یادداشتی درباره فیلم «من، دنیل بلیک» به کارگردانی کن لوچ
از قلبی که دورتر و دورتر میشویم
رضا غیاث: آخرین ساخته «کن لوچ» با یک شکاف اجتماعی هولناک آغاز میشود و به مدد روایت جذاب فیلم، تا پایان گشوده میماند. در سیاهی مطلقِ صحنه اول فیلم، صدای یک پزشک جوان میکوشد تا با طرح پرسشهایی ازپیشمشخص، دنیل بلیک (پیرمردی که هنگام کار دچار حمله قلبی شده) را به مسیری دلخواه هدایت کند و در مقابل، دنیل با طرح دهها «اما»ی منطقی، راه را بر این پرسشها میبندد. تلاش دنیل در این صحنه «سیاه» ارجاع پزشک به قلب ضعیفش است و کوشش پزشک، رعایت ضوابطی است که اداره رسیدگی به حقوق ازکارافتادگان تنظیم کرده است. در نهایت، گفتوگویی که قرار بود تکسویه باشد و به نتیجهای ازپیشمشخص منتج شود، بهواسطه دخالتهای انسانی دنیل دوسویه میشود و طبعا نتیجه هولناک آن نیز قابل پیشبینی است؛ مشکل قلب دنیل مانند شکافِ رخداده در این صحنه، تا پایان گشوده میماند و مالک آن نیز ـ مانند هرکسی که خواسته یا ناخواسته دلبسته دیالوگ است ـ به شکلی دردناک (در انتهای فیلم) میمیرد. از این منظر تلاش دنیل در ادامه فیلم گسترش همین دیالوگ ناتمام است در مسیری که همزمان به واسطه نظامِ بوروکراتیکِ جامعه مدرن از یک سو و همآواشدنِ نسل جدیدِ جامعه با آن از سوی دیگر، مسدود مانده است. یکی از پرسشهای مضحک پزشک جوان این است که «آیا دنیل توان رساندن پیامی ساده به یک آدم غریبه را دارد» و از قضا یکی از مهمترین بهانههای پیشرفت فیلمنامه، توان بالای دنیل در کمک به آدمهای غریبه است. واقعیت این است که دنیل و امثال او، بیتفاوتی آدمهای این عصر و زمانه را نمیفهمند و مشکل اصلی بوروکراسی مدرن نیز، قلب تپندهای است که در سینه این بازماندگان دهههای رادیکال حضوری زنده دارد. پاسخ معترضانه دنیل به پزشک (داریم از موضوع قلب من دورتر و دورتر میشویم) در پی تأیید غیرمستقیم این ادعاست و اعتراض طرفِ مقابل (لطفا اینگونه حرف نزنید) تلاش نهادهای اشارهشده است برای توقیف قلبهای انسانباوری که کماکان میتپند. بیجهت نیست که در ارزیابی نهایی پزشکی که هیچگاه چهرهاش را نمیبینیم (ترکیب هوشمندانهای از بوروکراسی و نسل جدید محافظهکار) «نارسایی قلبی» دنیل تأیید نمیشود و به این واسطه دامچالههای بوروکراتیک بعدی، یکی پس از دیگری در مقابل دنیل ظاهر میشوند. اما قلب تپنده دنیل در این مسیر نیز - تا پیش از رسیدن به دامچاله نهایی (مرگ) - بیکار نمینشیند و یکسر به دنبال تعامل و توجه به دیگری است. آشنایی با زن جوانی به نام کتی باعث میشود گفتوگوی بینتیجه دنیل با پزشک اداره مسیر دیگری بیابد. خانم پزشک و کتی هر دو از یک نسلاند اما یکی ذوبشده در نظامی سیستماتیک و دیگری درست در مقابل آن. پس طبیعی است که دنیل در مقابل اولی نمیتواند از قلب ضعیفش حرف بزند اما در تعامل با دومی، بیکمترین اشاره به قلبش، فرصتی مییابد تا چندصباحی بیماری خود را فراموش کند. خانهای که به کمک قانون، آن هم پس از دو سال آوارگی به کتی و فرزندانش رسیده مانند فضای اداره رسیدگی به امور ازکارافتادگان، سرد و یخزده است و همین باعث میشود دنیلِ نجار بار دیگر دست به ابزار برده و در فاصله میان کارِ ازدسترفته و زندگی روبهزوال، با آبادکردن خانهای، اعضای آن را به یکدیگر نزدیک کند. آرمانهای انسانباورِ دنیل بار دیگر او را مانند یک شکاف در مقابل قانونی قرار میدهد که توان توجه به آدمی را ندارد و تنها راه تداوم زندگی این حاشیهنشینان انگار مقاومت در برابر آن است. اما مقاومت دنیل توأم با غرابتی است که حتی نسل جدیدِ بینصیبمانده از مواهبِ جامعه نیز از درک تمامی آن عاجز