|

واقعیت‌های فراموش‌شده

مهرزاد دانش

اگر پیگیرانه اهل تماشای فیلم‌های خارجی باشید، حتما به آثاری برخورده‌اید که داستانشان از روی رویدادی واقعی یا عملکرد اشخاصی واقعی اقتباس شده است. امسال هم سینمای جهان از این رویکرد فارغ نبود و تعداد قابل‌توجهی از این سنخ فیلم‌ها ساخته و نمایش داده شد و برخی از آنها (فارغ از ضعف و قوت سینمایی) بسیار هم مطرح و در اسکار اخیر هم نامزد یا برنده اعلام شدند. فیلم «سالی» (کلینت ایستوود) درباره یک خلبان متهور و ماهر است که چند سال قبل هواپیمای مسافربری در آستانه سقوط روی نیویورک را روی آب‌های رودخانه هادسون فرود آورد و جان 150 نفر مسافر را نجات داد. فیلم Loving (جف نیکولز) درباره ازدواج مردی سفیدپوست با دختری سیاه‌پوست در دهه 1950 است که خلاف مقررات وقت ایالت ویرجینیا بود و کارشان به تبعید و محاکمات دادگاهی رسید. فیلم جکی (پابلو نارین) درباره موقعیت ژاکلین کندی بعد از ترور همسرش است. فیلم Hidden Figures (تئودور ملفی) درباره سه زن رنگین‌پوست کارمند ناساست که در دهه 1960 توانستند با اتکا بر بضاعت علمی و روحیه جسور خود علیه مناسبات نژادگرایانه سازمانی اقدام کنند و مراتب شغلی و حرفه‌ای بالایی را به دست آورند. فیلم Hacksaw Ridge (مل گیبسون) درباره یک سرباز ضدخشونت در میانه نبرد اوکیناوا بین آمریکا و ژاپن است که یک‌تنه توانست بدون حمل هیچ سلاحی علیه دشمن، جان بیش از 75 نفر از هم‌رزمانش را نجات دهد. فیلم Lion (گرت دیویس) درباره جوانی هندی‌الاصل است که از پنج‌سالگی در دهه 1980 نزد خانواده‌ای استرالیایی پرورش یافته و حالا پیگیرانه دنبال خانواده هندی خود در سرزمین پهناور هند می‌گردد؛ جایی که در محفوظات خاطره‌اش چندان شفاف نیست. همه این فیلم‌ها براساس اتفاقات واقعی و آدم‌های واقعی ساخته شده‌اند و در پایان اثر نیز، با نمایش فیلم یا تصاویر واقعی و مستند این شخصیت‌ها، حس دراماتیک مخاطب به فضایی واقعی پیوند می‌خورد. اینکه این فیلم‌ها هرکدام چقدر با قواعد و خلاقیت‌های سینمایی همراه هستند یا نه، بحثی مربوط به تحلیل فیلم است که جایش اینجا نیست. در این مجال، جای این پرسش در میان است که در سینمای ایران، چقدر فیلم‌ها متکی به حوادث واقعی این‌چنینی هستند؟ درام‌های فیلم‌های ما، چقدر پشتوانه در متن و بطن اتفاقات حتی معمولی، اما واقعی جامعه دارند؟ ما هم دانشمندان، خلبانان، رزمندگان، خانواده‌های رجال سیاسی، آتش‌نشانان، معلمان، زوج‌های عاشق، مدیران، کارگران و... فراوان داریم که مقاطعی از زندگی شخصی یا شغلی یا خانوادگی‌شان، ظرفیت زیادی برای تبدیل‌شدن به فیلم سینمایی دارند؛ ولی متأسفانه، همه این بضاعت‌های دردسترس، مورد غفلت قرار می‌گیرد و به‌جز عناوینی معدود، اغلب فیلم‌ها تبدیل به یک فضای تولید انبوه از کلیشه‌های موفق سینمایی چند سال اخیر می‌شوند و در گرته‌برداری از مثلا آثار فرهادی، آبیار و روستایی، با هم رقابتی نفس‌گیر می‌گذارند و سرآخر هم چیزی عرضه می‌دارند که نه شباهتی به منبع تقلیدشان دارد و نه اصالتی در فردیت هنرمندانه‌ای که باید در فیلم یک سینماگر متبلور شود.
آیا می‌توان امید داشت که سال بعد همین موقع اواخر سال، از فیلم‌هایی ایرانی نام ببریم که براساس موقعیت‌های واقعی و مستند جامعه ساخته شده‌اند؟ پاسخ مثبت به این سؤال، در گرو پویایی سینماگران و خروجشان از تقلید و تنبلی، ترویج فرهنگ اقتباس موقعیتی-واقعی در بین مردم و هنرمندان و حمایت‌های مقتضی متولیان از این فراگرد خواهد بود.

