كشورهاي عربي، تلاش بيحاصل براي همگرايي
آرش رازاني: روزهای آغازین سال نو، شاهد برگزاری دو اجلاس عمومی بین کشورهای عربی بود. نشست سران اتحادیه عرب در اردن و نشست شورای همکاری خلیجفارس در ریاض. تلاش برای اتحاد حول محور قومیت عربی سابقهای از نیمه دوم قرن بیستم را به همراه خود دارد. اتکا بر قومیت عربی مقدم بر دین اسلام به عنوان محور اصلی اشتراک بین کشورهای مسلمان عربزبان، در ابتدا از قرن نوزدهم و با حرکات جداییطلبانه عشیرهها و خاندانهای عربی با هدف غایی تضعیف امپراتوری فرسوده عثمانی آغاز شد. در واقع عامل کلیدی و اصلی که توانست کشورهای عربی را از حوزه خلافت عثمانی- که بر پایه اشتراک مذهبی اسلام سنی بنا شده و مشروعیت یافته بود - جدا کرده و این امپراتوری را دچار ضعف و فروپاشی کند، همین ایجاد تقدم عامل نژاد بر عامل مذهبی بود. اما از آنجا که ویژگیها، منافع، تواناییها و اولویتهای کشورهای عربزبان مسلمان - که گسترهای از موریتانی تا عمان را دربر میگیرند- بسیار متنوع و بعضا متفاوت و حتی متضادند؛ عامل «هویت عربی» هیچگاه منجر به ایجاد اتحاد واقعی میان این کشورها نشده است. در واقع، عامل اصلی اتصال این کشورها در قالب اتحادیههای
عربی، تعریف دشمن مشترک و تشریک مساعی برای مقابله با آن بوده است. در این راه، کشورهای قدرتمندتر عربی با اتکا بر ایدئولوژی یا قدرت مالی و سیاسی خود سعی در راهبری کلی و تعیین خطوط استراتژیک جهتگیری این کشورها داشتهاند. از پانعربیسم ناصری تا بعثیگرایی عفلقی، از اسرائیلستیزی قرن بیستم تا ایرانهراسی دهه اخیر مفاهیم متفاوتی در این راستا تجربه شدهاند. اما چه عاملی باعث شده است که هیچگاه رؤیای جامعه عربی متحد به واقعیت نپیوندد؟
یک عامل مهم این ناتوانی در ایجاد همگرایی، رقابت بيپایان کشورهای قدرتمند عربی برای ایفای نقش اصلی در اتحادیه عرب است. همچنین، رنگباختن تئوریها و آرمانها در تقابل با واقعیتهای دیپلماتیک و منافع منفرد کشورهای عربی عامل دیگری در عدم شکلگیری همگرایی واقعی بین این کشورهاست. میتوان این عوامل را در آینه آخرین اجلاس سران اتحادیه عرب و بیانیه پایانی آن به روشنی دید.
اجلاس اخیر اتحادیه عرب تحتالشعاع اختلافهای عمیق کشورهای عربی در بازگشت یا عدم بازگشت دولت سوریه تحت حاکمیت بشار اسد به این اتحادیه، نحوه برخورد با دولت اردوغان در موضوع سوریه و عراق بدون اینکه به صورت غیرمستقیم منجر به تقویت دولت اسد شود، اختلاف آشکار عبدالفتاح السیسی با قطر به عنوان حامی اصلی عربی دولت مرسی، تلاش برای حفظ ظاهر در حمایت از آرمان فلسطین با رعایت خطوط قرمز آمریکا درباره اسرائیل و تلاش عربستان برای جلب حمایت کشورهای عربی در تداوم جنگ یمن قرار داشت. در نتیجه، بیانیه پایانی حاوی موارد متناقض و مبهمي است.
درباره سوریه، در این بیانیه آمده است «بحران سوریه راهحل نظامی ندارد و تنها راهحل ممکن برای حل بحران این کشور راهحل سیاسی همزمان با مبارزه با داعش است و باید تمامیت ارضی سوریه حفظ شود». به راستی چگونه میتوان نفی راهحل نظامی را با مبارزه علیه داعش همزمان توصیه کرد؟ یا اینکه تفاوت داعش با سایر گروههایی که از سوي سازمان ملل تروریستی شناخته شده و ذیل جریان القاعده محسوب میشوند، چیست که مبارزه با آنان از شمول تصریح بیانیه خارج شده است؟
درباره ترکیه در این بیانیه آمده است: «این اتحادیه هرگونه ورود نیروهای ترکیه به خاک عراق را محکوم کرده و از دولت آنکارا میخواهد که بدون هیچگونه پیششرطی، نیروهای نظامی خود را از عراق خارج کند. زیرا این اقدام ترکیه به معنای تجاوز به حاکمیت ارضی عراق است». آیا ورود ترکیه به خاک سوریه و تصرف قسمتهایی از آن در قالب عملیات سپر فرات، تجاوز به خاک یک کشور عربی نبوده و در بند دیگری از همین بیانیه بر حفظ تمامیت ارضی سوریه تأکید نشده است؟ چگونه میتوان این تناقض آشکار را در یک بیانیه واحد توضیح داد؟
درباره موضوع فلسطین، در این بیانیه بر خروج اسرائیل از اراضی اشغالی 1967 و تشکیل دولت فلسطین با مرکزیت قدس شرقی به عنوان راهحل اصلی کشورهای عربی برای موضوع فلسطین تأکید شده است. درحالیکه درباره ادامه محاصره غزه، عدم پایبندی اسرائیل بر بندهای توافق اسلو به عنوان تنها سند رسمی مشترک صلح در فلسطین، ادامه شهرکسازی و... هیچ موضعی اتخاذ نشده است.
