|

نمایش «تفاهم» به جای «تفاوت»

اعظم راورد راد . استاد ارتباطات دانشگاه تهران

بحث مناظره‌های تلویزیونی به حوزه ارتباطات سیاسی مربوط می‌شود که حوزه تخصصی بنده در ارتباطات محسوب نمی‌شود اما از آنجایی که مجری برنامه استادان علوم ارتباطات را مشاور طراحی برنامه مناظره روز جمعه اعلام کرد، نظرات کلی خود را در این مورد ارایه می‌کنم. مناظره انتخاباتی یک مبارزه زبانی است که در آن، قدرت کنترل محیط، استدلال، منطق و نقد مناظره‌کننده به نمایش گذاشته می‌شود. این منازعه زبانی با استفاده از شیوه‌های شناخته شده یا نوآورانه‌ تبلیغات انتخاباتی صورت می‌گیرد. همان‌طور که از نام تبلیغ هویداست هدف آن اقناع مخاطب است به شکلی که توانایی‌های نامزد انتخاباتی در موارد فوق برای او محرز شود. هدف از مناظره فقط ارایه توضیح و تشریح برنامه‌های نامزدهای انتخاباتی نیست چرا که به این موارد در برنامه‌های دیگر شامل تبلیغات مکتوب و توضیحات انفرادی مربوط به هر کاندیدا پرداخته شده است. پس اگر این مقدمه را بپذیریم، اولا مناظره نمی‌تواند همزمان بین هشت‌نفر صورت گیرد. ثانیا نمی‌تواند به صورت پرسش و پاسخ و کنترل زیاد از سوی مجری برگزار شود. ثالثا نمی‌تواند کاندیداها را مجبور به دادن پاسخ‌هایی کند که از نظر تبلیغاتی تمایلی به آن ندارند. در زیر خلاصه‌ای از مشکلات اولین مناظره بیان می‌شود:
1. مشکل این دوره تعداد زیاد کاندیداها بود که برای اینکه بتوانند دوبه‌دو مناظره کنند وقت زیادی نیاز داشتند. این مساله می‌توانست به شکل دیگری حل شود در حالی که روش اتخاذ شده کمکی به حل مشکل نکرده است. وقت‌های بسیار کوتاه ‌نامزدها برای سخن‌گفتن باعث شد نتوانند هیچ مطلبی را بپرورانند و بنابراین به ذکر کلیات بسنده کنند. در سطح کلی‌گویی همه کاندیداها یک چیز می‌گویند و هیچ انتخابی نمی‌تواند صورت بگیرد.
2. وقتی همه در حد کلیات متوقف می‌ماندند و حداکثر کاری که می‌کردند در جواب هر سوالی پاسخ کلی رقیب را کامل می‌کردند، تفاوت دیدگاه‌ها، خود را نشان نمی‌داد. در نهایت مجری به نامزدی که پشت تریبون ایستاده بود و دیگران پاسخش را داده بودند می‌گفت شما جمع‌بندی کنید! این با ذات مناظره تناقض دارد. مناظره باید تفاوت‌ها را نشان دهد و قدرتمندترها را برجسته کند.
3. مناظره‌کنندگان باید در برابر هم، به گفته‌ها و حرکات یکدیگر پاسخ دهند در حالی که رابطه مناظره‌کنندگان در اینجا مستقیم نبود و با واسطه مجری تعدیل می‌شد. در واقع آنها به مجری پاسخ می‌دادند نه به یکدیگر. ویژگی ارتباط رودررو و چالشی به دلیل این شکل برگزاری در این مناظره محقق نشد.
4. در این روش برگزاری مناظره، نکته‌ای فراموش شد و آن اینکه کاندیدای ریاست‌جمهوری با یک تیم کار می‌کند. پیش از شروع مناظره رسانه‌ای، آن تیم با او همکاری کرده و موارد را به او گوشزد می‌کنند. با ذهنی آماده سر مناظره حاضر می‌شود و همه مطلب مال خودش به تنهایی نیست. اما سوال‌های مخفی فرصت مشورت را از کاندیداها می‌گرفت در حالی که آنها قرار نیست به تنهایی تصمیم بگیرند ما در جریان شناخت نامزدها می‌خواهیم تیم کاندیدا را هم بشناسیم، اما این‌جور پرسش‌ها این امکان را سلب کرد.
