مهرداد محبعلی در گفتوگو با «شرق»:
شاهد عيني نقاشيهايم
مریم آموسا
مهرداد محبعلی از آن جنس هنرمندانی است که او را در گالریگردیها یا برنامههای تجسمی شاید سالی یک بار هم نبینید. او نوعی انزوای خودخواسته دارد، انزوایی که درعینحال پویاست. محبعلی همه وقتش را صرف نقاشیکشیدن میکند، آن هم عاشقانه از ساعت پنجونیم صبح که چراغهای آتلیهاش را روشن میکند تا ساعت هفت بعدازظهر که در آتلیهاش را قفل میکند، نقاشی میکشد و در این فاصله با اینکه به سناریو نقاشیاش بارها و بارها فکر کرده اما ممکن است یک شخصیت را در فیگورهای مختلف بیش از 10 بار بکشد تا بالاخره راضی شود. محبعلی با اینکه قریب به سه دهه است به صورت حرفهای نقاشی میکند و نقاش تثبیتشدهای است اما این دلیلی نشده که قید تجربهکردن را بزند و تنها ایدههایی را که سالها پیش ذهنش را درگیر کردهاند، بکشد. نقاشیهای محبعلی برای من آنقدر جذابیت دارند که تنها کافی است یک بار آنها را ببینم و تصویرشان در ذهنم میخکوب شود. نقاشیها و رویکرد محبعلی از زاویه دیدش به نفت و وقایع خاورمیانه و تاریخ ایران، همیشه برای من مخاطب که نسبت به تاریخ و مسائل اجتماعی و سیاسی کشور و منطقهام بیاعتنا نیستم، جذابیت دارد. در نقاشیهای او میتوان یک موضوع تاریخی یا اجتماعی را از زاویههای مختلف دید و باید با خودت تصمیم بگیری که کدام روایت را میخواهی بهعنوان واقعيت بپذیری. گفتوگو با او بدون هیچ مقدمهای با خاطراتی که او از دوران بمباران میگوید، شروع میشود؛ خاطراتی که معتقد است باید جایی حتما ثبت شوند. بیشک هر یک از این خاطرات در گذر زمان میتوانند کمک کنند تا تاریخ اجتماعی و سیاسی مخدوششده ایران به واقعیت نزدیک شود.
میل به واقعگرایی در نقاشیهای دورههای نخستتان مشهود است؛ چرا؟
درآن دوره نهتنها من بلکه قشر وسیعی از جامعه میل به واقعگرایی داشت و حرفوحدیث در جامعه بسیار زیاد بود؛ همین موضوع و بهواسطه موضوعات متعدد و متنوعی که در جامعه میدیدیم، موجب شد من نیز به واقعگرایی روی بیاورم. در مجموعه نخستم که با یک اتوبوس پر از آدم شروع شد اما آن تابلو را به نمایش نگذاشتم، من در واقع مجموعهای فیگور کشیدم که درعینحال که در کنار هم هستند اما تنها هستند و از این انزوا رنج میبرند. جالب است؛ نکتهای را بگویم؛ در آن سالها نمایشگاهها فروش نداشت و کمتر کسی کار میفروخت. وقتی من در نمایشگاههایم کار میفروختم، با تمسخر همکارانم روبهرو میشدم، انگار که من بازاری کارم.
در دهه 70 در میان نقاشان بیشتر نقاشی فیگوراتیو مورد توجه قرار میگرفت. چه شد که بعدها جو و فضای حاکم بر نقاشی تغییر کرد؟
در آن دوران نقاشان بیشتر به موضوعات اجتماعی گرایش داشتند و به تبع آن نقاشی فیگوراتیو مورد توجه قرار میگرفت اما کمی که از دهه 70 شمسی گذشت، هم سنوسال نسل ما بالاتر رفت هم گویی وقت کردیم که بیشتر فکر کنیم و به جای اینکه گزارشگر وقایع پیرامونمان روی بومهایمان باشیم، تلاش کنیم به زبان شخصی خودمان دست پیدا کنیم. تا پیش از آن به واسطه جنگ تمام درها به روی ایران بسته بود و شاید آخرین نقاشیهایی که دیده بودیم، کارهای پیکاسو بود و ما نمیدانستیم در دنیای نقاشی چه میگذرد، همه این موارد کمک کرد تا گوشهای بنشینم؛ ضمن اینکه همچنان نقاشی میکنیم اما بیشتر فکر کنیم. شاید اگر این دوره آرامش بیشتر طول میکشید، شاهد اتفاقات خوبی در نقاشی ایران بودیم. نصرتالله مسلميان یکی از نخستین کسانی بود که توانست به زبان شخصیاش دست پیدا کند. من هم در چنین فضایی تصمیم گرفتم بیشتر تحقیق و کار کنم و با زیباییشناسی جهان نقاشیهایم را دگرگون کنم. اما در دهه 80 با مطرحشدن بحث اقتصاد هنر و پیشنهادهایی که بازار به هنرمندان میداد، با نسل جدیدی از نقاشان روبهرو میشویم که بنا بر پسند بازار به کپیکاری روی آوردند.
