تأملی در آخرین نمایش افروز فروزند
مافیاییشدن دورهمیهای شبانه
محمدحسن خدایی
از پس تغییر مناسبات مادی جامعه ایران و اتمیزهشدن روابط و فقیرشدن حوزه عمومی و راندهشدن تجربه زیسته افراد به فضاهای داخلی و درنهایت شبنشینی و دورهمیهای گاه و بیگاه دوستانه، بازی جمعی و ازغربآمدهای مانند «مافیا» در دهههای 80 و 90 شمسی در میان جوانان طبقه متوسط محبوبیت زیادی یافت. بازی مافیا به مثابه نوعی از اجراگری نقش تازه و جایگاه متفاوت، با میانجی فرمی سرخوشانه و بازیمحور، امکان کنشورزیهایی مانند حدسزدن، بهخطاانداختن و قضاوت را مهیا میکرد. از این منظر، مافیا وقفهای کوچک و وسوسهانگیز بود در روند ملالانگیز زندگی روزمره که در کمیابشدن تجربههای مشترک، فضای خصوصی را قلمروزدایی کرده و با مختصات تازه، بار دیگر قلمروگذاری میشود؛ همان امکان وسوسهانگیزی که افروز فروزند در مقام نویسنده و کارگردان به آن التفات کرده است. مافیا نمایشی است که استراتژی اجرا و روایت خود را در بازنمایی زندگی روزمره افرادی قرار داده که در یکی از شبنشینیهای ملالآورشان، مافیا بازی میکنند و از پس روابط ازدسترفتهشان ازقضا در آن ناکام میمانند. ناکامی در نسبت با غیاب دوستانی همچون «منیر» و «شهرام»، که روزگاری در جمع
بوده و اکنون مشمول فراموشی و تغافل شدهاند. افروز فروزند روایت پرتنشی از مناسبات شخصیتهایی را به نمایش گذاشته که امید چندانی به رستگاریشان در انتها مشاهده نمیشود. روایت آدمهایی که در فرسایش ساختارهای جامعه، برای دوامآوردن و صیانت نفس، بهراحتی دروغ میگویند و آرمانهای جمعی را فدای منافع شخصی میکنند. از این باب نمایش مافیا یادآور سینمای متأخر و اجتماعی اصغر فرهادی و کل آن سیاست بازنمایی زندگی روزمره طبقه متوسط در سینما و تئاتر اواخر دهه 80 و اوایل دهه 90 است. سینما و تئاتری که در واکنش به وضعیت معیشتی و اخلاقی جامعه و تخاصمات طبقات اجتماعی آن، رئالیسم ساده و سرراستی را برگزیده است. اما مافیا در ادامه به نوعی رویگردان از این رئالیسم عینیتگرا، به شکل مداوم به تکگوییهای ذهنی پناه جسته و میان روایت عینی و ذهنی دوپاره میشود. روایت ذهنی که اعتراف شخصیتهاست در قبال رابطهای که با منیر و شهرام دارند؛ همان زوج غایب و گرفتار مسائل سیاسی. روایت غالب اما همان رئالیسم عینیتگراست که مناسبات افراد را در دورهمی و مافیا بازیکردن افشا میکند. این دوپارهشدن روایت در نسبت با وجدان معذب شخصیتهاست در قبال
دوستان غایب. دوستانی که به هر دلیل مهاجرت به غرب را انتخاب کرده و در مرز ایران و ترکیه، بازداشت شده و از جانب دوستان مورد غفلت واقع شدهاند. تکگویی شخصیتها همچون سازوبرگ و تکنیکهای بازی مافیا عمل میکند؛ نوعی اعتراف که قرار است تطهیر کند و ادعای بیگناهی یا همان «شهروند»بودن در بازی مافیا را به میانجی کلام و به شيوه ژست اجرا کند. بازی مافیا همچون خود تئاتر، وابسته به اجراست. اینجا هم وجدان معذب افراد، برای تسکینیافتن و شاید فریفتن دیگران، نمایش و بازی توأمان خود را اجرا کرده و در پی اقناع است. وجدان معذب اما از پس این اعتراف و اقناع، تسکین نخواهد یافت و زخم غیاب دیگری، حضور اکنونی افراد را مسئلهساز و بحرانی خواهد کرد. پناهبردن افروز فروزند به اخلاق شخصی و غفلت از ساختارهای متصلب، در نهایت به همین روایت آدمهای دروغگو و فرصتطلب منتهی خواهد شد، چراکه نمایش مافیا توان روشنکردن نسبت خود با وضعیت عمومیتر اخلاق و سیاست را ندارد یا اینکه نمیخواهد به این مهم دست زند.