5. وقتی می‌گوییم مناظره یک منازعه زبانی است که باید بین دو طرف اتفاق بیفتد، زبان از همه ابعادش مدنظر است؛ چه زبان حرکتی، چه بیان شیوا و چه لحن و شیوه بیان. خونسردی، عصبانی‌شدن، تاکید روی بعضی موضوعات و مانند آن نیز مهم است. اینها در رفت‌وبرگشت‌های بدون واسطه‌ بین گفته‌های کاندیداها به وجود می‌آید. ویژگی‌های شخصیتی یکی از چیزهایی است که مناظره برای مخاطب روشن می‌کند. به دلیل کنترل شدید وقت و وساطت مجری در این مناظره احساسات کاندیداها در بحث‌هایشان درگیر ‌نشد و شخصیت آنها اجازه بروز و ظهور پیدا نکرد.
6. سوال‌های مطرح شده در این مناظره اگر سر جای خودش (مثلا در برنامه‌های انفرادی کاندیداها که فرصت توضیح و تشریح پاسخ را داشتند) مطرح می‌شد می‌توانست سوال‌های بدی نباشد، اما این سوالات هدف مناظره را تامین نمی‌کردند. در پرسیدن سوال‌های تستی برای تبلیغات انتخاباتی تناقض وجود دارد. نمی‌شود نامزد را مجبور به انتخاب یک اولویت کرد در حالی که با یک انتخاب می‌تواند رای عده‌ای را از دست بدهد. بسیاری از مردم به کسی رای می‌دهند که شرایط آنها را در نظر بگیرد. بنابراین پاسخ بله و خیر و اولویت‌بندی‌هایی که مطرح شد با سیاست‌های تبلیغات نامزدها در تعارض بود و آنها تمایل به این شکل پاسخگویی نداشتند.
7- عکس‌ها نیز بیشتر سواد رسانه‌ای نامزدها را می‌سنجید و مثل یک امتحان ارتباطات بود. در حالی که ارزشی در رابطه با شناخت مخاطب از نامزدها نداشت. کما اینکه در عمل منجر به واکنش‌های احساسی از جانب کاندیداها شد.
در مجموع می‌توان گفت این مناظره تلویزیونی بیشتر شبیه برگزاری یک همایش میان نامزدهای ریاست‌جمهوری بود تا به کمک هم به مخاطبان بگویند که مشکل اساسی جامعه ما اقتصاد بیمار و رو به احتضار آن است و باید برای رفع این مشکل تلاش کرد. جزییات دیگر که شامل راهکارهای پیشنهادی هر نامزد و نقد آن توسط نامزد‌های دیگر می‌شد به کلی به فراموشی سپرده شد.
بحث مناظره‌های تلویزیونی به حوزه ارتباطات سیاسی مربوط می‌شود که حوزه تخصصی بنده در ارتباطات محسوب نمی‌شود اما از آنجایی که مجری برنامه استادان علوم ارتباطات را مشاور طراحی برنامه مناظره روز جمعه اعلام کرد، نظرات کلی خود را در این مورد ارایه می‌کنم. مناظره انتخاباتی یک مبارزه زبانی است که در آن، قدرت کنترل محیط، استدلال، منطق و نقد مناظره‌کننده به نمایش گذاشته می‌شود. این منازعه زبانی با استفاده از شیوه‌های شناخته شده یا نوآورانه‌ تبلیغات انتخاباتی صورت می‌گیرد. همان‌طور که از نام تبلیغ هویداست هدف آن اقناع مخاطب است به شکلی که توانایی‌های نامزد انتخاباتی در موارد فوق برای او محرز شود. هدف از مناظره فقط ارایه توضیح و تشریح برنامه‌های نامزدهای انتخاباتی نیست چرا که به این موارد در برنامه‌های دیگر شامل تبلیغات مکتوب و توضیحات انفرادی مربوط به هر کاندیدا پرداخته شده است. پس اگر این مقدمه را بپذیریم، اولا مناظره نمی‌تواند همزمان بین هشت‌نفر صورت گیرد. ثانیا نمی‌تواند به صورت پرسش و پاسخ و کنترل زیاد از سوی مجری برگزار شود. ثالثا نمی‌تواند کاندیداها را مجبور به دادن پاسخ‌هایی کند که از نظر تبلیغاتی تمایلی به آن ندارند. در زیر خلاصه‌ای از مشکلات اولین مناظره بیان می‌شود:
1. مشکل این دوره تعداد زیاد کاندیداها بود که برای اینکه بتوانند دوبه‌دو مناظره کنند وقت زیادی نیاز داشتند. این مساله می‌توانست به شکل دیگری حل شود در حالی که روش اتخاذ شده کمکی به حل مشکل نکرده است. وقت‌های بسیار کوتاه ‌نامزدها برای سخن‌گفتن باعث شد نتوانند هیچ مطلبی را بپرورانند و بنابراین به ذکر کلیات بسنده کنند. در سطح کلی‌گویی همه کاندیداها یک چیز می‌گویند و هیچ انتخابی نمی‌تواند صورت بگیرد.