چه عوامل دیگری موجب شد که شما در شیوه نقاشیتان تغییر به وجود آورید؟
یکی دیگر از مواردی که ذهن من را درگیر خودش کرد این بود که کریم نصر که کارهای من را همیشه دنبال میکرد، در یکی از نمایشگاههایم به من گفت که دیگر کارهای تو را نمیفهمم. این حرف من را به فکر فرو برد. همچنین نوع برخورد پسر چهارسالهام با تلفن همراه که خیلی راحتتر از من میتوانست از امکانات تلفن همراه سر دربیاورد، من را به این فکر فرو برد که تکنیک یا تکنولوژی در لایه رویی قرار دارد اما کاربرد آن خیلی سخت است؛ یعنی وقتی ما کار موندریان را بفهمیم، متوجه میشویم که او خیلی راحتتر میتوانسته حرفش را بیان کند اما شکل نقاشانه پیچیدهای را برای بیان موضوعش انتخاب کرده است. در آن دوران پسرم چهارسالش بود و بالطبع سؤالهای متعددی برای او پیش میآمد که من پاسخ پرسش او را میدانستم اما بلد نبودم که چگونه پاسخ او را بدهم، همین موضوع موجب شد که من فکر کنم و به قدرت مثال پی ببرم. این موارد کمک کرد من که دیگر کارهایم نمیتوانستند با مخاطب ارتباط برقرار کنند، با استفاده از شیوه جدید دوباره بتوانم با مخاطب ارتباط برقرار کنم. هشت ماه نقاشی را کنار گذاشتم و تنها فکر میکردم و به شیوه جدیدم دست پیدا کردم.
به موضوعاتی که ذهنم را درگیر کرده بود و براساس آن مثال مناسبی پیدا میکردم و با این شیوه با همه احترامی که برای زیباییشناسی قائل هستم موضوعاتی که ذهنم را درگیر کرده بود، به تصویر میکشیدم و زیباییشناسی را به نفع حرفی که میخواستم بگویم، در لایههای زیرین نقاشیام پنهان
می کردم. پس از اینکه توانستم شیوه کارم را تغییر دهم، تصمیم گرفتم در شهرهایی که من را نمیشناختند و نقاشیهایم را ندیده بودند، نمایشگاه بگذارم. در ابتدا نمایشگاهی در گالری لاله گذاشتم؛ نخستین کسی که حرف من را بهدرستی فهمید سریدار گالری بود؛ با اینکه درآمد پایینی داشت، به من گفت که آن تابلو را میخواهد. آن زمان قیمت آن تابلو 500 هزار تومان بود. به او گفتم من 200 هزار تومان هم به تو تخفیف میدهم و تو ماهی هزار تومان به من بده اما به شرط اینکه به من بگویی در پاسخ همسرت به اینکه این تابلو را از کجا آوردهای، چه خواهی گفت. او به من گفت من خودم هم با این موضوع مشکل دارم؛ همین موضوع موجب شد خودش نیز از خیر خرید تابلو بگذرد. این پیرمرد یکی از زیباترین خاطرات زندگیام را ساخت. پس از آن در رفسنجان نمایشگاه گذاشتم و نمایشگاه با استقبال خوبی روبهرو شد و گفتوگویی که میخواستم، میان مخاطب و اثر شکل گرفت و این ارتباط همینگونه آرام آرام به امروز رسیده است. تقریبا همان ماجرا وجود دارد که من یک مفهوم در ذهنم است و فکر میکنم در ذهن خیلیها هم هست و تلاش میکنم برایش مثالی پیدا کنم؛ مثل گروه دکترهایم. در این مجموعه،
دکترها تلاش میکنند که بیمار را جراحی و مشکل او را برطرف کنند اما چاقوی جراحی دستشان نیست. انگار مشکلی در جهان وجود دارد که بهبودی صورت نمیگیرد.
این مفهوم برای شما از کجا میآید و این مفاهیم را آیا یک فرد عامی میتواند درک کند یا نه؛ این مفاهیم مختص به طبقه و قشر فرهیخته و روشنفکر جامعه است؟
به مفاهیمی که در ذهن من هست، هر آدمی میتواند فکر کند، با این تفاوت که من این مفاهیم را رها نمیکنم و خیلی تلاش نمیکنم که وارد حوزه فلسفه و کلام نشوم. اگر این مفهوم آنقدر برایم اهمیت داشته باشد، تلاش میکنم تا بقیه مراحلی را که این مفهوم تبدیل به یک اثر هنری شود طی کنم. در یکی از نمایشگاههایم در گالری 80 موضوعی را دستمایه نقاشیام قرار دادم که جالب است داستانش را بدانید. بیشتر ما به نوعی با بخشی از آداب مخالف هستیم اما متعصبانه آنها را ادامه میدهیم. یکی از اقوام ما که در جنوب شهر زندگی میکرد، فوت کرده بود و ما هر روز باید مطابق با رسم به آن محل میرفتیم و جلوی درِ خانه آنها میایستادیم. هر روز آقایی در هیبت و شکل جاهلهای قدیم میآمد و بدون هیچ سلاموعلیکی یک دیگ بزرگ برنج که در خانهاش پخته بود، برای میهمان فرد درگذشته میآورد و میرفت. شکل هیبت و برخورد او موجب شد من درباره او پرسوجو کنم و متوجه شوم که او روزگاری جاهل محل بوده و از ناموس محله محافظت میکرده اما ای دریغ که همسر و دو دختر او رویهای برخلاف پدرشان پیش گرفته بودند و او کاری در خانه و خانواده نمیتوانسته پیش ببرد، از ژستش هم نتوانسته
بگذرد. من این موضوع را تبدیل کردم به یک مفهوم، بعد برایش یک مثال مناسب پیدا کردم و این موضوع را در قالب یک مجموعه به نمایش گذاشتم.
در مجموعه بینهایت بهعنوان یک مخاطب این حالت روایتگری و تصویری سینمایی را میبینم.
