|

آیا ایران‌ایر رو به موفقیت گام برمی‌دارد؟

محمدحسین جهان‌پناه . روزنامه‌نگار

چندی پیش، ایران‌ایر دومین ایرباس سفارشی و اولین هواپیمای پهن‌پیکر جدید خود را هم تحویل گرفت تا گام آهسته و لرزان دیگری به‌سوی نوسازی ناوگان فرسوده خود بردارد. ورود این هواپیماهای جدید به ناوگان این شرکت دولتی را (که سال‌هاست در وضعیت اسفناکی به سر می‌برد)، به‌خودی‌خود باید به فال نیک گرفت، با این‌حال باید گفت خرید این هواپیماها اگرچه لازم است، اما کافی نیست. حقیقت این است که اگر همین فردا تمام ۱۸۰ فروند هواپیمای جت سفارشی ایران‌ایر تحویل شوند، این شرکت همچنان نخواهد توانست حتی شمعی در برابر بازده اقتصادی سرشار شرکت‌های بزرگ هواپیمایی منطقه روشن کند. مشکلات ایران‌ایر یا هما بسیار فراتر از نوسازی ناوگان فرسوده آن است و انتظار می‌رفت تا دولت در کنار نوسازی ناوگان این شرکت دولتی، دستی هم به بدنه مدیریتی و تجاری به‌شدت انعطاف‌ناپذیر آن بکشد. در چنین شرایطی، ورود هواپیماهای جدید، جز بهبود استانداردهای امنیتی تأثیر چندانی روی بازگشت سرمایه و بهره‌وری اقتصادی این شرکت نخواهد گذاشت. ایران‌ایر در شرایط فعلی خود، شرکتی دست چندم است که برای رقابت با شرکت‌های خارجی بزرگ، نه استانداردهای لازم را دارد و نه زیرساخت کافی را. برای نمونه شرکت «ترکیش ایرلاین» که درحال‌حاضر بزرگ‌ترین شرکت هواپیمایی منطقه است، ناوگانی با بیش از ۳۰۰ هواپیما دارد که یکی از محبوب‌ترین و جاافتاده‌ترین شرکت‌های هواپیمایی منطقه شمرده می‌شود. در خود خاورمیانه هم سه شرکت هواپیمایی بزرگ امارات، اتحاد و قطر ایرلاین هر کدام بین ۱۷ تا ۴۹‌میلیون مسافر در سال را جابه‌جا می‌کنند که از بین این سه، امارات باارزش‌ترین برند در بین تمامی خطوط هوایی دنیاست. علت موفقیت این شرکت‌ها که البته همگی ناوگانی بسیار جوان و بزرگ با میانگین سنی کمتر از شش تا هفت سال دارند، فقط ناوگان نبوده است. مدیریت کاربردی، خلاقیت در ارائه سرویس‌های ویژه و برخورداری از بهترین زیرساخت‌های منطقه، مهم‌ترین علل این موفقیت‌ها شمرده می‌شوند. از منظر زیرساخت، چهار فرودگاه دوبی، ابوظبی، دوحه و استانبول، بزرگ‌ترین فرودگاه‌های منطقه خاورمیانه هستند که فرودگاه امام حتی اگر همین فردا هم فاز دوم و سوم خود را افتتاح کند، همچنان سال‌ها نیاز خواهد داشت تا به سطح استانداردی و موفقیتی نزدیک این هاب‌های فرودگاهی برسد، حال آنکه حتی فاز یک این فرودگاه نیز در شرایط استانداردی قرار ندارد و کشورهای دیگر منطقه نیز همین حالا در حال ساختن و توسعه فرودگاه‌هایی مجهزتر و بزرگ‌تر هستند. در حقیقت بیشتر فرودگاه‌های ایران از منظر استاندارد سرویس‌دهی، فقیر شمرده می‌شوند. طبیعتا اینها در حیطه وظایف دولت و نه شرکت‌های هوایی قرار می‌گیرد، اما چیزی