حاشیهای بر نسبت ادبیات با ژورنالیسم
با کمال تاسف*
شیما بهرهمند
ادبیات ما در گذشته نسبت خلاقانهای با ژورنالیسم داشته است. مجلات و نشریات جریانساز آن دوران، همواره `مفهومساز با ادبیات داشتهاند. درست برخلاف جریان غالب ژورنالیسم ادبی بیرمق این روزها، که همدست با گفتار مسلط ادبی که فاقد هرگونه تفکر و تاسیس مفهوم است، تنها وضع موجود را تایید میکند. جدای از این، نام نویسندگان معاصر بزرگ ما همواره با مطبوعات گره خورده است، بسیاری از نویسندگان ما اولین داستانهایشان را در مجلات و نشریات منتشر کردند. «زیارت» اولین داستان جلال آلاحمد، اولین بار با تایید صادق هدایت که آن زمان از ستونهای اصلی مجله سخن بود، در این مجله چاپ شد. بهرام صادقی داستانهایش را در مجلات و از جمله مجله سخن چاپ میکرد و حتی داستان بلند «ملکوت» به عنوان ضمیمه کتابهفته منتشر شد. و طرح مرتضی ممیز بر این داستان، خود نشانگر این است که گرافیستها نیز در آن دوران در مواجهه با ژورنالیسم، رویکردی خلاقانه داشتند، نه برخوردی از سر رفع تکلیف مثل سریکاریهایی که این روزها تحت عنوان طراحی جلد و مانند آن انجام میشود. در همان سالها داستانهایی از ساعدی و گلشیری در مجلات مختلف منتشر شدند؛ ضمن اینکه نشریهای مانند «الفبا»ی ساعدی، که هنوز هم میتوان به بسیاری از مقالات آن رجوع کرد، گواه خلاقانه و تفکربرانگیز بودن ژورنالیسم ادبی در آن سالهاست. علاوه بر آثار تالیفی، برخی از بهترین داستانها و مقالات ترجمه نیز در الفبا و نشریاتی مانند آن چاپ شده است و این نشان میدهد که مترجمان آن دوران نیز از مواجهه خلاقانه با ژورنالیسم برکنار نبودهاند. بخشهایی از ترجمه «ضدخاطرات» آندره مالرو، اول به صورت پاورقی در یکی از نشریات چاپ شد. «جنگاصفهان» نیز با داستانهای بسیاری از نویسندگان مطرح ما نشانگر پیوند ادبیات و ژورنالیسم است. اینگونه، ادبیات نابهنگام آن دوران، از راهی نامتعارف خود را به متن جامعه پرتاب میکرد و اغلب این آثار میتوانست در وضعیت موجود رخنه کرده و آن را بحرانی کند. در این دوره نویسندگان، مطبوعات و نشریات را محلی برای «تجربه» میدانستند و این نویسنده بود که به یک نشریه هویت و تشخص میداد، برخلاف امروز که نویسندگان جریان غالب میکوشند تا هویت خود را از نشریات و رسانهها بگیرند؛ در چنین وضعیتی، اینکه نویسندهای چون ابراهیم گلستان که برآمده از دوران طلایی پیوند ادبیات و ژورنالیسم است، نوشتههای خود را بیاعتنا به نام و شهرت یک نشریه، مثلا به نشریه «فراسو»ی نورآباد ممسنی میدهد، امری است تاملبرانگیز و نشانگر اینکه او همچنان فاصله خود را از جریان غالب ادبیات این روزها حفظ کرده است. در وضعیت فعلی ادبیات مستقر ما، «تجربه نوشتن» جای خود را به «نوشتنِ تجربه» داده است.