دقیقا همینطور است. مثلا در تابلوهای من با یک واکنش درباره یک موضوع مواجه نمیشوید؛ سالهای بسیار همیشه خانم لیلی گلستان میگفت که محبعلی، تابلوهای تو چقدر شلوغ هستند؛ هر تابلو انگار چهار اثر است. بخشی از این موضوع به روحیه من باز میگردد چون نمیخواهم یک موضوع را تنها از یک زاویه ببینم بلکه وقتی با مفهومی مواجه میشویم، میخواهم بدانم پدرم یا خواهرم و همسایه طبقه بالایی به این موضوع چگونه نگاه میکند؛ من این چهار زاویه دید را در هم ادغام میکنم و از مجموع این نظرات میخواهم نظرم را بیان کنم. رمان و فیلم هم چنین رویکردی دارد. مثلا در فیلم وقتی دوربین حرکت میکند، با گاری شکسته روبهرو میشویم؛ دوربین میگذرد و دختر کوچکی در گوشهای مشغول بازی، دوباره دوربین حرکت میکند و با ساختمانی که آتش گرفته مواجه میشویم؛ تمام این خاطرهها با ما میماند و در نهایت با جمعبندی به نتیجه میرسیم. من به یک نتیجه رسیدم؛ اگر میتوانستم نقاشیهایم را در ابعاد خیلی بزرگ 10 تا 20 متر میکشیدم که بیننده در یک نگاه نتواند کار را ببیند و مجبور شود از آن عبور کند، یک راهحل پیدا کردم؛ اولا تراکم آدمهاست یا تراکم چیزها در واقع
ما اینجا همچنان که یک پا را میبینیم، میگوییم جمعیت است؛ وقتی کمی داخل برویم میبینیم که یک نفر دارد عینکش را روی صورتش تنظیم میکند و در گوشه دیگر تابلو چند نفر در حال جدال هستند و در بخش دیگری از تابلو دختری در حال کتابخواندن است.
بهعنوان مثال شما مصدق را کشیدهاید؛ آیا برای کشیدن او به تصاویر موجود از او یا کتابهای موجود رجوع کردهاید؟
نه به هیچوجه. من فقط مثالم مصدق بود؛ منظورم آقای مصدق نبود. این مصدق زمانی شکل گرفت که دانستههای شخصیام مرا به سمت او جلب کرده بود. این تصویری بود از مصدقی که من میشناختم اما پس از کار كردن روی این مجموعه، هشت کتاب درباره او به دستم رسید و بعدها شرایطی برای مطالعه من درباره او فراهم شد.
درباره مصدق مثل خیلی از قهرمانهای ملی نقطه نظرات مختلفی وجود دارد؛ مصدقی که مهرداد محبعلی میشناسد، کیست؟
تمام درد من این بود که مصدق وطنپرست، یا وطنفروش است؛ نفهمیدم بالاخره! مصدق مثل همه قهرمانهای ملی زندگی و سرنوشت عجیبوغریبی دارد. درباره او نظرات مختلفی وجود دارد؛ برخی او را وطنفروش و برخی او را قهرمان ملی و میهنپرست معرفی میکنند. برخی میگویند او تمارض کرده؛ اما سؤال من این است مصدق کیست. مصدق یکی از قهرمانهای ملی من است و داستان من در این تابلو درباره قهرمانان است و مصدق بهانه است. قهرمانان ملی تلاش میکنند یک چیزهایی را در دنیا اصلاح کنند؛ اما زندگی خود و اطرافیانشان را از بین میبرند. اولین اتفاقی که پس از ملیشدن صنعت نفت شاهد بودیم، گرانی بود. بیشک پس از خلع مصدق و حبس در خانهاش، خیلی از مردم به سمت شیشه پنجره خانه او سنگ پراکندهاند. من در این اثر مصدق را به گمان خودم در دورانی نقاشی کردهام که در خانهاش در حبس به سر میبرد. مصدق زندگیاش را وقف هدفش کرد. من فکر میکنم بارها پیش آمده که زنش او را سرزنش کند که تو چندین آبادی داشتی، الان در خانه خودت حبس شدهای و حتی حق دیدن دخترت را نداری، آیا این میارزید. به نظر وقتی مصدق انتخاب میکند حقوق بخواند حتما از شعور بالایی برخوردار است؛
وگرنه در آن دوران تصمیم دیگری میگرفت. مصدق برای من قهرمانی است که کارش را انجام داد؛ اما متأسفانه نمیداند در موقعیت پیشآمده برای خودش چه کار کند.
از چه زمانی تصمیم گرفتید از تاریخ برای خلق نقاشیهایتان استفاده کنید؟
موضوعی که در سالهای اخیر برایم بسیار مهم و به نوعی به دغدغه ذهنی تبدیل شده است، تاریخ است. تاریخ پر از اتفاقاتی است که برای ما واضح و روشن است من میتوانم از آن بهرهبرداری کنم. من بههیچعنوان به سیاست علاقه ندارم؛ ولی باید قبول کنیم تاریخ بیش از آنکه فرهنگی باشد، سیاسی است و من مجبور بودم افراد سیاسی را بکشم تا مخاطب آنها را بشناسد. مثلا همه اسم چرچیل را شنیدهاند یا تصویری از او دیدهاند؛ اما بیشتر افراد عارف قزوینی را نمیشناسند. افراد سیاسی را به این دلیل مثال تاریخم کردم.
تاریخ همیشه با جوامع صادق نیست. حتما این را شنیدهاید که میگویند تاریخ را فاتحان نوشتهاند. این به آن معنی است که نمیتوان آنچنان که باید و شاید به تاریخ نوشتهشده اطمینان داشت. معتقدم گذشتهای را که پر از خطاهای تاریخی است و نمیتوانیم درباره صحتوسقم آن نظر قاطع بدهیم.