بازی بازیگران و طراحی صحنه، رئالیستی و در خدمت گفتمان نمایش است. همهچیز قرار به شفافیت و سادگی دارد، اگرچه دروغ و پیچیدگی، کل روابط و مناسبات را دربر گرفته است. منوچهر شجاع با طراحی صحنه رئالیستی خود، با تقسیم صحنه به اتاق پذیرایی و بالکن بیرونی، همه چیز را زیر نگاه خیره تماشاگران قرار داده تا استراتژی واقعگرایی نمایش، دچار خدشه و تخطی نشود. از این منظر، مافیا تخیل تماشاگران را معطوف به امر واقع جاری و ساری در روی صحنه میکند و آنچنان راه به شیطنت و خیالورزی نمیدهد. تنها وقفههای ممکن، تکگویی شخصیتها و شیطنت و یارگیری افراد هنگام بازی مافیاست که این بازنمایی سفتوسخت امر واقع و زندگی روزمره را اندکی پس میزند. مافیا با آنکه همراه طنز است، اما در نهایت روایتی است در خدمت روایت ملال؛ ملالی که از زیست ویران مردمان طبقه متوسط جامعه، به نمایش در آمده است. جامعهای که حتی دل سپردن به بازی و انتظار سرخوشی و فراموشی بعد از آن هم، توان تسکیندادن وجدان معذب افراد را ندارد.
نمایش مافیا در بازنمایی انحطاط وضعیت و ازکارافتادگی روابط و مناسبات اخلاقی و مادی جامعه بهنسبت موفق است. جامعهای که همگی عاملیتهای آن، در قبال دیگری به مدد زرنگی و صیانت نفس، مجبور به مشارکت در بازی همگانی مافیا و لاجرم واردشدن به منطق بازی و مبادله است. حتی اقلیتهای مذهبی که سوان و آرپا، آن خواهر و برادر ارمنی به نمایش در میآورند. افروز فروزند با نمایش مافیا، همچون اصغر فرهادی و سعید روستایی و... اجتماعی بحرانزده را روایت میکند. اما همچنان میتوان از فرم محافظهکار مافیا پرسید که چگونه بهترین شیوه بازنمایی این انحطاط را در نوعی رئالیسم سرراست انتخاب کرده و تسلیم ذوق جمعی مردمان شده است.
از پس تغییر مناسبات مادی جامعه ایران و اتمیزهشدن روابط و فقیرشدن حوزه عمومی و راندهشدن تجربه زیسته افراد به فضاهای داخلی و درنهایت شبنشینی و دورهمیهای گاه و بیگاه دوستانه، بازی جمعی و ازغربآمدهای مانند «مافیا» در دهههای 80 و 90 شمسی در میان جوانان طبقه متوسط محبوبیت زیادی یافت. بازی مافیا به مثابه نوعی از اجراگری نقش تازه و جایگاه متفاوت، با میانجی فرمی سرخوشانه و بازیمحور، امکان کنشورزیهایی مانند حدسزدن، بهخطاانداختن و قضاوت را مهیا میکرد. از این منظر، مافیا وقفهای کوچک و وسوسهانگیز بود در روند ملالانگیز زندگی روزمره که در کمیابشدن تجربههای مشترک، فضای خصوصی را قلمروزدایی کرده و با مختصات تازه، بار دیگر قلمروگذاری میشود؛ همان امکان وسوسهانگیزی که افروز فروزند در مقام نویسنده و کارگردان به آن التفات کرده است. مافیا نمایشی است که استراتژی اجرا و روایت خود را در بازنمایی زندگی روزمره افرادی قرار داده که در یکی از شبنشینیهای ملالآورشان، مافیا بازی میکنند و از پس روابط ازدسترفتهشان ازقضا در آن ناکام میمانند. ناکامی در نسبت با غیاب دوستانی همچون «منیر» و «شهرام»، که روزگاری در جمع
بوده و اکنون مشمول فراموشی و تغافل شدهاند. افروز فروزند روایت پرتنشی از مناسبات شخصیتهایی را به نمایش گذاشته که امید چندانی به رستگاریشان در انتها مشاهده نمیشود. روایت آدمهایی که در فرسایش ساختارهای جامعه، برای دوامآوردن و صیانت نفس، بهراحتی دروغ میگویند و آرمانهای جمعی را فدای منافع شخصی میکنند. از این باب نمایش مافیا یادآور سینمای متأخر و اجتماعی اصغر فرهادی و کل آن سیاست بازنمایی زندگی روزمره طبقه متوسط در سینما و تئاتر اواخر دهه 80 و اوایل دهه 90 