بدیهی است در شرایطی که اسرائیل به وضعیت فعلی اشغالگری خود رضایت نداشته و کماکان به دنبال توسعه بیشتر مناطق یهودینشین و سختترکردن شرایط برای ساکنان فعلی مناطق اشغالی است، ارائه پیشنهاد برای خروج از مناطق اشغالی 1967 تنها طرح موارد ناممکن برای خالینبودن عریضه است.
این بیانیه نمایانگر گوشه کوچکی از وضعیت همگرایی کشورهای عربی است. رؤیایی که به میزان تضاد با واقعیت جاری در کشورهای عربی از تعبیر به دور است. خاورمیانه، شمال آفریقا و غرب آسیا مجموعه درهمتنیدهای از قومیتها، مذاهب و ثروتهای خدادادی است که نه تنها کشورهای منطقه، بلکه قدرتهای بزرگ جهانی خود را در آن ذینفع و صاحب منافع ملی میشمارند. نمیتوان در این جغرافیا با اتکا بر مفهوم ضعیفی مانند هویت عربی یا هر موضوع نژادی و قومیتی مانند آن، بین کشورها و ملتها همگرایی مؤثر ایجاد کرد. اما به راستی تا پیش از تسری مفاهیم مدرن حکومت به طبقات نظامی و خاندانهای حاکم بر این کشورها و ایجاد زیرساختهای دموکراتیک به منظور جریانیافتن قدرت واقعی و قابل اتکا از ملت به دولت، آیا میتوان از تغییر رؤیای محال اتحاد عربی به آرزوی تعبیرپذیر خاورمیانه مستقل، آزاد و مردمسالار سخن گفت.
آرش رازاني: روزهای آغازین سال نو، شاهد برگزاری دو اجلاس عمومی بین کشورهای عربی بود. نشست سران اتحادیه عرب در اردن و نشست شورای همکاری خلیجفارس در ریاض. تلاش برای اتحاد حول محور قومیت عربی سابقهای از نیمه دوم قرن بیستم را به همراه خود دارد. اتکا بر قومیت عربی مقدم بر دین اسلام به عنوان محور اصلی اشتراک بین کشورهای مسلمان عربزبان، در ابتدا از قرن نوزدهم و با حرکات جداییطلبانه عشیرهها و خاندانهای عربی با هدف غایی تضعیف امپراتوری فرسوده عثمانی آغاز شد. در واقع عامل کلیدی و اصلی که توانست کشورهای عربی را از حوزه خلافت عثمانی- که بر پایه اشتراک مذهبی اسلام سنی بنا شده و مشروعیت یافته بود - جدا کرده و این امپراتوری را دچار ضعف و فروپاشی کند، همین ایجاد تقدم عامل نژاد بر عامل مذهبی بود. اما از آنجا که ویژگیها، منافع، تواناییها و اولویتهای کشورهای عربزبان مسلمان - که گسترهای از موریتانی تا عمان را دربر میگیرند- بسیار متنوع و بعضا متفاوت و حتی متضادند؛ عامل «هویت عربی» هیچگاه منجر به ایجاد اتحاد واقعی میان این کشورها نشده است. در واقع، عامل اصلی اتصال این کشورها در قالب اتحادیههای
عربی، تعریف دشمن مشترک و تشریک مساعی برای مقابله با آن بوده است. در این راه، کشورهای قدرتمندتر عربی با اتکا بر ایدئولوژی یا قدرت مالی و سیاسی خود سعی در راهبری کلی و تعیین خطوط استراتژیک جهتگیری این کشورها داشتهاند. از پانعربیسم ناصری تا بعثیگرایی عفلقی، از اسرائیلستیزی قرن بیستم تا ایرانهراسی دهه اخیر مفاهیم متفاوتی در این راستا تجربه شدهاند. اما چه عاملی باعث شده است که هیچگاه رؤیای جامعه عربی متحد به واقعیت نپیوندد؟
یک عامل مهم این ناتوانی در ایجاد همگرایی، رقابت بيپایان کشورهای قدرتمند عربی برای ایفای نقش اصلی در اتحادیه عرب است. همچنین، رنگباختن تئوریها و آرمانها در تقابل با واقعیتهای دیپلماتیک و منافع منفرد کشورهای عربی عامل دیگری در عدم شکلگیری همگرایی واقعی بین این کشورهاست. میتوان این عوامل را در آینه آخرین اجلاس سران اتحادیه عرب و بیانیه پایانی آن به روشنی دید.