چگونه باید چراغ راه آینده قرار داد؟
من این موضوع را به تصویر کشیدهام. ازاینرو عنوان این مجموعه را من «تا تاریخ» گذاشتم و اینگونه حتی در عنوان نمایشگاه خواستم این تردید را بیان کنم. انگار تاریخ به جای اینکه تجربه گذشتگان را انتقال بدهد، آنقدر درآن با تحریف مواجه هستیم که من نمیتوانم به آن تجربهها اعتماد کنم.
در یکی از مجموعههایتان شما از برگههای دیوان سعدی و تکههای نان خشک استفاده کردهاید و کلاژهایی مفهومی ساختهاید. درباره این مجموعه بیشتر بگویید؟
نان حداقل قوت غالب مردم جهان است، حداقل چیزی که با آن از گرسنگی میتوان خود را نجات داد. در مجموعه اول، من از نان تافتون استفاده کردم و از بسیاری از دوستان برای ماندگارشدن آنها روی بوم کمک گرفتم. قدیمیترین اثر این مجموعه 9 سال قدمت دارد و هیچ اتفاقی برایش نیفتاده است. روی این مجموعه من شروع کردم تصویری از سیاستمداران و اندیشمندان از جمله مارکس و فروید را کشیدم و تمام این تصاویر روی برگههایی از کلیات سعدی نقش بستهاند. نظرم این بود مارکس آمد و با نظریههایی که مطرح کرد، برخی از کتابها و نظریات قدیمیتر را پاره کرد؛ اما به محض اینکه مارکس آمد روی نانها، دیگر نان خاصیت خودش را از دست داد و به نوعی مارکس هم ناندانی برای خیلیها شد و مارکس هم ماهیت و هویت خودش را از دست داد؛ اما چرا کلیات سعدی؛ به این دلیل که معتقدم سعدی با نظریاتش چیزی به جهان اضافه نکرده و تنها توضیح واضحات داده است.
درنقاشیهای فیگوراتیو چند سال اخیرتان، خودتان هم در مقام سوژه بین دیگران دیده میشوید. این «تصویر از خود» است؟ چه فلسفهای پشت آن است؟
من اولینبار خودم را در سال 1388 وارد نقاشیهایم کردم. در آن دوران من تصویر افراد زیادی را وارد نقاشیهایم کردم؛ به نوعی من در این نقاشی تصاویر کسانی را کشیدم که به نوعی بد بودند. این اولین ورود من به دنیای نقاشیهایم بود. در واقع با این کار خواستم خودم را از بقیه جدا نکنم؛ اما در نقاشیهای بعدیام اتفاق دیگری افتاد که این خودنگارهها برایم جدی شد و آن این بود که من در صحنه یا لحظهای بهعنوان یک شاهد عینی حضور دارم و خودم دیدم که مثلا پزشکان نتوانستند کار پیش ببرند. از زمانی که بهعنوان شاهد عینی وارد نقاشیهایم شدم، به نوعی تبدیل به یکی از مثالهایم شدم. در برخی از تابلوها من حتی پنج یا شش بار خودم را به تصویر کشیدم؛ برای اینکه چند نقش متفاوت را میتوانستم بازی کنم. در مجموعه اخیرم که تاکنون سه نقاشی آن را کشیدهام، خودم را در حالتی که مشغول ادادرآوردن هستم، کشیدم. خودنگاره فکر نمیکنم حالاحالا به پایان برسد.
با توجه به اینکه در نقاشیهایتان به نوعی قصد دارید تصویری از یک صحنه رمان یا یک فیلم را بسازید آیا به این فکر کردهاید روزی قدم در دنیای سینما بگذارید؟
اتفاقا من مدتی است که یک فیلمنامه نوشتهام و آن را در اختیار یک کارگردان گذاشتهام. داستان این خودنگاره درباره زندگی خودم است؛ اما فکر میکنم درباره زندگی همه ما باشد. داستان یک خانواده سهنفره است.
گفته میشود برخی چهرهها که وارد جهان تصویر ایرانی شدهاند، به خاطر لیبیدوی مردانهشان دیده شدهاند؛ مثلا درتنهایی که احمد مرشدلو ارائه کرده یا در برخی عکسهای صادق تیرافکن این لیبیدوی مردانه هست. خود شما در تنهایی که در برخی نقاشیهایتان دیده میشود به این رویکرد نزدیک شدهاید. آیا این برداشت را قبول دارید یا آنها را استعاری میبینید؟
صددرصد نمیتوانم بگویم؛ اما واکنشهای یکسانی ندارم و در موقعیتهای مختلف شخصیت سیالی دارم. من نقشم را در اثر عوض میکنم. اگر نقش آدم منزوی را در نقاشی داشته باشم، این نقش یکهزارم نقشی است که در دنیای واقعی دارم. ولی مطمئن هستم همه این نقشها را من دارم. من در آثارم یک تیپ را به وجود نمیآورم بلکه نقشهای مختلف را به تصویر میکشم. چون خودنگارههای من سیال است، گاهی نه تنها حالت استعاره بلکه حالت اسطوره نیز به خود میگیرد. استعاره اصل کار من است. امیدوارم که نقاشیهایم تداعی معانی بکند.
انگیزه شروع یک اثر جدید برایتان چیست؟
برخی از فکرها ذهن من را قلقلک بیشتری میدهد؛ آنقدر با این فکرها ور میروم که این فکر تبدیل به یک مفهوم میشود. یا به یک کشفی میانجامد و راه درمیانگذاشتن کشفیات من، نقاشی است و انگیزهای که موجب میشود من شروع به کار کنم، درمیانگذاشتن این کشف با مخاطب است و میل به گفتوگو با مخاطب.
پیش از اینکه کارتان را روی بوم شروع کنید، طراحی هم میکنید؟
طراحی خیلی کم؛ اما درباره تصاویری که میخواهم بکشم و درک دریافتهایی که هنگام کار میکنم، مینویسم و از دل این نوشتههاست که دورههای جدید من شروع میشوند.