است. دنیل نه مانند همسایه جوانش (چِینی) در اوج گرسنگی با قاچاق کالا قانون را دور میزند و نه به شیوه مأمورِ مراقب فروشگاه، به محض پیبردن به بیپولی کتی، راه سوءاستفاده را در پیش میگیرد. مقاومت نسل جدید در برابر قانون به مدد امکاناتی مستتر، مفهومی جز تأیید غیرمستقیم همین قانون ندارد و تفاوت اصلی دنیلِ دلبسته به آرمانهای گذشته دقیقا در همین است. سرسختی او در یادگیری امکانات عصر جدید (که نمونه بارزش در فیلم کامپیوتر و اینترنت است) پیش از آنکه از سر لجاجت باشد به دلیل همآوانشدن است. از همینروست که پس از ناامیدشدن از تنها نشانه تداوم زندگی (کتی)، اسپری رنگ برداشته و به شیوه شورشیانِ دهههای پیش اعتراضش را به روی دیوارها مینویسد و دردناک آنکه در همین رخداد تکنفره نیز، نسل جدید از فاصلهای بعید او را همراهی میکند و از نسل قدیم تنها یک پیرمرد خلوضع ـ که شعارهای روی دیوار او را به یاد روزهای خوشِ اغتشاش انداخته ـ به همیاری دنیل میشتابد. نمای دردناک دستگیری دنیل که از این رخداد بیاثر، تنها بارانی کهنه پیرمرد را نصیب برده است، در میان هیاهوی بیاثر جوانان در آن سوی خیابان و اعتراض بینتیجه پیرمرد در این سو به پلیس، پیش از سکانس نهایی، انگار مرگ دنیل را نشانهگذاری میکند. او؛ دنیل بلیک، فرزند جدامانده از روزهای رادیکال انسانباوری، حالا با هیولای مخوفی مواجه شده است که بهغیر از یکی، دو استثنا همه را در خود فروبلعیده و شاید تنها راه رهایی، استقبال از مرگی باشد که در یکقدمی موفقیتی نمادین (توجه به درخواست استیناف او) رخ میدهد. از این منظر آخرین ساخته کن لوچ، بیش از آنکه درباره چالشهای اساسی نظامهای بوروکراتیک باشد، بیانیهای است در رثای آرمانهای انسانباوری که توانِ تکاندادنِ اجتماعِ تسلیمشده به سرمایهداری متأخر را از کف داده است.
رضا غیاث: آخرین ساخته «کن لوچ» با یک شکاف اجتماعی هولناک آغاز میشود و به مدد روایت جذاب فیلم، تا پایان گشوده میماند. در سیاهی مطلقِ صحنه اول فیلم، صدای یک پزشک جوان میکوشد تا با طرح پرسشهایی ازپیشمشخص، دنیل بلیک (پیرمردی که هنگام کار دچار حمله قلبی شده) را به مسیری دلخواه هدایت کند و در مقابل، دنیل با طرح دهها «اما»ی منطقی، راه را بر این پرسشها میبندد. تلاش دنیل در این صحنه «سیاه» ارجاع پزشک به قلب ضعیفش است و کوشش پزشک، رعایت ضوابطی است که اداره رسیدگی به حقوق ازکارافتادگان تنظیم کرده است. در نهایت، گفتوگویی که قرار بود تکسویه باشد و به نتیجهای ازپیشمشخص منتج شود، بهواسطه دخالتهای انسانی دنیل دوسویه میشود و طبعا نتیجه هولناک آن نیز قابل پیشبینی است؛ مشکل قلب دنیل مانند شکافِ رخداده در این صحنه، تا پایان گشوده میماند و مالک آن نیز ـ مانند هرکسی که خواسته یا ناخواسته دلبسته دیالوگ است ـ به شکلی دردناک (در انتهای فیلم) میمیرد. از این منظر تلاش دنیل در ادامه فیلم گسترش همین دیالوگ ناتمام است در مسیری که همزمان به واسطه نظامِ بوروکراتیکِ جامعه مدرن از یک سو و همآواشدنِ نسل جدیدِ جامعه با آن از سوی دیگر، مسدود مانده است. یکی از پرسشهای مضحک پزشک جوان این است که «آیا دنیل توان رساندن پیامی ساده به یک آدم غریبه را دارد» و از قضا یکی از مهمترین بهانههای پیشرفت فیلمنامه، توان بالای دنیل در کمک به آدمهای غریبه است. واقعیت این است که دنیل و امثال او، بیتفاوتی آدمهای این عصر و زمانه را نمیفهمند و مشکل اصلی بوروکراسی مدرن نیز، قلب تپندهای است که در سینه این بازماندگان دهههای رادیکال حضوری زنده دارد. پاسخ معترضانه دنیل به پزشک (داریم از موضوع قلب من دورتر و دورتر میشویم) در پی تأیید