2. وقتی همه در حد کلیات متوقف می‌ماندند و حداکثر کاری که می‌کردند در جواب هر سوالی پاسخ کلی رقیب را کامل می‌کردند، تفاوت دیدگاه‌ها، خود را نشان نمی‌داد. در نهایت مجری به نامزدی که پشت تریبون ایستاده بود و دیگران پاسخش را داده بودند می‌گفت شما جمع‌بندی کنید! این با ذات مناظره تناقض دارد. مناظره باید تفاوت‌ها را نشان دهد و قدرتمندترها را برجسته کند.
3. مناظره‌کنندگان باید در برابر هم، به گفته‌ها و حرکات یکدیگر پاسخ دهند در حالی که رابطه مناظره‌کنندگان در اینجا مستقیم نبود و با واسطه مجری تعدیل می‌شد. در واقع آنها به مجری پاسخ می‌دادند نه به یکدیگر. ویژگی ارتباط رودررو و چالشی به دلیل این شکل برگزاری در این مناظره محقق نشد.
4. در این روش برگزاری مناظره، نکته‌ای فراموش شد و آن اینکه کاندیدای ریاست‌جمهوری با یک تیم کار می‌کند. پیش از شروع مناظره رسانه‌ای، آن تیم با او همکاری کرده و موارد را به او گوشزد می‌کنند. با ذهنی آماده سر مناظره حاضر می‌شود و همه مطلب مال خودش به تنهایی نیست. اما سوال‌های مخفی فرصت مشورت را از کاندیداها می‌گرفت در حالی که آنها قرار نیست به تنهایی تصمیم بگیرند ما در جریان شناخت نامزدها می‌خواهیم تیم کاندیدا را هم بشناسیم، اما این‌جور پرسش‌ها این امکان را سلب کرد.
5. وقتی می‌گوییم مناظره یک منازعه زبانی است که باید بین دو طرف اتفاق بیفتد، زبان از همه ابعادش مدنظر است؛ چه زبان حرکتی، چه بیان شیوا و چه لحن و شیوه بیان. خونسردی، عصبانی‌شدن، تاکید روی بعضی موضوعات و مانند آن نیز مهم است. اینها در رفت‌وبرگشت‌های بدون واسطه‌ بین گفته‌های کاندیداها به وجود می‌آید. ویژگی‌های شخصیتی یکی از چیزهایی است که مناظره برای مخاطب روشن می‌کند. به دلیل کنترل شدید وقت و وساطت مجری در این مناظره احساسات کاندیداها در بحث‌هایشان درگیر ‌نشد و شخصیت آنها اجازه بروز و ظهور پیدا نکرد.
6. سوال‌های مطرح شده در این مناظره اگر سر جای خودش (مثلا در برنامه‌های انفرادی کاندیداها که فرصت توضیح و تشریح پاسخ را داشتند) مطرح می‌شد می‌توانست سوال‌های بدی نباشد، اما این سوالات هدف مناظره را تامین نمی‌کردند. در پرسیدن سوال‌های تستی برای تبلیغات انتخاباتی تناقض وجود دارد. نمی‌شود نامزد را مجبور به انتخاب یک اولویت کرد در حالی که با یک انتخاب می‌تواند رای عده‌ای را از دست بدهد. بسیاری از مردم به کسی رای می‌دهند که شرایط آنها را در نظر بگیرد. بنابراین پاسخ بله و خیر و اولویت‌بندی‌هایی که مطرح شد با سیاست‌های تبلیغات نامزدها در تعارض بود و آنها تمایل به این شکل پاسخگویی نداشتند.
7- عکس‌ها نیز بیشتر سواد رسانه‌ای نامزدها را می‌سنجید و مثل یک امتحان ارتباطات بود. در حالی که ارزشی در رابطه با شناخت مخاطب از نامزدها نداشت. کما اینکه در عمل منجر به واکنش‌های احساسی از جانب کاندیداها شد.
در مجموع می‌توان گفت این مناظره تلویزیونی بیشتر شبیه برگزاری یک همایش میان نامزدهای ریاست‌جمهوری بود تا به کمک هم به مخاطبان بگویند که مشکل اساسی جامعه ما اقتصاد بیمار و رو به احتضار آن است و باید برای رفع این مشکل تلاش کرد. جزییات دیگر که شامل راهکارهای پیشنهادی هر نامزد و نقد آن توسط نامزد‌های دیگر می‌شد به کلی به فراموشی سپرده شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.