مهرداد محبعلی از آن جنس هنرمندانی است که او را در گالریگردیها یا برنامههای تجسمی شاید سالی یک بار هم نبینید. او نوعی انزوای خودخواسته دارد، انزوایی که درعینحال پویاست. محبعلی همه وقتش را صرف نقاشیکشیدن میکند، آن هم عاشقانه از ساعت پنجونیم صبح که چراغهای آتلیهاش را روشن میکند تا ساعت هفت بعدازظهر که در آتلیهاش را قفل میکند، نقاشی میکشد و در این فاصله با اینکه به سناریو نقاشیاش بارها و بارها فکر کرده اما ممکن است یک شخصیت را در فیگورهای مختلف بیش از 10 بار بکشد تا بالاخره راضی شود. محبعلی با اینکه قریب به سه دهه است به صورت حرفهای نقاشی میکند و نقاش تثبیتشدهای است اما این دلیلی نشده که قید تجربهکردن را بزند و تنها ایدههایی را که سالها پیش ذهنش را درگیر کردهاند، بکشد. نقاشیهای محبعلی برای من آنقدر جذابیت دارند که تنها کافی است یک بار آنها را ببینم و تصویرشان در ذهنم میخکوب شود. نقاشیها و رویکرد محبعلی از زاویه دیدش به نفت و وقایع خاورمیانه و تاریخ ایران، همیشه برای من مخاطب که نسبت به تاریخ و مسائل اجتماعی و سیاسی کشور و منطقهام بیاعتنا نیستم، جذابیت دارد. در نقاشیهای او میتوان یک موضوع تاریخی یا اجتماعی را از زاویههای مختلف دید و باید با خودت تصمیم بگیری که کدام روایت را میخواهی بهعنوان واقعيت بپذیری. گفتوگو با او بدون هیچ مقدمهای با خاطراتی که او از دوران بمباران میگوید، شروع میشود؛ خاطراتی که معتقد است باید جایی حتما ثبت شوند. بیشک هر یک از این خاطرات در گذر زمان میتوانند کمک کنند تا تاریخ اجتماعی و سیاسی مخدوششده ایران به واقعیت نزدیک شود.
میل به واقعگرایی در نقاشیهای دورههای نخستتان مشهود است؛ چرا؟
درآن دوره نهتنها من بلکه قشر وسیعی از جامعه میل به واقعگرایی داشت و حرفوحدیث در جامعه بسیار زیاد بود؛ همین موضوع و بهواسطه موضوعات متعدد و متنوعی که در جامعه میدیدیم، موجب شد من نیز به واقعگرایی روی بیاورم. در مجموعه نخستم که با یک اتوبوس پر از آدم شروع شد اما آن تابلو را به نمایش نگذاشتم، من در واقع مجموعهای فیگور کشیدم که درعینحال که در کنار هم هستند اما تنها هستند و از این انزوا رنج میبرند. جالب است؛ نکتهای را بگویم؛ در آن سالها نمایشگاهها فروش نداشت و کمتر کسی کار میفروخت. وقتی من در نمایشگاههایم کار میفروختم، با تمسخر همکارانم روبهرو میشدم، انگار که من بازاری کارم.
در دهه 70 در میان نقاشان بیشتر نقاشی فیگوراتیو مورد توجه قرار میگرفت. چه شد که بعدها جو و فضای حاکم بر نقاشی تغییر کرد؟
در آن دوران نقاشان بیشتر به موضوعات اجتماعی گرایش داشتند و به تبع آن نقاشی فیگوراتیو مورد توجه قرار میگرفت اما کمی که از دهه 70 شمسی گذشت، هم سنوسال نسل ما بالاتر رفت هم گویی وقت کردیم که بیشتر فکر کنیم و به جای اینکه گزارشگر وقایع پیرامونمان روی بومهایمان باشیم، تلاش کنیم به زبان شخصی خودمان دست پیدا کنیم. تا پیش از آن به واسطه جنگ تمام درها به روی ایران بسته بود و شاید آخرین نقاشیهایی که دیده بودیم، کارهای پیکاسو بود و ما نمیدانستیم در دنیای نقاشی چه میگذرد، همه این موارد کمک کرد تا گوشهای بنشینم؛ ضمن اینکه همچنان نقاشی میکنیم اما بیشتر فکر کنیم. شاید اگر این دوره آرامش بیشتر طول میکشید، شاهد اتفاقات خوبی در نقاشی ایران بودیم. نصرتالله مسلميان یکی از نخستین کسانی بود که توانست به زبان شخصیاش دست پیدا کند. من هم در چنین فضایی تصمیم گرفتم بیشتر تحقیق و کار کنم و با زیباییشناسی جهان نقاشیهایم را دگرگون کنم. اما در دهه 80 با مطرحشدن بحث اقتصاد هنر و پیشنهادهایی که بازار به هنرمندان میداد، با نسل جدیدی از نقاشان روبهرو میشویم که بنا بر پسند بازار به کپیکاری روی آوردند.
