|

نه برفی، نه کاجی

روبرت صافاریان

«برف روی کاج‌ها.» این نام چه انتظاری به‌وجود می‌آورد در بیننده‌ای که هنوز فیلم را ندیده، اما شنیده است فیلم سیاه‌وسفید است، ریتم کندی دارد، موسیقی بسیاری از صحنه‌های آن را همراهی می‌کند و در کانونش زنی جای گرفته است که ناگهان متوجه می‌شود شوهرش به او وفادار نیست. انتظار من این بود که با فیلمی روبه‌رو خواهم بود از نظر بصری غنی. خیابان‌هایی با درختان کاج که آدم‌های فیلم زیر آن راه می‌روند و برف می‌بارد. یا منظره‌های طبیعی برف‌گرفته با همراهی موسیقی حزن‌انگیز. شاید پارکی با درختان پوشیده از برف. به هر رو فیلمی که مکان و موسیقی در آن هویت خواهند داشت، فضا می‌سازند و یک‌جور دنیای درونی زن تنها‌مانده را بیان می‌کنند.
اما در عوض با فیلمی روبه‌رو شدم که تقریبا همه‌اش در آپارتمان می‌گذشت و در آن از شهر، کوچه یا طبیعت، اصلا خبری نبود. این آپارتمان دست‌کم می‌توانست در طبقه بالای ساختمانی باشد با چند پنجره و چشم‌اندازهای مختلف. من حدس می‌زنم یکی، دو صحنه انتهای فیلم که ساختمان محل سکونت نریمان (جوانی که زن تنها ‌به‌تدریج به او علاقه‌مند شده است) را نشان می‌دهد، در فیلمنامه نبوده‌اند. نام فیلم هم ربطی به برف و کاج نداشته است. احتمالا یکی از روزهای فیلمبرداری برف آمده و چند نما هم از خانه روبه‌رو و درختان جلوی آن از توی پنجره گرفته‌اند که بعدها تصمیم گرفته شده از آن استفاده کنند. تصمیم سیاه‌وسفید بودن فیلم هم در همین مرحله گرفته شده است.
خواننده بی‌حوصله خواهد گفت با حدس و گمان که کار پیش نمی‌رود. چه می‌خواهی بگویی. حق با اوست. شاید حدس من درست نباشد. اما غرض من این است که بگویم نماهای برفی آخر فیلم با بدنه اصلی آن خوانایی ندارد. بدنه اصلی فیلم کاملا در چارچوب درکی از فیلمنامه‌نویسی نوشته شده است که مهم‌ترین ملاک موفقیت یک فیلمنامه را درست بودن چفت‌وبست‌های آن می‌داند و شخصیت‌پردازی و حس در آن در مرحله بعد می‌آیند. می‌خواهم بگویم نام فیلم و سیاه‌وسفید ‌بودنش و تمرکز آن بر شخصیت اصلی، به ساخت فیلمی نینجامیده که ما را لحظاتی با دنیای اندوهگین شخصیت تنهای فیلم همراه کند.
یکی از دلایل این امر حضور شخصیت‌ها و صحنه‌هایی است که مرتب خلوت ما و قهرمان فیلم را به‌هم می‌زنند. مثلا کل انگیزه حضور پررنگ و شلوغ مریم دوست رویا (زن اصلی فیلم) چیست؟ او چه کمکی به درک درونیات رویا می‌کند؟ همین‌طور حضور زن همسایه و مادر رویا؟ برخی صحنه‌ها انگار درست شده‌اند تا بیننده را از تمرکز روی رویا دور کنند. دو زن در خانه درباره خیانت شوهر یکی‌شان با هم حرف می‌زنند در حالی که مرد تعمیرکار دارد شوفاژها را هواگیری می‌کند. این موقعیت قرار است کدام لایه از شخصیت رویا را به ما نشان دهد؟ و جز این است که با ناخوانایی‌اش با رفتار اجتماعی طبیعی آدم‌هایی در آن موقعیت، ذهن ما را پریشان می‌کند. برف روی کاج‌ها می‌خواهد چندان رویدادمحور نباشد، شخصیت‌محور باشد. اما شخصیت‌های اصلی آن همه به شدت ناپرورده‌اند. ما نمی‌فهمیم که رویا دچار چه کشمکش‌هایی است. تصمیم او درباره طلاق یک‌جور خارج از پرده اتفاق می‌افتد. اما حضور دراز‌مدت این شخصیت بر پرده و بازی مهناز افشار کمک می‌کنند تا دست‌کم از بیرون با او اُخت شویم. آشکار است که فیلم می‌خواهد ما همراه رویا این موقعیت را تجربه کنیم و از دید او به ماجرا بنگریم. اما آیا این به آن معنا نیست که شخصیت‌های دیگر کاملا منفعل باشند و دیدگاه آنها را نداشته باشیم. شخصیت سراپا تقصیر شوهر رویا که هیچ چیز از آن نمی‌فهمیم از نظر شخصیت‌پردازی مهم‌ترین نقطه‌ضعف فیلم است. بالاخره او هم دلایلی داشته است. باید اینها بیان شوند تا تنشی، کشمکشی اتفاق بیفتد.
