|

سرچشمه تفکر هندسی ‏

ریشه‌های تفکر فلسفی اسپینوزا را باید در چند جا جست‌وجو کرد. نخست آن جنبش و جهش همه‌سویه‌ای که از سده شانزدهم میلادی به بعد بر روی هم در زمینه‌های گوناگون دانش و معرفت انسانی پدید آمده بود. سپس سنت تفکر پس از رنسانس، به‌ویژه چهره درخشان آن یعنی جوردانو برونو، که در تکوین تفکر اسپینوزا بس تأثیر داشته است. و نیز گرایش نوافلاطونی دوران رنسانس. و در واپسین مرحله سنت فلسفی اسکولاستیک در شکل‌بخشیدن به اندیشه فلسفی وی مؤثر بوده‌اند. اما مهم‌ترین سرچشمه‌ بی‌واسطه تفکر فلسفی اسپینوزا را باید در دکارت یافت. اسپینوزا بی‌آنکه در فلسفه پیرو دکارت باشد، شیوه و روش پرداختن به فلسفه را از وی فراگرفته بود. با این‌حال، در برابر اصول تفکر دکارتی موضع‌گیری انتقادی داشت. یکی از نخستین نوشته‌های او در سال 1663 باعنوان نفی اصول فلسفی دکارت منتشر شد. در میان مهم‌ترین نوشته‌های اسپینوزا کتابی هست با‌عنوان رساله کوتاه درباره خدا، انسان و خوشبختی او که در سال 1660 منتشر شد. ما در این نوشته می‌توانیم نخستین جنبه‌های مشخص و تعیین‌کننده فلسفه اسپینوزا را بیابیم. دومین نوشته مهمی که وی در دوران زندگانی‌اش منتشر کرد و از لحاظ پژوهش‌های او در زمینه شناخت دارای اهمیت بسیار است کتابی است با عنوان «رساله‌ای درباره تصحیح عقل» که شکل کنونی آن در 1661 یا در نخستین نیمه 1662 پدید آمده بود. گذشته از اینها، اسپینوزا سال‌هایی از زندگی خود را در کار اثر مهم و بنیادی خود با عنوان اخلاق صرف کرد که سرانجام شکل کامل آن در سال‌ 1675 آماده چاپ شد و هم‌زمان با آن، اسپینوزا به نوشته مهم دیگری می‌پرداخت زیر عنوان «رساله الهیأتی-سیاسی» که در سال 1670 با یک نام ساختگی انتشار یافت. انتشار این نوشته از جبهه‌های گوناگون توفانی بر ضد اسپینوزا برانگیخت. به‌ویژه نگهبانان آیین کلیسا وی را کافر و بی‌خدا خواندند. در جبهه نمایندگان تفکر سیاسی نیز با این نوشته مخالفت شد. به دنبال این رویداد، اسپینوزا از بیم آنکه بار دیگر هدف همان حمله‌ها قرار گیرد از انتشار کتاب «اخلاق» خودداری کرد. این کتاب پس از مرگ اسپینوزا در سال 1678 در شمار آثار باقی‌مانده او به وسیله شاگردان و دوستانش منتشر شد.
اسپینوزا نیز مانند دکارت و دیگر اندیشمندان آن دوران عقل‌گرا بود. دانش‌های طبیعی و گسترش روزافزون آنها در اندیشه او اثری ماندنی و تعیین‌کننده گذارده بود. در این میان به‌ویژه ریاضیات پیش از همه در راهبری و شکل‌بخشیدن به تفکر اسپینوزا تأثیر داشته است. وی دلبستگی فراوان به هندسه نشان می‌دهد، بدان حد که تفکر فلسفی او را می‌توان تفکر هندسی نامید. از سوی دیگر وی دنبال‌کننده سنت تفکر سده هفدهم بود، از این‌رو گرایش وی به متافیزیک نیز آشکار است. سومین عنصر، که درعین‌حال مهم‌ترین عامل در تکوین تفکر فلسفی اسپینوزا به شمار می‌رود، شرایط ویژه دوران زندگی او در هلند بود. بر روی هم می‌توان گفت که اندیشه فلسفی اسپینوزا از یک‌سو منعکس‌کننده و نوسازنده میراث تفکر پس از رنسانس و نیز دنبال‌کننده گسترش تفکر در سده هفدهم و از سوی دیگر بازتاب دگرگونی‌ها و پیشرفت‌های شرایط عینی اجتماعی و سیاسی آن دوران بوده است. در تفکر اسپینوزا سه خصلت را می‌توان مشخص کرد: خصلت متافیزیکی، خصلت پژوهش در روش درست‌اندیشیدن که وی را با مسائل مربوط به نظریه شناخت مشغول می‌دارد و سرانجام خصلت اجتماعی و سیاسی.
منبع: از برونو تا کانت، شرف‌الدین خراسانی، انتشارات علمی فرهنگی، چاپ دوم: 1376، صص 98-96