چه عوامل دیگری موجب شد که شما در شیوه نقاشیتان تغییر به وجود آورید؟
یکی دیگر از مواردی که ذهن من را درگیر خودش کرد این بود که کریم نصر که کارهای من را همیشه دنبال میکرد، در یکی از نمایشگاههایم به من گفت که دیگر کارهای تو را نمیفهمم. این حرف من را به فکر فرو برد. همچنین نوع برخورد پسر چهارسالهام با تلفن همراه که خیلی راحتتر از من میتوانست از امکانات تلفن همراه سر دربیاورد، من را به این فکر فرو برد که تکنیک یا تکنولوژی در لایه رویی قرار دارد اما کاربرد آن خیلی سخت است؛ یعنی وقتی ما کار موندریان را بفهمیم، متوجه میشویم که او خیلی راحتتر میتوانسته حرفش را بیان کند اما شکل نقاشانه پیچیدهای را برای بیان موضوعش انتخاب کرده است. در آن دوران پسرم چهارسالش بود و بالطبع سؤالهای متعددی برای او پیش میآمد که من پاسخ پرسش او را میدانستم اما بلد نبودم که چگونه پاسخ او را بدهم، همین موضوع موجب شد که من فکر کنم و به قدرت مثال پی ببرم. این موارد کمک کرد من که دیگر کارهایم نمیتوانستند با مخاطب ارتباط برقرار کنند، با استفاده از شیوه جدید دوباره بتوانم با مخاطب ارتباط برقرار کنم. هشت ماه نقاشی را کنار گذاشتم و تنها فکر میکردم و به شیوه جدیدم دست پیدا کردم.
به موضوعاتی که ذهنم را درگیر کرده بود و براساس آن مثال مناسبی پیدا میکردم و با این شیوه با همه احترامی که برای زیباییشناسی قائل هستم موضوعاتی که ذهنم را درگیر کرده بود، به تصویر میکشیدم و زیباییشناسی را به نفع حرفی که میخواستم بگویم، در لایههای زیرین نقاشیام پنهان
می کردم. پس از اینکه توانستم شیوه کارم را تغییر دهم، تصمیم گرفتم در شهرهایی که من را نمیشناختند و نقاشیهایم را ندیده بودند، نمایشگاه بگذارم. در ابتدا نمایشگاهی در گالری لاله گذاشتم؛ نخستین کسی که حرف من را بهدرستی فهمید سریدار گالری بود؛ با اینکه درآمد پایینی داشت، به من گفت که آن تابلو را میخواهد. آن زمان قیمت آن تابلو 500 هزار تومان بود. به او گفتم من 200 هزار تومان هم به تو تخفیف میدهم و تو ماهی هزار تومان به من بده اما به شرط اینکه به من بگویی در پاسخ همسرت به اینکه این تابلو را از کجا آوردهای، چه خواهی گفت. او به من گفت من خودم هم با این موضوع مشکل دارم؛ همین موضوع موجب شد خودش نیز از خیر خرید تابلو بگذرد. این پیرمرد یکی از زیباترین خاطرات زندگیام را ساخت. پس از آن در رفسنجان نمایشگاه گذاشتم و نمایشگاه با استقبال خوبی روبهرو شد و گفتوگویی که میخواستم، میان مخاطب و اثر شکل گرفت و این ارتباط همینگونه آرام آرام به امروز رسیده است. تقریبا همان ماجرا وجود دارد که من یک مفهوم در ذهنم است و فکر میکنم در ذهن خیلیها هم هست و تلاش میکنم برایش مثالی پیدا کنم؛ مثل گروه دکترهایم. در این مجموعه،
دکترها تلاش میکنند که بیمار را جراحی و مشکل او را برطرف کنند اما چاقوی جراحی دستشان نیست. انگار مشکلی در جهان وجود دارد که بهبودی صورت نمیگیرد.
این مفهوم برای شما از کجا میآید و این مفاهیم را آیا یک فرد عامی میتواند درک کند یا نه؛ این مفاهیم مختص به طبقه و قشر فرهیخته و روشنفکر جامعه است؟
به مفاهیمی که در ذهن من هست، هر آدمی میتواند فکر کند، با این تفاوت که من این مفاهیم را رها نمیکنم و خیلی تلاش نمیکنم که وارد حوزه فلسفه و کلام نشوم. اگر این مفهوم آنقدر برایم اهمیت داشته باشد، تلاش میکنم تا بقیه مراحلی را که این مفهوم تبدیل به یک اثر هنری شود طی کنم. در یکی از نمایشگاههایم در گالری 80 موضوعی را دستمایه نقاشیام قرار دادم که جالب است داستانش را بدانید. بیشتر ما به نوعی با بخشی از آداب مخالف هستیم اما متعصبانه آنها را ادامه میدهیم. یکی از اقوام ما که در جنوب شهر زندگی میکرد، فوت کرده بود و ما هر روز باید مطابق با رسم به آن محل میرفتیم و جلوی درِ خانه آنها میایستادیم. هر روز آقایی در هیبت و شکل جاهلهای قدیم میآمد و بدون هیچ سلاموعلیکی یک دیگ بزرگ برنج که در خانهاش پخته بود، برای میهمان فرد درگذشته میآورد و میرفت. شکل هیبت و برخورد او موجب شد من درباره او پرسوجو کنم و متوجه شوم که او روزگاری جاهل محل بوده و از ناموس محله محافظت میکرده اما ای دریغ که همسر و دو دختر او رویهای برخلاف پدرشان پیش گرفته بودند و او کاری در خانه و خانواده نمیتوانسته پیش ببرد، از ژستش هم نتوانسته
بگذرد. من این موضوع را تبدیل کردم به یک مفهوم، بعد برایش یک مثال مناسب پیدا کردم و این موضوع را در قالب یک مجموعه به نمایش گذاشتم.
در مجموعه بینهایت بهعنوان یک مخاطب این حالت روایتگری و تصویری سینمایی را میبینم.