اجلاس اخیر اتحادیه عرب تحتالشعاع اختلافهای عمیق کشورهای عربی در بازگشت یا عدم بازگشت دولت سوریه تحت حاکمیت بشار اسد به این اتحادیه، نحوه برخورد با دولت اردوغان در موضوع سوریه و عراق بدون اینکه به صورت غیرمستقیم منجر به تقویت دولت اسد شود، اختلاف آشکار عبدالفتاح السیسی با قطر به عنوان حامی اصلی عربی دولت مرسی، تلاش برای حفظ ظاهر در حمایت از آرمان فلسطین با رعایت خطوط قرمز آمریکا درباره اسرائیل و تلاش عربستان برای جلب حمایت کشورهای عربی در تداوم جنگ یمن قرار داشت. در نتیجه، بیانیه پایانی حاوی موارد متناقض و مبهمي است.
درباره سوریه، در این بیانیه آمده است «بحران سوریه راهحل نظامی ندارد و تنها راهحل ممکن برای حل بحران این کشور راهحل سیاسی همزمان با مبارزه با داعش است و باید تمامیت ارضی سوریه حفظ شود». به راستی چگونه میتوان نفی راهحل نظامی را با مبارزه علیه داعش همزمان توصیه کرد؟ یا اینکه تفاوت داعش با سایر گروههایی که از سوي سازمان ملل تروریستی شناخته شده و ذیل جریان القاعده محسوب میشوند، چیست که مبارزه با آنان از شمول تصریح بیانیه خارج شده است؟
درباره ترکیه در این بیانیه آمده است: «این اتحادیه هرگونه ورود نیروهای ترکیه به خاک عراق را محکوم کرده و از دولت آنکارا میخواهد که بدون هیچگونه پیششرطی، نیروهای نظامی خود را از عراق خارج کند. زیرا این اقدام ترکیه به معنای تجاوز به حاکمیت ارضی عراق است». آیا ورود ترکیه به خاک سوریه و تصرف قسمتهایی از آن در قالب عملیات سپر فرات، تجاوز به خاک یک کشور عربی نبوده و در بند دیگری از همین بیانیه بر حفظ تمامیت ارضی سوریه تأکید نشده است؟ چگونه میتوان این تناقض آشکار را در یک بیانیه واحد توضیح داد؟
درباره موضوع فلسطین، در این بیانیه بر خروج اسرائیل از اراضی اشغالی 1967 و تشکیل دولت فلسطین با مرکزیت قدس شرقی به عنوان راهحل اصلی کشورهای عربی برای موضوع فلسطین تأکید شده است. درحالیکه درباره ادامه محاصره غزه، عدم پایبندی اسرائیل بر بندهای توافق اسلو به عنوان تنها سند رسمی مشترک صلح در فلسطین، ادامه شهرکسازی و... هیچ موضعی اتخاذ نشده است.
بدیهی است در شرایطی که اسرائیل به وضعیت فعلی اشغالگری خود رضایت نداشته و کماکان به دنبال توسعه بیشتر مناطق یهودینشین و سختترکردن شرایط برای ساکنان فعلی مناطق اشغالی است، ارائه پیشنهاد برای خروج از مناطق اشغالی 1967 تنها طرح موارد ناممکن برای خالینبودن عریضه است.
این بیانیه نمایانگر گوشه کوچکی از وضعیت همگرایی کشورهای عربی است. رؤیایی که به میزان تضاد با واقعیت جاری در کشورهای عربی از تعبیر به دور است. خاورمیانه، شمال آفریقا و غرب آسیا مجموعه درهمتنیدهای از قومیتها، مذاهب و ثروتهای خدادادی است که نه تنها کشورهای منطقه، بلکه قدرتهای بزرگ جهانی خود را در آن ذینفع و صاحب منافع ملی میشمارند. نمیتوان در این جغرافیا با اتکا بر مفهوم ضعیفی مانند هویت عربی یا هر موضوع نژادی و قومیتی مانند آن، بین کشورها و ملتها همگرایی مؤثر ایجاد کرد. اما به راستی تا پیش از تسری مفاهیم مدرن حکومت به طبقات نظامی و خاندانهای حاکم بر این کشورها و ایجاد زیرساختهای دموکراتیک به منظور جریانیافتن قدرت واقعی و قابل اتکا از ملت به دولت، آیا میتوان از تغییر رؤیای محال اتحاد عربی به آرزوی تعبیرپذیر خاورمیانه مستقل، آزاد و مردمسالار سخن گفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.