غیرمستقیم این ادعاست و اعتراض طرفِ مقابل (لطفا اینگونه حرف نزنید) تلاش نهادهای اشارهشده است برای توقیف قلبهای انسانباوری که کماکان میتپند. بیجهت نیست که در ارزیابی نهایی پزشکی که هیچگاه چهرهاش را نمیبینیم (ترکیب هوشمندانهای از بوروکراسی و نسل جدید محافظهکار) «نارسایی قلبی» دنیل تأیید نمیشود و به این واسطه دامچالههای بوروکراتیک بعدی، یکی پس از دیگری در مقابل دنیل ظاهر میشوند. اما قلب تپنده دنیل در این مسیر نیز - تا پیش از رسیدن به دامچاله نهایی (مرگ) - بیکار نمینشیند و یکسر به دنبال تعامل و توجه به دیگری است. آشنایی با زن جوانی به نام کتی باعث میشود گفتوگوی بینتیجه دنیل با پزشک اداره مسیر دیگری بیابد. خانم پزشک و کتی هر دو از یک نسلاند اما یکی ذوبشده در نظامی سیستماتیک و دیگری درست در مقابل آن. پس طبیعی است که دنیل در مقابل اولی نمیتواند از قلب ضعیفش حرف بزند اما در تعامل با دومی، بیکمترین اشاره به قلبش، فرصتی مییابد تا چندصباحی بیماری خود را فراموش کند. خانهای که به کمک قانون، آن هم پس از دو سال آوارگی به کتی و فرزندانش رسیده مانند فضای اداره رسیدگی به امور ازکارافتادگان، سرد و یخزده است و همین باعث میشود دنیلِ نجار بار دیگر دست به ابزار برده و در فاصله میان کارِ ازدسترفته و زندگی روبهزوال، با آبادکردن خانهای، اعضای آن را به یکدیگر نزدیک کند. آرمانهای انسانباورِ دنیل بار دیگر او را مانند یک شکاف در مقابل قانونی قرار میدهد که توان توجه به آدمی را ندارد و تنها راه تداوم زندگی این حاشیهنشینان انگار مقاومت در برابر آن است. اما مقاومت دنیل توأم با غرابتی است که حتی نسل جدیدِ بینصیبمانده از مواهبِ جامعه نیز از درک تمامی آن عاجز است. دنیل نه مانند همسایه جوانش (چِینی) در اوج گرسنگی با قاچاق کالا قانون را دور میزند و نه به شیوه مأمورِ مراقب فروشگاه، به محض پیبردن به بیپولی کتی، راه سوءاستفاده را در پیش میگیرد. مقاومت نسل جدید در برابر قانون به مدد امکاناتی مستتر، مفهومی جز تأیید غیرمستقیم همین قانون ندارد و تفاوت اصلی دنیلِ دلبسته به آرمانهای گذشته دقیقا در همین است. سرسختی او در یادگیری امکانات عصر جدید (که نمونه بارزش در فیلم کامپیوتر و اینترنت است) پیش از آنکه از سر لجاجت باشد به دلیل همآوانشدن است. از همینروست که پس از ناامیدشدن از تنها نشانه تداوم زندگی (کتی)، اسپری رنگ برداشته و به شیوه شورشیانِ دهههای پیش اعتراضش را به روی دیوارها مینویسد و دردناک آنکه در همین رخداد تکنفره نیز، نسل جدید از فاصلهای بعید او را همراهی میکند و از نسل قدیم تنها یک پیرمرد خلوضع ـ که شعارهای روی دیوار او را به یاد روزهای خوشِ اغتشاش انداخته ـ به همیاری دنیل میشتابد. نمای دردناک دستگیری دنیل که از این رخداد بیاثر، تنها بارانی کهنه پیرمرد را نصیب برده است، در میان هیاهوی بیاثر جوانان در آن سوی خیابان و اعتراض بینتیجه پیرمرد در این سو به پلیس، پیش از سکانس نهایی، انگار مرگ دنیل را نشانهگذاری میکند. او؛ دنیل بلیک، فرزند جدامانده از روزهای رادیکال انسانباوری، حالا با هیولای مخوفی مواجه شده است که بهغیر از یکی، دو استثنا همه را در خود فروبلعیده و شاید تنها راه رهایی، استقبال از مرگی باشد که در یکقدمی موفقیتی نمادین (توجه به درخواست استیناف او) رخ میدهد. از این منظر آخرین ساخته کن لوچ، بیش از آنکه درباره چالشهای اساسی نظامهای بوروکراتیک باشد، بیانیهای است در رثای آرمانهای انسانباوری که توانِ تکاندادنِ اجتماعِ تسلیمشده به سرمایهداری متأخر را از کف داده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.