دقیقا همینطور است. مثلا در تابلوهای من با یک واکنش درباره یک موضوع مواجه نمیشوید؛ سالهای بسیار همیشه خانم لیلی گلستان میگفت که محبعلی، تابلوهای تو چقدر شلوغ هستند؛ هر تابلو انگار چهار اثر است. بخشی از این موضوع به روحیه من باز میگردد چون نمیخواهم یک موضوع را تنها از یک زاویه ببینم بلکه وقتی با مفهومی مواجه میشویم، میخواهم بدانم پدرم یا خواهرم و همسایه طبقه بالایی به این موضوع چگونه نگاه میکند؛ من این چهار زاویه دید را در هم ادغام میکنم و از مجموع این نظرات میخواهم نظرم را بیان کنم. رمان و فیلم هم چنین رویکردی دارد. مثلا در فیلم وقتی دوربین حرکت میکند، با گاری شکسته روبهرو میشویم؛ دوربین میگذرد و دختر کوچکی در گوشهای مشغول بازی، دوباره دوربین حرکت میکند و با ساختمانی که آتش گرفته مواجه میشویم؛ تمام این خاطرهها با ما میماند و در نهایت با جمعبندی به نتیجه میرسیم. من به یک نتیجه رسیدم؛ اگر میتوانستم نقاشیهایم را در ابعاد خیلی بزرگ 10 تا 20 متر میکشیدم که بیننده در یک نگاه نتواند کار را ببیند و مجبور شود از آن عبور کند، یک راهحل پیدا کردم؛ اولا تراکم آدمهاست یا تراکم چیزها در واقع
ما اینجا همچنان که یک پا را میبینیم، میگوییم جمعیت است؛ وقتی کمی داخل برویم میبینیم که یک نفر دارد عینکش را روی صورتش تنظیم میکند و در گوشه دیگر تابلو چند نفر در حال جدال هستند و در بخش دیگری از تابلو دختری در حال کتابخواندن است.
بهعنوان مثال شما مصدق را کشیدهاید؛ آیا برای کشیدن او به تصاویر موجود از او یا کتابهای موجود رجوع کردهاید؟
نه به هیچوجه. من فقط مثالم مصدق بود؛ منظورم آقای مصدق نبود. این مصدق زمانی شکل گرفت که دانستههای شخصیام مرا به سمت او جلب کرده بود. این تصویری بود از مصدقی که من میشناختم اما پس از کار كردن روی این مجموعه، هشت کتاب درباره او به دستم رسید و بعدها شرایطی برای مطالعه من درباره او فراهم شد.
درباره مصدق مثل خیلی از قهرمانهای ملی نقطه نظرات مختلفی وجود دارد؛ مصدقی که مهرداد محبعلی میشناسد، کیست؟
تمام درد من این بود که مصدق وطنپرست، یا وطنفروش است؛ نفهمیدم بالاخره! مصدق مثل همه قهرمانهای ملی زندگی و سرنوشت عجیبوغریبی دارد. درباره او نظرات مختلفی وجود دارد؛ برخی او را وطنفروش و برخی او را قهرمان ملی و میهنپرست معرفی میکنند. برخی میگویند او تمارض کرده؛ اما سؤال من این است مصدق کیست. مصدق یکی از قهرمانهای ملی من است و داستان من در این تابلو درباره قهرمانان است و مصدق بهانه است. قهرمانان ملی تلاش میکنند یک چیزهایی را در دنیا اصلاح کنند؛ اما زندگی خود و اطرافیانشان را از بین میبرند. اولین اتفاقی که پس از ملیشدن صنعت نفت شاهد بودیم، گرانی بود. بیشک پس از خلع مصدق و حبس در خانهاش، خیلی از مردم به سمت شیشه پنجره خانه او سنگ پراکندهاند. من در این اثر مصدق را به گمان خودم در دورانی نقاشی کردهام که در خانهاش در حبس به سر میبرد. مصدق زندگیاش را وقف هدفش کرد. من فکر میکنم بارها پیش آمده که زنش او را سرزنش کند که تو چندین آبادی داشتی، الان در خانه خودت حبس شدهای و حتی حق دیدن دخترت را نداری، آیا این میارزید. به نظر وقتی مصدق انتخاب میکند حقوق بخواند حتما از شعور بالایی برخوردار است؛
وگرنه در آن دوران تصمیم دیگری میگرفت. مصدق برای من قهرمانی است که کارش را انجام داد؛ اما متأسفانه نمیداند در موقعیت پیشآمده برای خودش چه کار کند.
از چه زمانی تصمیم گرفتید از تاریخ برای خلق نقاشیهایتان استفاده کنید؟
موضوعی که در سالهای اخیر برایم بسیار مهم و به نوعی به دغدغه ذهنی تبدیل شده است، تاریخ است. تاریخ پر از اتفاقاتی است که برای ما واضح و روشن است من میتوانم از آن بهرهبرداری کنم. من بههیچعنوان به سیاست علاقه ندارم؛ ولی باید قبول کنیم تاریخ بیش از آنکه فرهنگی باشد، سیاسی است و من مجبور بودم افراد سیاسی را بکشم تا مخاطب آنها را بشناسد. مثلا همه اسم چرچیل را شنیدهاند یا تصویری از او دیدهاند؛ اما بیشتر افراد عارف قزوینی را نمیشناسند. افراد سیاسی را به این دلیل مثال تاریخم کردم.
تاریخ همیشه با جوامع صادق نیست. حتما این را شنیدهاید که میگویند تاریخ را فاتحان نوشتهاند. این به آن معنی است که نمیتوان آنچنان که باید و شاید به تاریخ نوشتهشده اطمینان داشت. معتقدم گذشتهای را که پر از خطاهای تاریخی است و نمیتوانیم درباره صحتوسقم آن نظر قاطع بدهیم.
چگونه باید چراغ راه آینده قرار داد؟
من این موضوع را به تصویر کشیدهام. ازاینرو عنوان این مجموعه را من «تا تاریخ» گذاشتم و اینگونه حتی در عنوان نمایشگاه خواستم این تردید را بیان کنم. انگار تاریخ به جای اینکه تجربه گذشتگان را انتقال بدهد، آنقدر درآن با تحریف مواجه هستیم که من نمیتوانم به آن تجربهها اعتماد کنم.
