|

واقعیتی به نام دولت - 6

سیدیوسف مصطفوی

پذیرش پیش‌فرض‌هایی چون اصل مسوولیت فردی یا تربیت پذیری فردی و جمعی ممکن است مجموعه جست‌وجو‌ها و گفت‌وگو‌ها را ناخواسته به سمت‌وسویی بکشاند که همه پدیدارها و واقعیت‌های اجتماعی به رفتارها و خلقیات فردی فروکاسته شود و در میان تمام دانش‌ها برای شناخت واقعیات جامعه به روانشناسی و رفتارشناسی و علوم تربیتی و دانش‌های وابسته به این حوزه اکتفا شود. حال آنکه در حقیقت امر همان‌قدر که به این دانش‌ها برای کشف حقایق امور محتاج هستیم به جامعه‌شناسی و جامعه‌شناسی سیاسی و اقتصاد و دانش‌هایی از این دست نیز محتاج هستیم. اینکه برای تبیین تحولات پیچیده و متعدد و متنوع جامعه ایران امروز به رفتارشناسی یا روانشناسی فردی و جمعی مردم عادی یا زمامداران اکتفا کنیم و مسوولیت‌های حقوقی و اخلاقی هریک را گوشزد کنیم همان‌قدر یک‌جانبه‌گرایانه است که بخواهیم با سلب مسوولیت از افراد یا جامعه، همه کاسه‌ها و کوزه‌ها را بر سر نهاد دولت یا ساختار سیاسی یا مناسبات اقتصادی یا حتی شرایط اقلیمی و جغرافیایی و امثال آنها بشکنیم و از خود و دیگران در پدیدآمدن وضع موجود در نگاهی تقدیرگرایانه و جبری‌مسلکانه سلب‌مسوولیت کنیم به نحوی که جز در انتظار معجزه چشمداشتی و چشم‌اندازی برای تغییر پیشاروی خود نداشته باشیم. بنابرین باید همه واقعیت‌ها را با هم در نظر گرفت و از جمله فراموش نکرد که ساختارها و نهادهایی موجودند که بر روند امور در جامعه تاثیر می‌گذارند و از جمله این نهادها هم یکی نهاد دولت است که در جوامعی همچون جامعه ایران در یکصد سال گذشته نقشی بسزا در تحولات ایفا کرده و آنقدر فربه و کلان بوده است که سایه‌اش تمام ساحت جامعه را فرا گرفته باشد به نحوی که از گهواره تا گور زندگی افراد را تحت سلطه یا تاثیر خود داشته باشد. مطالعه جامعه ایران و ترکیه در یکصد سال گذشته بخوبی نشان دهنده آن است که نقش دولت به معنای وسیع کلمه (و نه صرفا این یا آن کابینه) در روند تحولات، بسیار اثرگذار بوده است، بسیار بیشتر از آنچه در گذشته هردو کشور یاد شده یا در تاریخ معاصر برخی کشورهای دیگر مشاهده می‌شود. اشاره به این دو کشور صرفا از آن‌رو است که برای ما بیش از جوامع دیگر آشنا هستند وگرنه آنان که اهل کاوشند و پژوهش، قطعا مثال‌ها و نمونه‌های بیشتری از تاریخ معاصر یا گذشته جهان می‌توانند عرضه کنند. آیا می‌توان انکار کرد که ساختار دولت و جهت‌گیری‌ها و تصمیمات و برنامه‌ریزی‌های آن دست‌کم در یکصد سال گذشته بر سرنوشت جامعه ایران و بلکه بر سرنوشت یکایک افراد تاثیر نداشته؟ و آیا هرچه رخ‌داده در این یک سده و اندی محصول رفتار فردی و جمعی افراد و جامعه بوده و نهاد دولت یکسره مبراست؟ در این صورت باید مطالعات اجتماعی و سیاسی را در حوزه تاریخ و اقتصاد و علوم سیاسی و جامعه‌شناسی سیاسی، همگی بیهوده انگاشت و به همان روانشناسی و علوم تربیتی برای تحلیل و تبیین حوادث بسنده کرد؟ آیا می‌توان پیدایش نفت و تاثیر آن را بر سرنوشت اقتصاد و سیاست کشور خویش نادیده بینگاریم و نیز آیا می‌توان پیامدهای حساس و تعیین‌کننده تصمیمات و برنامه‌ریزی‌های دولتی را در باب نفت و درآمدهای نفتی که کاملا مستقل از خواست و حتی اطلاع مردم بوده نادیده انگاشت؟ آیا می‌توان نقش موقعیت ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک جغرافیای کشورمان را در حوادثی که طی چند سده گذشته بر ایران و ایرانیان گذشته، فراموش کرد؟ آیا جز این است که نهاد دولت دست‌کم در قرن گذشته که با ساختاری جدید در ایران شکل گرفته تاثیراتی فراتر از اراده‌های فردی مردم در روند تحولات داشته است؟ دانشوران و پژوهندگان در علم سیاست و جامعه‌شناسی و اقتصاد و جامعه‌شناسی سیاسی به مطالعه علمی روابط و مناسبات میان دولت و جامعه و نیروهای اجتماعی و اقتصاد از منظر تاثیرگذاری و تعیین کنندگی می‌پردازند و در این باب، جهانی از مشاهدات و مطالعات و نظریه‌پردازی‌ها ساخته‌اند که چونان جهان عینی و واقعی که ما در آن زیست می‌کنیم سرشار است از دگرگونی‌ها و آکنده است از مناظره‌ها و منازعه‌ها و هرکه خواهان شناخت اینگونه عرصه‌های علمی است باید مطالعات جدی و تخصصی را در این حوزه‌ها آغاز کند. اما همین دانشوران حتی آنجا که در باب اهمیت و تاثیرگذاری و تعیین‌کنندگی ساختارها و نهادها داد سخن می‌دهند از تذکر این نکته غفلت ندارند یا دست‌کم انکار نمی‌کنند که ساختارها و نهادها به عنوان اموری مجزا از عمل، در نهایت محصول کنش‌ها هستند و در تحلیلی نهایی این افراد و گروه‌های اجتماعی‌اند که ساختارها و نهادها را ساخته و بر نهاده‌اند.
پذیرش پیش‌فرض‌هایی چون اصل مسوولیت فردی یا تربیت پذیری فردی و جمعی ممکن است مجموعه جست‌وجو‌ها و گفت‌وگو‌ها را ناخواسته به سمت‌وسویی بکشاند که همه پدیدارها و واقعیت‌های اجتماعی به رفتارها و خلقیات فردی فروکاسته شود و در میان تمام دانش‌ها برای شناخت واقعیات جامعه به روانشناسی و رفتارشناسی و علوم تربیتی و دانش‌های وابسته به این حوزه اکتفا شود. حال آنکه در حقیقت امر همان‌قدر که به این دانش‌ها برای کشف حقایق امور محتاج هستیم به جامعه‌شناسی و جامعه‌شناسی سیاسی و اقتصاد و دانش‌هایی از این دست نیز محتاج هستیم. اینکه برای تبیین تحولات پیچیده و متعدد و متنوع جامعه ایران امروز به رفتارشناسی یا روانشناسی فردی و جمعی مردم عادی یا زمامداران اکتفا کنیم و مسوولیت‌های حقوقی و اخلاقی هریک را گوشزد کنیم همان‌قدر یک‌جانبه‌گرایانه است که بخواهیم با سلب مسوولیت از افراد یا جامعه، همه کاسه‌ها و کوزه‌ها را بر سر نهاد دولت یا ساختار سیاسی یا مناسبات اقتصادی یا حتی شرایط اقلیمی و جغرافیایی و امثال آنها بشکنیم و از خود و دیگران در پدیدآمدن وضع موجود در نگاهی تقدیرگرایانه و جبری‌مسلکانه سلب‌مسوولیت کنیم به نحوی که جز در انتظار معجزه چشمداشتی و چشم‌اندازی برای تغییر پیشاروی خود نداشته باشیم. بنابرین باید همه واقعیت‌ها را با هم در نظر گرفت و از جمله فراموش نکرد که ساختارها و نهادهایی موجودند که بر روند امور در جامعه تاثیر می‌گذارند و از جمله این نهادها هم یکی نهاد دولت است که در جوامعی همچون جامعه