که به شرکت‌ها مربوط می‌شود، عواملی مانند اینهاست: استانداردهای پایین سرویس‌دهی، ناوگان فرسوده، نارضایتی مسافران، بهره‌وری اقتصادی پایین و حتی نداشتن چشم‌اندازی منطقی برای افزایش بازده اقتصادی آنها. درواقع تعریف سرویس‌دهی درون پروازها و احترام به حقوق مسافران، در ایران حتی تعریف درستی هم ندارد. در مورد خاص ایران‌ایر، این شرکت هنوز همان شرکتی است که سال‌ها پیش با همکاری شرکت پن‌امریکن توسعه پیدا کرد، با این تفاوت که اکنون دهه‌ها گذشته و شرکت بزرگ پن‌امریکن سال‌هاست که از هم فروپاشیده و تجارت هوایی دستخوش تحولاتی عظیم شده است. بااین‌حال گویی ماشین زمان برای ایران‌ایر از حرکت ایستاده و این شرکت همچنان همان شرکت قدیمی رنگ‌ورورفته است که در گذشته‌ای بربادرفته زندگی می‌کند. شرکتی که در آن نه اثری از خلاقیت دیده می‌شود و نه بدنه مدیریتی و اجرائی آن در وضعیت فعلی توانایی اجرای برنامه‌ای خلاقانه را دارد. چشم‌انداز خصوصی‌سازی آن نیز با انبوه بدهی‌ها و دخالت‌های سیاسیون و ترکیب ناکارآمد نظام مدیریتی، بسیار دور از دسترس به نظر می‌رسد. باید گفت صرفا انجام پروازهای نمایشی پرهزینه با هواپیماهای جدید نیز کافی نخواهد بود چراکه این پروازهای نمایشی فقط برای نشان‌دادن آغاز دوران تحولی جدید در این شرکت بزرگ دولتی انجام می‌گیرد، بدون آنکه دولت برای اصلاح ساختار شکسته آن اهتمامی داشته باشد.

چندی پیش، ایران‌ایر دومین ایرباس سفارشی و اولین هواپیمای پهن‌پیکر جدید خود را هم تحویل گرفت تا گام آهسته و لرزان دیگری به‌سوی نوسازی ناوگان فرسوده خود بردارد. ورود این هواپیماهای جدید به ناوگان این شرکت دولتی را (که سال‌هاست در وضعیت اسفناکی به سر می‌برد)، به‌خودی‌خود باید به فال نیک گرفت، با این‌حال باید گفت خرید این هواپیماها اگرچه لازم است، اما کافی نیست. حقیقت این است که اگر همین فردا تمام ۱۸۰ فروند هواپیمای جت سفارشی ایران‌ایر تحویل شوند، این شرکت همچنان نخواهد توانست حتی شمعی در برابر بازده اقتصادی سرشار شرکت‌های بزرگ هواپیمایی منطقه روشن کند. مشکلات ایران‌ایر یا هما بسیار فراتر از نوسازی ناوگان فرسوده آن است و انتظار می‌رفت تا دولت در کنار نوسازی ناوگان این شرکت دولتی، دستی هم به بدنه مدیریتی و تجاری به‌شدت انعطاف‌ناپذیر آن بکشد. در چنین شرایطی، ورود هواپیماهای جدید، جز بهبود استانداردهای امنیتی تأثیر چندانی روی بازگشت سرمایه و بهره‌وری اقتصادی این شرکت نخواهد گذاشت. ایران‌ایر در شرایط فعلی خود، شرکتی دست چندم است که برای رقابت با شرکت‌های خارجی بزرگ، نه استانداردهای لازم را دارد و نه زیرساخت کافی را. برای نمونه شرکت «ترکیش ایرلاین» که درحال‌حاضر بزرگ‌ترین شرکت هواپیمایی منطقه است، ناوگانی با بیش از ۳۰۰ هواپیما دارد که یکی از محبوب‌ترین