در یکی از مجموعههایتان شما از برگههای دیوان سعدی و تکههای نان خشک استفاده کردهاید و کلاژهایی مفهومی ساختهاید. درباره این مجموعه بیشتر بگویید؟
نان حداقل قوت غالب مردم جهان است، حداقل چیزی که با آن از گرسنگی میتوان خود را نجات داد. در مجموعه اول، من از نان تافتون استفاده کردم و از بسیاری از دوستان برای ماندگارشدن آنها روی بوم کمک گرفتم. قدیمیترین اثر این مجموعه 9 سال قدمت دارد و هیچ اتفاقی برایش نیفتاده است. روی این مجموعه من شروع کردم تصویری از سیاستمداران و اندیشمندان از جمله مارکس و فروید را کشیدم و تمام این تصاویر روی برگههایی از کلیات سعدی نقش بستهاند. نظرم این بود مارکس آمد و با نظریههایی که مطرح کرد، برخی از کتابها و نظریات قدیمیتر را پاره کرد؛ اما به محض اینکه مارکس آمد روی نانها، دیگر نان خاصیت خودش را از دست داد و به نوعی مارکس هم ناندانی برای خیلیها شد و مارکس هم ماهیت و هویت خودش را از دست داد؛ اما چرا کلیات سعدی؛ به این دلیل که معتقدم سعدی با نظریاتش چیزی به جهان اضافه نکرده و تنها توضیح واضحات داده است.
درنقاشیهای فیگوراتیو چند سال اخیرتان، خودتان هم در مقام سوژه بین دیگران دیده میشوید. این «تصویر از خود» است؟ چه فلسفهای پشت آن است؟
من اولینبار خودم را در سال 1388 وارد نقاشیهایم کردم. در آن دوران من تصویر افراد زیادی را وارد نقاشیهایم کردم؛ به نوعی من در این نقاشی تصاویر کسانی را کشیدم که به نوعی بد بودند. این اولین ورود من به دنیای نقاشیهایم بود. در واقع با این کار خواستم خودم را از بقیه جدا نکنم؛ اما در نقاشیهای بعدیام اتفاق دیگری افتاد که این خودنگارهها برایم جدی شد و آن این بود که من در صحنه یا لحظهای بهعنوان یک شاهد عینی حضور دارم و خودم دیدم که مثلا پزشکان نتوانستند کار پیش ببرند. از زمانی که بهعنوان شاهد عینی وارد نقاشیهایم شدم، به نوعی تبدیل به یکی از مثالهایم شدم. در برخی از تابلوها من حتی پنج یا شش بار خودم را به تصویر کشیدم؛ برای اینکه چند نقش متفاوت را میتوانستم بازی کنم. در مجموعه اخیرم که تاکنون سه نقاشی آن را کشیدهام، خودم را در حالتی که مشغول ادادرآوردن هستم، کشیدم. خودنگاره فکر نمیکنم حالاحالا به پایان برسد.
با توجه به اینکه در نقاشیهایتان به نوعی قصد دارید تصویری از یک صحنه رمان یا یک فیلم را بسازید آیا به این فکر کردهاید روزی قدم در دنیای سینما بگذارید؟
اتفاقا من مدتی است که یک فیلمنامه نوشتهام و آن را در اختیار یک کارگردان گذاشتهام. داستان این خودنگاره درباره زندگی خودم است؛ اما فکر میکنم درباره زندگی همه ما باشد. داستان یک خانواده سهنفره است.
گفته میشود برخی چهرهها که وارد جهان تصویر ایرانی شدهاند، به خاطر لیبیدوی مردانهشان دیده شدهاند؛ مثلا درتنهایی که احمد مرشدلو ارائه کرده یا در برخی عکسهای صادق تیرافکن این لیبیدوی مردانه هست. خود شما در تنهایی که در برخی نقاشیهایتان دیده میشود به این رویکرد نزدیک شدهاید. آیا این برداشت را قبول دارید یا آنها را استعاری میبینید؟
صددرصد نمیتوانم بگویم؛ اما واکنشهای یکسانی ندارم و در موقعیتهای مختلف شخصیت سیالی دارم. من نقشم را در اثر عوض میکنم. اگر نقش آدم منزوی را در نقاشی داشته باشم، این نقش یکهزارم نقشی است که در دنیای واقعی دارم. ولی مطمئن هستم همه این نقشها را من دارم. من در آثارم یک تیپ را به وجود نمیآورم بلکه نقشهای مختلف را به تصویر میکشم. چون خودنگارههای من سیال است، گاهی نه تنها حالت استعاره بلکه حالت اسطوره نیز به خود میگیرد. استعاره اصل کار من است. امیدوارم که نقاشیهایم تداعی معانی بکند.
انگیزه شروع یک اثر جدید برایتان چیست؟
برخی از فکرها ذهن من را قلقلک بیشتری میدهد؛ آنقدر با این فکرها ور میروم که این فکر تبدیل به یک مفهوم میشود. یا به یک کشفی میانجامد و راه درمیانگذاشتن کشفیات من، نقاشی است و انگیزهای که موجب میشود من شروع به کار کنم، درمیانگذاشتن این کشف با مخاطب است و میل به گفتوگو با مخاطب.
پیش از اینکه کارتان را روی بوم شروع کنید، طراحی هم میکنید؟
طراحی خیلی کم؛ اما درباره تصاویری که میخواهم بکشم و درک دریافتهایی که هنگام کار میکنم، مینویسم و از دل این نوشتههاست که دورههای جدید من شروع میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.