چراکه نویسندگان جریان غالب، به جای آنکه نشریات را محل تجربه بدانند (تجربه نوشتن) اولین تجربههایشان را به قالب کتاب درمیآورند و البته به جای خلق «ادبیات» به ثبت تجربه روزمره میپردازند (نوشتن از تجربه). جابهجایی این گزارهها، در واقع سیمپتوم (دردنشانه) وضعیت کنونی ادبیات است، اینکه چرا نویسندگان اخیر ما بهرغم این تجربهها، به چاپ کتاب و یا کتابدار شدن علاقه بسیاری نشان میدهند. در حالیکه پیش از این بودهاند نویسندگان صاحب سبک بیکتابی چون بیژن نجدی و بهرام صادقی، که بهرغم نوشتن داستانهای تاثیرگذار و مطرح در فکر چاپ کتاب و کتابدار شدن نبودهاند. مثلا اگر اصرار و پیگیری ادیبی چون ابوالحسن نجفی نبود، شاید تا امروز هم داستانهای بهرام صادقی، به قالب کتاب درنیامده بود.
نگاهی به داستانهای چاپ شده در نشریات گذشته و شمار نامهای نویسندگان، ما را با یک مقوله کمی مواجه میکند: تعداد نویسندگان ما به شدت افزایش یافته است. در واقع پیشترها افراد کمتری احساس میکردند که نویسندهاند.
اما امروز تعداد افراد بسیاری احساس نویسنده بودن دارند. بسیاری به واسطه تجربهشان از زندگی دست به نوشتن میزنند و فکر میکنند حامل داستانهایی هستند و فقط نمیدانند که چطور آنها را بنویسند. «چنین است که به نظر میرسد همه به واسطه داشتن شغل، یا حتی خانوادهای خاص، پدر و مادری مریض احوال یا رییسی عنق درون خود کتابی را حمل میکنند.» از اینرو غالب داستانهای اخیر به گزارشهایی از زندگی و تجربهها بدل شده و از ثبت روزمره فراتر نمیرود. پس از دوران توسعه مقطعی مطبوعات در دهه هفتاد، جریان روزنامهنگاری ادبی شکل گرفته، خود را در معرض نابودی احساس کرد، از اینرو در حوزه نشر فعالیت خود را از سر گرفت. برخی از این روزنامهنگاران نیز داستانهایی نوشتند. و اینگونه روندی آغاز شد که میتوان آن را با کمال تاسف، «ژورنالیزه شدن کتابها» خواند.
ادامه در صفحه 8
ادبیات ما در گذشته نسبت خلاقانهای با ژورنالیسم داشته است. مجلات و نشریات جریانساز آن دوران، همواره `مفهومساز با ادبیات داشتهاند. درست برخلاف جریان غالب ژورنالیسم ادبی بیرمق این روزها، که همدست با گفتار مسلط ادبی که فاقد هرگونه تفکر و تاسیس مفهوم است، تنها وضع موجود را تایید میکند. جدای از این، نام نویسندگان معاصر بزرگ ما همواره با مطبوعات گره خورده است، بسیاری از نویسندگان ما اولین داستانهایشان را در مجلات و نشریات منتشر کردند. «زیارت» اولین داستان جلال آلاحمد، اولین بار با تایید صادق هدایت که آن زمان از ستونهای اصلی مجله سخن بود، در این مجله چاپ شد. بهرام صادقی داستانهایش را در مجلات و از جمله مجله سخن چاپ میکرد و حتی داستان بلند «ملکوت» به عنوان ضمیمه کتابهفته منتشر شد. و طرح مرتضی ممیز بر این داستان، خود نشانگر این است که گرافیستها نیز در آن دوران در مواجهه با ژورنالیسم، رویکردی خلاقانه داشتند، نه برخوردی از سر رفع تکلیف مثل سریکاریهایی که این روزها تحت عنوان طراحی جلد و مانند آن انجام میشود. در همان سالها داستانهایی از ساعدی و گلشیری در مجلات مختلف منتشر شدند؛ ضمن اینکه نشریهای مانند «الفبا»ی ساعدی، که هنوز هم میتوان به بسیاری از مقالات آن رجوع کرد، گواه خلاقانه و تفکربرانگیز بودن ژورنالیسم ادبی در آن سالهاست. علاوه بر آثار تالیفی، برخی