ایران در یکصد سال گذشته نقشی بسزا در تحولات ایفا کرده و آنقدر فربه و کلان بوده است که سایه‌اش تمام ساحت جامعه را فرا گرفته باشد به نحوی که از گهواره تا گور زندگی افراد را تحت سلطه یا تاثیر خود داشته باشد. مطالعه جامعه ایران و ترکیه در یکصد سال گذشته بخوبی نشان دهنده آن است که نقش دولت به معنای وسیع کلمه (و نه صرفا این یا آن کابینه) در روند تحولات، بسیار اثرگذار بوده است، بسیار بیشتر از آنچه در گذشته هردو کشور یاد شده یا در تاریخ معاصر برخی کشورهای دیگر مشاهده می‌شود. اشاره به این دو کشور صرفا از آن‌رو است که برای ما بیش از جوامع دیگر آشنا هستند وگرنه آنان که اهل کاوشند و پژوهش، قطعا مثال‌ها و نمونه‌های بیشتری از تاریخ معاصر یا گذشته جهان می‌توانند عرضه کنند. آیا می‌توان انکار کرد که ساختار دولت و جهت‌گیری‌ها و تصمیمات و برنامه‌ریزی‌های آن دست‌کم در یکصد سال گذشته بر سرنوشت جامعه ایران و بلکه بر سرنوشت یکایک افراد تاثیر نداشته؟ و آیا هرچه رخ‌داده در این یک سده و اندی محصول رفتار فردی و جمعی افراد و جامعه بوده و نهاد دولت یکسره مبراست؟ در این صورت باید مطالعات اجتماعی و سیاسی را در حوزه تاریخ و اقتصاد و علوم سیاسی و جامعه‌شناسی سیاسی، همگی بیهوده انگاشت و به همان روانشناسی و علوم تربیتی برای تحلیل و تبیین حوادث بسنده کرد؟ آیا می‌توان پیدایش نفت و تاثیر آن را بر سرنوشت اقتصاد و سیاست کشور خویش نادیده بینگاریم و نیز آیا می‌توان پیامدهای حساس و تعیین‌کننده تصمیمات و برنامه‌ریزی‌های دولتی را در باب نفت و درآمدهای نفتی که کاملا مستقل از خواست و حتی اطلاع مردم بوده نادیده انگاشت؟ آیا می‌توان نقش موقعیت ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک جغرافیای کشورمان را در حوادثی که طی چند سده گذشته بر ایران و ایرانیان گذشته، فراموش کرد؟ آیا جز این است که نهاد دولت دست‌کم در قرن گذشته که با ساختاری جدید در ایران شکل گرفته تاثیراتی فراتر از اراده‌های فردی مردم در روند تحولات داشته است؟ دانشوران و پژوهندگان در علم سیاست و جامعه‌شناسی و اقتصاد و جامعه‌شناسی سیاسی به مطالعه علمی روابط و مناسبات میان دولت و جامعه و نیروهای اجتماعی و اقتصاد از منظر تاثیرگذاری و تعیین کنندگی می‌پردازند و در این باب، جهانی از مشاهدات و مطالعات و نظریه‌پردازی‌ها ساخته‌اند که چونان جهان عینی و واقعی که ما در آن زیست می‌کنیم سرشار است از دگرگونی‌ها و آکنده است از مناظره‌ها و منازعه‌ها و هرکه خواهان شناخت اینگونه عرصه‌های علمی است باید مطالعات جدی و تخصصی را در این حوزه‌ها آغاز کند. اما همین دانشوران حتی آنجا که در باب اهمیت و تاثیرگذاری و تعیین‌کنندگی ساختارها و نهادها داد سخن می‌دهند از تذکر این نکته غفلت ندارند یا دست‌کم انکار نمی‌کنند که ساختارها و نهادها به عنوان اموری مجزا از عمل، در نهایت محصول کنش‌ها هستند و در تحلیلی نهایی این افراد و گروه‌های اجتماعی‌اند که ساختارها و نهادها را ساخته و بر نهاده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.