اگر پیگیرانه اهل تماشای فیلم‌های خارجی باشید، حتما به آثاری برخورده‌اید که داستانشان از روی رویدادی واقعی یا عملکرد اشخاصی واقعی اقتباس شده است. امسال هم سینمای جهان از این رویکرد فارغ نبود و تعداد قابل‌توجهی از این سنخ فیلم‌ها ساخته و نمایش داده شد و برخی از آنها (فارغ از ضعف و قوت سینمایی) بسیار هم مطرح و در اسکار اخیر هم نامزد یا برنده اعلام شدند. فیلم «سالی» (کلینت ایستوود) درباره یک خلبان متهور و ماهر است که چند سال قبل هواپیمای مسافربری در آستانه سقوط روی نیویورک را روی آب‌های رودخانه هادسون فرود آورد و جان 150 نفر مسافر را نجات داد. فیلم Loving (جف نیکولز) درباره ازدواج مردی سفیدپوست با دختری سیاه‌پوست در دهه 1950 است که خلاف مقررات وقت ایالت ویرجینیا بود و کارشان به تبعید و محاکمات دادگاهی رسید. فیلم جکی (پابلو نارین) درباره موقعیت ژاکلین کندی بعد از ترور همسرش است. فیلم Hidden Figures (تئودور ملفی) درباره سه زن رنگین‌پوست کارمند ناساست که در دهه 1960 توانستند با اتکا بر بضاعت علمی و روحیه جسور خود علیه مناسبات نژادگرایانه سازمانی اقدام کنند و مراتب شغلی و حرفه‌ای بالایی را به دست آورند. فیلم Hacksaw Ridge (مل گیبسون) درباره یک سرباز ضدخشونت در میانه نبرد اوکیناوا بین آمریکا و ژاپن است که یک‌تنه توانست بدون حمل هیچ سلاحی علیه دشمن، جان بیش از 75 نفر از هم‌رزمانش را نجات دهد. فیلم Lion (گرت دیویس) درباره جوانی هندی‌الاصل است که از پنج‌سالگی در دهه 1980 نزد خانواده‌ای استرالیایی پرورش یافته و حالا پیگیرانه دنبال خانواده هندی خود در سرزمین پهناور هند می‌گردد؛ جایی که در محفوظات خاطره‌اش چندان شفاف نیست. همه این فیلم‌ها براساس اتفاقات واقعی و آدم‌های واقعی ساخته شده‌اند و در پایان اثر نیز، با نمایش فیلم یا تصاویر واقعی و مستند این شخصیت‌ها، حس دراماتیک مخاطب به فضایی واقعی پیوند می‌خورد. اینکه این فیلم‌ها هرکدام چقدر با قواعد و خلاقیت‌های سینمایی همراه هستند یا نه، بحثی مربوط به تحلیل فیلم است که جایش اینجا نیست. در این مجال، جای این پرسش در میان است که در سینمای ایران، چقدر فیلم‌ها متکی به حوادث واقعی این‌چنینی هستند؟ درام‌های فیلم‌های ما، چقدر پشتوانه در متن و بطن اتفاقات حتی معمولی، اما واقعی جامعه دارند؟ ما هم دانشمندان، خلبانان، رزمندگان، خانواده‌های رجال سیاسی، آتش‌نشانان، معلمان، زوج‌های عاشق، مدیران، کارگران و... فراوان داریم که مقاطعی از زندگی شخصی یا شغلی یا خانوادگی‌شان، ظرفیت زیادی برای تبدیل‌شدن به فیلم سینمایی دارند؛ ولی متأسفانه، همه این بضاعت‌های دردسترس، مورد غفلت قرار می‌گیرد و به‌جز عناوینی معدود، اغلب فیلم‌ها تبدیل به یک فضای تولید انبوه از کلیشه‌های موفق سینمایی چند سال اخیر می‌شوند و در گرته‌برداری از مثلا آثار فرهادی، آبیار و روستایی، با هم رقابتی نفس‌گیر می‌گذارند و سرآخر هم چیزی عرضه می‌دارند که نه شباهتی به منبع تقلیدشان دارد و نه اصالتی در فردیت هنرمندانه‌ای که باید در فیلم یک سینماگر متبلور شود.
آیا می‌توان امید داشت که سال بعد همین موقع اواخر سال، از فیلم‌هایی ایرانی نام ببریم که براساس موقعیت‌های واقعی و مستند جامعه ساخته شده‌اند؟ پاسخ مثبت به این سؤال، در گرو پویایی سینماگران و خروجشان از تقلید و تنبلی، ترویج فرهنگ اقتباس موقعیتی-واقعی در بین مردم و هنرمندان و حمایت‌های مقتضی متولیان از این فراگرد خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.