از بهترین داستانها و مقالات ترجمه نیز در الفبا و نشریاتی مانند آن چاپ شده است و این نشان میدهد که مترجمان آن دوران نیز از مواجهه خلاقانه با ژورنالیسم برکنار نبودهاند. بخشهایی از ترجمه «ضدخاطرات» آندره مالرو، اول به صورت پاورقی در یکی از نشریات چاپ شد. «جنگاصفهان» نیز با داستانهای بسیاری از نویسندگان مطرح ما نشانگر پیوند ادبیات و ژورنالیسم است. اینگونه، ادبیات نابهنگام آن دوران، از راهی نامتعارف خود را به متن جامعه پرتاب میکرد و اغلب این آثار میتوانست در وضعیت موجود رخنه کرده و آن را بحرانی کند. در این دوره نویسندگان، مطبوعات و نشریات را محلی برای «تجربه» میدانستند و این نویسنده بود که به یک نشریه هویت و تشخص میداد، برخلاف امروز که نویسندگان جریان غالب میکوشند تا هویت خود را از نشریات و رسانهها بگیرند؛ در چنین وضعیتی، اینکه نویسندهای چون ابراهیم گلستان که برآمده از دوران طلایی پیوند ادبیات و ژورنالیسم است، نوشتههای خود را بیاعتنا به نام و شهرت یک نشریه، مثلا به نشریه «فراسو»ی نورآباد ممسنی میدهد، امری است تاملبرانگیز و نشانگر اینکه او همچنان فاصله خود را از جریان غالب ادبیات این روزها حفظ کرده است. در وضعیت فعلی ادبیات مستقر ما، «تجربه نوشتن» جای خود را به «نوشتنِ تجربه» داده است.
چراکه نویسندگان جریان غالب، به جای آنکه نشریات را محل تجربه بدانند (تجربه نوشتن) اولین تجربههایشان را به قالب کتاب درمیآورند و البته به جای خلق «ادبیات» به ثبت تجربه روزمره میپردازند (نوشتن از تجربه). جابهجایی این گزارهها، در واقع سیمپتوم (دردنشانه) وضعیت کنونی ادبیات است، اینکه چرا نویسندگان اخیر ما بهرغم این تجربهها، به چاپ کتاب و یا کتابدار شدن علاقه بسیاری نشان میدهند. در حالیکه پیش از این بودهاند نویسندگان صاحب سبک بیکتابی چون بیژن نجدی و بهرام صادقی، که بهرغم نوشتن داستانهای تاثیرگذار و مطرح در فکر چاپ کتاب و کتابدار شدن نبودهاند. مثلا اگر اصرار و پیگیری ادیبی چون ابوالحسن نجفی نبود، شاید تا امروز هم داستانهای بهرام صادقی، به قالب کتاب درنیامده بود.
نگاهی به داستانهای چاپ شده در نشریات گذشته و شمار نامهای نویسندگان، ما را با یک مقوله کمی مواجه میکند: تعداد نویسندگان ما به شدت افزایش یافته است. در واقع پیشترها افراد کمتری احساس میکردند که نویسندهاند.
اما امروز تعداد افراد بسیاری احساس نویسنده بودن دارند. بسیاری به واسطه تجربهشان از زندگی دست به نوشتن میزنند و فکر میکنند حامل داستانهایی هستند و فقط نمیدانند که چطور آنها را بنویسند. «چنین است که به نظر میرسد همه به واسطه داشتن شغل، یا حتی خانوادهای خاص، پدر و مادری مریض احوال یا رییسی عنق درون خود کتابی را حمل میکنند.» از اینرو غالب داستانهای اخیر به گزارشهایی از زندگی و تجربهها بدل شده و از ثبت روزمره فراتر نمیرود. پس از دوران توسعه مقطعی مطبوعات در دهه هفتاد، جریان روزنامهنگاری ادبی شکل گرفته، خود را در معرض نابودی احساس کرد، از اینرو در حوزه نشر فعالیت خود را از سر گرفت. برخی از این روزنامهنگاران نیز داستانهایی نوشتند. و اینگونه روندی آغاز شد که میتوان آن را با کمال تاسف، «ژورنالیزه شدن کتابها» خواند.
ادامه در صفحه 8
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.