صحنه‌ای هست که در آن دوست نسرین به رویا می‌گوید تعجب می‌کند که او چطور اینقدر خونسرد است. این آن نکته‌ای است که می‌توانست به محور اصلی فیلم بدل شود. رویا در‌واقع با شنیدن خبر رابطه علی با زنی دیگر، شوکی اولیه را تجربه می‌کند، اما زود متوجه می‌شود که چیزی از دست نداده است. با دست‌ودلبازی شوهر، شاید حتی وضعیتش بهتر هم شده باشد. به همین خاطر هم هست که خیلی ناراحت نیست. کشف همین نکته، اندیشیدن تمهیدات و موقعیت‌هایی که می‌توانست این وضعیت را بیشتر باز کند، همین نداشتن حس حسادت، بی‌تفاوتی، انفعال، تسلیم یا ترکیبی از همه اینها، می‌توانست پرورده شود و در این راه موسیقی، سیاه‌وسفید نوستالژیک، طبیعت و بارش آرام برف بر درختان، می‌توانستند کارکردی داشته باشند.
برف روی کاج‌ها از نظر توانایی‌های کارگردانی پیمان معادی، تصویربرداری محمود کلاری و تدوین سپیده عبدالوهاب به‌عنوان حرفه‌های تخصصی نقاط قوت زیادی دارد. اما اینها باعث نمی‌شوند فیلم خوبی شود. آنچه در این میان گم است روشنی کارگردان-فیلمنامه‌نویس است در این‌باره که می‌خواهد با موقعیتی که اندیشیده چه‌کار بکند.
«برف روی کاج‌ها.» این نام چه انتظاری به‌وجود می‌آورد در بیننده‌ای که هنوز فیلم را ندیده، اما شنیده است فیلم سیاه‌وسفید است، ریتم کندی دارد، موسیقی بسیاری از صحنه‌های آن را همراهی می‌کند و در کانونش زنی جای گرفته است که ناگهان متوجه می‌شود شوهرش به او وفادار نیست. انتظار من این بود که با فیلمی روبه‌رو خواهم بود از نظر بصری غنی. خیابان‌هایی با درختان کاج که آدم‌های فیلم زیر آن راه می‌روند و برف می‌بارد. یا منظره‌های طبیعی برف‌گرفته با همراهی موسیقی حزن‌انگیز. شاید پارکی با درختان پوشیده از برف. به هر رو فیلمی که مکان و موسیقی در آن هویت خواهند داشت، فضا می‌سازند و یک‌جور دنیای درونی زن تنها‌مانده را بیان می‌کنند.
اما در عوض با فیلمی روبه‌رو شدم که تقریبا همه‌اش در آپارتمان می‌گذشت و در آن از شهر، کوچه یا طبیعت، اصلا خبری نبود. این آپارتمان دست‌کم می‌توانست در طبقه بالای ساختمانی باشد با چند پنجره و چشم‌اندازهای مختلف. من حدس می‌زنم یکی، دو صحنه انتهای فیلم که ساختمان محل سکونت نریمان (جوانی که زن تنها ‌به‌تدریج به او علاقه‌مند شده است) را نشان می‌دهد، در فیلمنامه نبوده‌اند. نام فیلم هم ربطی به برف و کاج نداشته است. احتمالا یکی از روزهای فیلمبرداری برف آمده و چند نما هم از خانه روبه‌رو و درختان جلوی آن از توی پنجره گرفته‌اند که بعدها تصمیم گرفته شده از آن استفاده کنند. تصمیم سیاه‌وسفید بودن فیلم هم در همین مرحله گرفته شده است.