است. سینما و تئاتری که در واکنش به وضعیت معیشتی و اخلاقی جامعه و تخاصمات طبقات اجتماعی آن، رئالیسم ساده و سرراستی را برگزیده است. اما مافیا در ادامه به نوعی رویگردان از این رئالیسم عینیتگرا، به شکل مداوم به تکگوییهای ذهنی پناه جسته و میان روایت عینی و ذهنی دوپاره میشود. روایت ذهنی که اعتراف شخصیتهاست در قبال رابطهای که با منیر و شهرام دارند؛ همان زوج غایب و گرفتار مسائل سیاسی. روایت غالب اما همان رئالیسم عینیتگراست که مناسبات افراد را در دورهمی و مافیا بازیکردن افشا میکند. این دوپارهشدن روایت در نسبت با وجدان معذب شخصیتهاست در قبال
دوستان غایب. دوستانی که به هر دلیل مهاجرت به غرب را انتخاب کرده و در مرز ایران و ترکیه، بازداشت شده و از جانب دوستان مورد غفلت واقع شدهاند. تکگویی شخصیتها همچون سازوبرگ و تکنیکهای بازی مافیا عمل میکند؛ نوعی اعتراف که قرار است تطهیر کند و ادعای بیگناهی یا همان «شهروند»بودن در بازی مافیا را به میانجی کلام و به شيوه ژست اجرا کند. بازی مافیا همچون خود تئاتر، وابسته به اجراست. اینجا هم وجدان معذب افراد، برای تسکینیافتن و شاید فریفتن دیگران، نمایش و بازی توأمان خود را اجرا کرده و در پی اقناع است. وجدان معذب اما از پس این اعتراف و اقناع، تسکین نخواهد یافت و زخم غیاب دیگری، حضور اکنونی افراد را مسئلهساز و بحرانی خواهد کرد. پناهبردن افروز فروزند به اخلاق شخصی و غفلت از ساختارهای متصلب، در نهایت به همین روایت آدمهای دروغگو و فرصتطلب منتهی خواهد شد، چراکه نمایش مافیا توان روشنکردن نسبت خود با وضعیت عمومیتر اخلاق و سیاست را ندارد یا اینکه نمیخواهد به این مهم دست زند.
بازی بازیگران و طراحی صحنه، رئالیستی و در خدمت گفتمان نمایش است. همهچیز قرار به شفافیت و سادگی دارد، اگرچه دروغ و پیچیدگی، کل روابط و مناسبات را دربر گرفته است. منوچهر شجاع با طراحی صحنه رئالیستی خود، با تقسیم صحنه به اتاق پذیرایی و بالکن بیرونی، همه چیز را زیر نگاه خیره تماشاگران قرار داده تا استراتژی واقعگرایی نمایش، دچار خدشه و تخطی نشود. از این منظر، مافیا تخیل تماشاگران را معطوف به امر واقع جاری و ساری در روی صحنه میکند و آنچنان راه به شیطنت و خیالورزی نمیدهد. تنها وقفههای ممکن، تکگویی شخصیتها و شیطنت و یارگیری افراد هنگام بازی مافیاست که این بازنمایی سفتوسخت امر واقع و زندگی روزمره را اندکی پس میزند. مافیا با آنکه همراه طنز است، اما در نهایت روایتی است در خدمت روایت ملال؛ ملالی که از زیست ویران مردمان طبقه متوسط جامعه، به نمایش در آمده است. جامعهای که حتی دل سپردن به بازی و انتظار سرخوشی و فراموشی بعد از آن هم، توان تسکیندادن وجدان معذب افراد را ندارد.
نمایش مافیا در بازنمایی انحطاط وضعیت و ازکارافتادگی روابط و مناسبات اخلاقی و مادی جامعه بهنسبت موفق است. جامعهای که همگی عاملیتهای آن، در قبال دیگری به مدد زرنگی و صیانت نفس، مجبور به مشارکت در بازی همگانی مافیا و لاجرم واردشدن به منطق بازی و مبادله است. حتی اقلیتهای مذهبی که سوان و آرپا، آن خواهر و برادر ارمنی به نمایش در میآورند. افروز فروزند با نمایش مافیا، همچون اصغر فرهادی و سعید روستایی و... اجتماعی بحرانزده را روایت میکند. اما همچنان میتوان از فرم محافظهکار مافیا پرسید که چگونه بهترین شیوه بازنمایی این انحطاط را در نوعی رئالیسم سرراست انتخاب کرده و تسلیم ذوق جمعی مردمان شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.