و جاافتاده‌ترین شرکت‌های هواپیمایی منطقه شمرده می‌شود. در خود خاورمیانه هم سه شرکت هواپیمایی بزرگ امارات، اتحاد و قطر ایرلاین هر کدام بین ۱۷ تا ۴۹‌میلیون مسافر در سال را جابه‌جا می‌کنند که از بین این سه، امارات باارزش‌ترین برند در بین تمامی خطوط هوایی دنیاست. علت موفقیت این شرکت‌ها که البته همگی ناوگانی بسیار جوان و بزرگ با میانگین سنی کمتر از شش تا هفت سال دارند، فقط ناوگان نبوده است. مدیریت کاربردی، خلاقیت در ارائه سرویس‌های ویژه و برخورداری از بهترین زیرساخت‌های منطقه، مهم‌ترین علل این موفقیت‌ها شمرده می‌شوند. از منظر زیرساخت، چهار فرودگاه دوبی، ابوظبی، دوحه و استانبول، بزرگ‌ترین فرودگاه‌های منطقه خاورمیانه هستند که فرودگاه امام حتی اگر همین فردا هم فاز دوم و سوم خود را افتتاح کند، همچنان سال‌ها نیاز خواهد داشت تا به سطح استانداردی و موفقیتی نزدیک این هاب‌های فرودگاهی برسد، حال آنکه حتی فاز یک این فرودگاه نیز در شرایط استانداردی قرار ندارد و کشورهای دیگر منطقه نیز همین حالا در حال ساختن و توسعه فرودگاه‌هایی مجهزتر و بزرگ‌تر هستند. در حقیقت بیشتر فرودگاه‌های ایران از منظر استاندارد سرویس‌دهی، فقیر شمرده می‌شوند. طبیعتا اینها در حیطه وظایف دولت و نه شرکت‌های هوایی قرار می‌گیرد، اما چیزی که به شرکت‌ها مربوط می‌شود، عواملی مانند اینهاست: استانداردهای پایین سرویس‌دهی، ناوگان فرسوده، نارضایتی مسافران، بهره‌وری اقتصادی پایین و حتی نداشتن چشم‌اندازی منطقی برای افزایش بازده اقتصادی آنها. درواقع تعریف سرویس‌دهی درون پروازها و احترام به حقوق مسافران، در ایران حتی تعریف درستی هم ندارد. در مورد خاص ایران‌ایر، این شرکت هنوز همان شرکتی است که سال‌ها پیش با همکاری شرکت پن‌امریکن توسعه پیدا کرد، با این تفاوت که اکنون دهه‌ها گذشته و شرکت بزرگ پن‌امریکن سال‌هاست که از هم فروپاشیده و تجارت هوایی دستخوش تحولاتی عظیم شده است. بااین‌حال گویی ماشین زمان برای ایران‌ایر از حرکت ایستاده و این شرکت همچنان همان شرکت قدیمی رنگ‌ورورفته است که در گذشته‌ای بربادرفته زندگی می‌کند. شرکتی که در آن نه اثری از خلاقیت دیده می‌شود و نه بدنه مدیریتی و اجرائی آن در وضعیت فعلی توانایی اجرای برنامه‌ای خلاقانه را دارد. چشم‌انداز خصوصی‌سازی آن نیز با انبوه بدهی‌ها و دخالت‌های سیاسیون و ترکیب ناکارآمد نظام مدیریتی، بسیار دور از دسترس به نظر می‌رسد. باید گفت صرفا انجام پروازهای نمایشی پرهزینه با هواپیماهای جدید نیز کافی نخواهد بود چراکه این پروازهای نمایشی فقط برای نشان‌دادن آغاز دوران تحولی جدید در این شرکت بزرگ دولتی انجام می‌گیرد، بدون آنکه دولت برای اصلاح ساختار شکسته آن اهتمامی داشته باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.