما در ژاپن، چرنوبیل در اوکراین، بوپا در هند، پایپِر آلفا و فلیکسبُرو در انگلستان نقاطعطفی براي در بازنگری روشهای مدیریت بحران و مهندسی ایمنی عمومی و صنعتی در سطح جهانی بودند.
متأسفانه در سال گذشته در ایران نیز شاهد وقوع حوادث فاجعهآمیز متعددی در حوزههای مختلفی مانند صنعت نفت و گاز، حملونقل جادهای و ریلی و ساختمانهای تجاری و مسکونی بودهایم. آخرین حادثه از این نوع که منجر به آتشسوزی و فروریختن مجتمع پلاسکو و کشته و زخمیشدن تعدادی از هموطنان ما در تهران شد، هشداری است براي بازگوکردن نیاز مبرم به بازنگری عمده در روشهای مدیریت بحران و مهندسی ایمنی عمومی و صنعتی در ایران. بدون شک اکثر قریببهاتفاق پروژههای کوچک و بزرگ اجرائی ایران، در بخشهای مختلف عمومی و صنعتی تنها با درنظرگرفتن اصول و مبانی علوم متداول مهندسی مانند ساختمان، سازه، مکانیک و برق صورت میگیرد و اثری از کاربرد دانش مرتبط با مهندسی ایمنی نوین دیده نمیشود. در اکثر اینگونه پروژهها راهکارهای افزایش ایمنی در محیط کار یا نصب سیستمهای اطفای حریق تنها ملاحظات ایمنی درنظرگرفته شده در پروژهها هستند و از مطالعات هدفمند ایمنی براي مطالعات کمی و کیفی ریسک خبری نیست. امروزه مهندسی ایمنی با توجه به روشها و ابزار تحلیل کمی و کیفیاي که در اختیار دارد، نهتنها بهعنوان یک بخش مهندسی که به یکی از بازوهای بسیار مطمئن و
تأثیرگذار براي اخذ تصمیمگیری نهایی دولتها، سازمانها و مدیران در عرصههای مختلف بهویژه فعالیتهای عمده صنعتی، عمرانی و زیستمحیطی بدل شده است. بهعلاوه، مهندسی ایمنی مدرن امروزی وظیفهای براي بررسی اثر کاربرد روشهای معمول مهندسی بر سلامتی انسانها، محیط زیست و سرمایه به کار گرفتهشده دارد و بر آن است با یکپارچهسازی طراحی، اجرای یک طرح را ایمنتر، اقتصادیتر و سازگارتر با محیط زیست كند. در مطالعات مرتبط با مهندسی ایمنی، بررسی و شناخت حوادث عمده مرتبط با یک فعالیت از اهمیت ویژهای برخوردار است. زیرا اینگونه حوادث در مقایسه با حوادث جزئیتر، آسیب بسیار بزرگتری را متوجه انسانها، محیط زیست و سرمایهگذاری میکند. بهطورکلی حوادث جدی، حوادثی هستند که در صورت بروز میتوانند پیامدهای ذیل را به همراه داشته باشند:
١- حوادثی که منجر به مرگ بیش از یک نفر یا نقص عضو دائمی تعداد زیادی شوند؛
٢-حوادثی که منجر به آسیب گسترده و گاه بازگشتناپذير به محیط زیست شوند؛
٣-حوادثی که منجر به ازدسترفتن سرمایهای عمده از عوامل درگیر حادثه شود؛
٤-حوادثی که منجر به خدشهدارشدن شهرت و اعتبار در حضور افکار عمومی و بینالمللی شوند.
وقوع اینگونه حوادث الزاما محدود به صنایع و فعالیتهای پرخطر مانند صنایع نفت و گاز و شیمیایی نمیشوند. بلکه گزارشهای روزانهای از رویداد نمونههای متعددی از این قبیل حوادث را میتوانید در میان اخبار و جراید عمومی جستوجو کنید. آیا میتوانید در نظر بگیرید که تاکنون شاهد رخداد چه تعدادی از این نوع حوادث در طول زندگی خود بودهاید که بر اثر آن اعضای خانواده، دوستان، همکاران و در گسترهای وسیعتر همشهریان و هموطنهای شما آسیب دیدهاند؟ اگر شما هم مانند نویسنده این متن مثالهای زیادی از این نوع را در خاطر داشته باشید، باید متوجه شده باشید که نیازِ مبرمی براي بهبود روشها و راهکارهایی وجود دارد که باید قبل و بعد از حوادث براي مدیریت و کاهش اثرات بحران اعمال شوند که اگر و اگر تاکنون اعمال شده بودند، منجر به کاهش محسوس تعداد اینگونه حوادث و کنترل پیامدهای آنها و بهحداقلرساندن اثرات منفی اینگونه حوادث شده بود.
امکان رخداد حوادث جدی در هر لحظه وجود دارد، اما از نظر آماری احتمال رخداد اینگونه حوادث بسیاربسیار کم است. احتمال رویدادن اینگونه رخدادها را ميتوان با توجه به کثرت انجام آن نوع بهویژه از فعالیت خطرناک که میتواند به بروز حادثه فاجعهآمیز منجر شود، به صورت روزانه، سالانه، 10ساله، صدساله و در نهایت هزارساله تقسیم کرد.
پس هرچه بیشتر فعالیت خطرناک انجام دهید، احتمال رخداد حادثه را بالاتر میبرید. آنچه باید از آن مطمئن بود این است که عدم وقوع یک حادثه در گذشته هرگز و هرگز به معنی ایمنبودن و عدم رخداد حادثه در آینده نيست. براي شناخت لایههای حفاظتی مؤثر در کاهش احتمال رویداد و کنترل اثرات حادثه برای کاهش احتمال رویداد یک حادثه و در صورت رخداد، کنترل اثرات آن، میتوان لایههای حفاظتی را در نظر گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.