ریشه‌های تفکر فلسفی اسپینوزا را باید در چند جا جست‌وجو کرد. نخست آن جنبش و جهش همه‌سویه‌ای که از سده شانزدهم میلادی به بعد بر روی هم در زمینه‌های گوناگون دانش و معرفت انسانی پدید آمده بود. سپس سنت تفکر پس از رنسانس، به‌ویژه چهره درخشان آن یعنی جوردانو برونو، که در تکوین تفکر اسپینوزا بس تأثیر داشته است. و نیز گرایش نوافلاطونی دوران رنسانس. و در واپسین مرحله سنت فلسفی اسکولاستیک در شکل‌بخشیدن به اندیشه فلسفی وی مؤثر بوده‌اند. اما مهم‌ترین سرچشمه‌ بی‌واسطه تفکر فلسفی اسپینوزا را باید در دکارت یافت. اسپینوزا بی‌آنکه در فلسفه پیرو دکارت باشد، شیوه و روش پرداختن به فلسفه را از وی فراگرفته بود. با این‌حال، در برابر اصول تفکر دکارتی موضع‌گیری انتقادی داشت. یکی از نخستین نوشته‌های او در سال 1663 باعنوان نفی اصول فلسفی دکارت منتشر شد. در میان مهم‌ترین نوشته‌های اسپینوزا کتابی هست با‌عنوان رساله کوتاه درباره خدا، انسان و خوشبختی او که در سال 1660 منتشر شد. ما در این نوشته می‌توانیم نخستین جنبه‌های مشخص و تعیین‌کننده فلسفه اسپینوزا را بیابیم. دومین نوشته مهمی که وی در دوران زندگانی‌اش منتشر کرد و از لحاظ پژوهش‌های او در زمینه شناخت دارای اهمیت بسیار است کتابی است با عنوان «رساله‌ای درباره تصحیح عقل» که شکل کنونی آن در 1661 یا در نخستین نیمه 1662 پدید آمده بود. گذشته از اینها، اسپینوزا سال‌هایی از زندگی خود را در کار اثر مهم و بنیادی خود با عنوان اخلاق صرف کرد که سرانجام شکل کامل آن در سال‌ 1675 آماده چاپ شد و هم‌زمان با آن، اسپینوزا به نوشته مهم دیگری می‌پرداخت زیر عنوان «رساله الهیأتی-سیاسی» که در سال 1670 با یک نام ساختگی انتشار یافت. انتشار این نوشته از جبهه‌های گوناگون توفانی بر ضد اسپینوزا برانگیخت. به‌ویژه نگهبانان آیین کلیسا وی را کافر و بی‌خدا خواندند. در جبهه نمایندگان تفکر سیاسی نیز با این نوشته مخالفت شد. به دنبال این رویداد، اسپینوزا از بیم آنکه بار دیگر هدف همان حمله‌ها قرار گیرد از انتشار کتاب «اخلاق» خودداری کرد. این کتاب پس از مرگ اسپینوزا در سال 1678 در شمار آثار باقی‌مانده او به وسیله شاگردان و دوستانش منتشر شد.
اسپینوزا نیز مانند دکارت و دیگر اندیشمندان آن دوران عقل‌گرا بود. دانش‌های طبیعی و گسترش روزافزون آنها در اندیشه او اثری ماندنی و تعیین‌کننده گذارده بود. در این میان به‌ویژه ریاضیات پیش از همه در راهبری و شکل‌بخشیدن به تفکر اسپینوزا تأثیر داشته است. وی دلبستگی فراوان به هندسه نشان می‌دهد، بدان حد که تفکر فلسفی او را می‌توان تفکر هندسی نامید. از سوی دیگر وی دنبال‌کننده سنت تفکر سده هفدهم بود، از این‌رو گرایش وی به متافیزیک نیز آشکار است. سومین عنصر، که درعین‌حال مهم‌ترین عامل در تکوین تفکر فلسفی اسپینوزا به شمار می‌رود، شرایط ویژه دوران زندگی او در هلند بود. بر روی هم می‌توان گفت که اندیشه فلسفی اسپینوزا از یک‌سو منعکس‌کننده و نوسازنده میراث تفکر پس از رنسانس و نیز دنبال‌کننده گسترش تفکر در سده هفدهم و از سوی دیگر بازتاب دگرگونی‌ها و پیشرفت‌های شرایط عینی اجتماعی و سیاسی آن دوران بوده است. در تفکر اسپینوزا سه خصلت را می‌توان مشخص کرد: خصلت متافیزیکی، خصلت پژوهش در روش درست‌اندیشیدن که وی را با مسائل مربوط به نظریه شناخت مشغول می‌دارد و سرانجام خصلت اجتماعی و سیاسی.
منبع: از برونو تا کانت، شرف‌الدین خراسانی، انتشارات علمی فرهنگی، چاپ دوم: 1376، صص 98-96

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.