خواننده بی‌حوصله خواهد گفت با حدس و گمان که کار پیش نمی‌رود. چه می‌خواهی بگویی. حق با اوست. شاید حدس من درست نباشد. اما غرض من این است که بگویم نماهای برفی آخر فیلم با بدنه اصلی آن خوانایی ندارد. بدنه اصلی فیلم کاملا در چارچوب درکی از فیلمنامه‌نویسی نوشته شده است که مهم‌ترین ملاک موفقیت یک فیلمنامه را درست بودن چفت‌وبست‌های آن می‌داند و شخصیت‌پردازی و حس در آن در مرحله بعد می‌آیند. می‌خواهم بگویم نام فیلم و سیاه‌وسفید ‌بودنش و تمرکز آن بر شخصیت اصلی، به ساخت فیلمی نینجامیده که ما را لحظاتی با دنیای اندوهگین شخصیت تنهای فیلم همراه کند.
یکی از دلایل این امر حضور شخصیت‌ها و صحنه‌هایی است که مرتب خلوت ما و قهرمان فیلم را به‌هم می‌زنند. مثلا کل انگیزه حضور پررنگ و شلوغ مریم دوست رویا (زن اصلی فیلم) چیست؟ او چه کمکی به درک درونیات رویا می‌کند؟ همین‌طور حضور زن همسایه و مادر رویا؟ برخی صحنه‌ها انگار درست شده‌اند تا بیننده را از تمرکز روی رویا دور کنند. دو زن در خانه درباره خیانت شوهر یکی‌شان با هم حرف می‌زنند در حالی که مرد تعمیرکار دارد شوفاژها را هواگیری می‌کند. این موقعیت قرار است کدام لایه از شخصیت رویا را به ما نشان دهد؟ و جز این است که با ناخوانایی‌اش با رفتار اجتماعی طبیعی آدم‌هایی در آن موقعیت، ذهن ما را پریشان می‌کند. برف روی کاج‌ها می‌خواهد چندان رویدادمحور نباشد، شخصیت‌محور باشد. اما شخصیت‌های اصلی آن همه به شدت ناپرورده‌اند. ما نمی‌فهمیم که رویا دچار چه کشمکش‌هایی است. تصمیم او درباره طلاق یک‌جور خارج از پرده اتفاق می‌افتد. اما حضور دراز‌مدت این شخصیت بر پرده و بازی مهناز افشار کمک می‌کنند تا دست‌کم از بیرون با او اُخت شویم. آشکار است که فیلم می‌خواهد ما همراه رویا این موقعیت را تجربه کنیم و از دید او به ماجرا بنگریم. اما آیا این به آن معنا نیست که شخصیت‌های دیگر کاملا منفعل باشند و دیدگاه آنها را نداشته باشیم. شخصیت سراپا تقصیر شوهر رویا که هیچ چیز از آن نمی‌فهمیم از نظر شخصیت‌پردازی مهم‌ترین نقطه‌ضعف فیلم است. بالاخره او هم دلایلی داشته است. باید اینها بیان شوند تا تنشی، کشمکشی اتفاق بیفتد.
صحنه‌ای هست که در آن دوست نسرین به رویا می‌گوید تعجب می‌کند که او چطور اینقدر خونسرد است. این آن نکته‌ای است که می‌توانست به محور اصلی فیلم بدل شود. رویا در‌واقع با شنیدن خبر رابطه علی با زنی دیگر، شوکی اولیه را تجربه می‌کند، اما زود متوجه می‌شود که چیزی از دست نداده است. با دست‌ودلبازی شوهر، شاید حتی وضعیتش بهتر هم شده باشد. به همین خاطر هم هست که خیلی ناراحت نیست. کشف همین نکته، اندیشیدن تمهیدات و موقعیت‌هایی که می‌توانست این وضعیت را بیشتر باز کند، همین نداشتن حس حسادت، بی‌تفاوتی، انفعال، تسلیم یا ترکیبی از همه اینها، می‌توانست پرورده شود و در این راه موسیقی، سیاه‌وسفید نوستالژیک، طبیعت و بارش آرام برف بر درختان، می‌توانستند کارکردی داشته باشند.
برف روی کاج‌ها از نظر توانایی‌های کارگردانی پیمان معادی، تصویربرداری محمود کلاری و تدوین سپیده عبدالوهاب به‌عنوان حرفه‌های تخصصی نقاط قوت زیادی دارد. اما اینها باعث نمی‌شوند فیلم خوبی شود. آنچه در این میان گم است روشنی کارگردان-فیلمنامه‌نویس است در این‌باره که می‌خواهد با موقعیتی که اندیشیده چه‌کار بکند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.