|

کاندیداها و پرونده هسته‌ای

صادق زیباکلام . استاد علوم‌سیاسی دانشگاه تهران

شاید اولین سوالی که پیش‌روی هر کاندیدای ریاست‌جمهوری باشد راه‌حل او برای برون‌رفت از مشکلات جاری کشور به‌خصوص مشکلات موجود در سیاست خارجی است.
پیش از هرچیز باید به روند جاری در کشور نظری افکند و اینکه قرار است این رویه ادامه یابد یا تغییر کند؟ سوال مهم در این زمینه این است که آیا دولت اصولگرایان در هشت‌سال گذشته در سیاست خارجی موفق عمل کرده است؟ به نظر من در یک ارزیابی کلی اگر بخواهیم به دیپلماسی اصولگرایان در هشت‌سال گذشته نمره بدهیم نمی‌توانیم نمره بالایی بدهیم. برعکس من معتقدم استراتژی کلی‌ای که اصولگرایان در هشت‌سال گذشته در سیاست خارجی در پیش گرفته‌اند بیش از آنکه در راستای منافع ملی کشور باشد، در راستای شعارها و رویکردهای تبلیغاتی بوده و حاصل این رویکرد شعاری و تبلیغاتی، و استراتژی معطوف به آن هم آفاتی داشته است.
وقتی به سیاست خارجی دولت‌های پس از جنگ توجه کنیم، می‌بینیم که در دولت‌های آقایان هاشمی و خاتمی، سیاست خارجی کشور تحت عنوان تنش‌زدایی تعریف شد. یعنی در این دولت‌ها تلاش شد که ارتباط ایران با کشورها و قدرت‌هایی که بغض و کینه نهادینه‌شده و تاریخی نسبت به جمهوری اسلامی نداشتند به نحوی رفتار شود که این قدرت‌ها در مقابل جمهوری اسلامی ایران قرار نگیرند. منظور من از این قدرت‌ها، کشورهای اتحادیه اروپا از جمله فرانسه، آلمان، ایتالیا، بل‍ژیک، اتریش و کشورهای آسیایی نظیر ژاپن، هند و... است.
اما اصولگرایان از سال 84 که قدرت را در دست گرفتند، رویکردی تهاجمی در دیپلماسی و سیاست خارجی به کار گرفتند و حاصل آن سیاست، این شد که کشورهایی که ذکر آنها رفت نیز در کنار آمریکا قرار گرفتند. شما وقتی امروز به وضعیت ایران در جامعه جهانی نگاه کنید، می‌بیند که کشورهای اروپایی یا کشورهایی مثل کانادا، استرالیا و... نیز در کنار آمریکا قرار گرفتند و به همان جدیت که آمریکا علیه ایران تحریم اعمال می‌کند آنها نیز در مخالفت با جمهوری اسلامی ایران فعال هستند. در مقاطع پایانی کار دولت می‌بینیم حتی کشورهایی مثل برزیل و آرژانتین هم که تاحدی تا همین سال‌های پیش با ایران همراهی نشان می‌دادند، اینک در کنار آمریکا قرار گرفته‌اند. در عوض دولت به سراغ کشورهای ذره‌ای و حاشیه‌ای در جامعه جهانی رفت. ولی سوال جدی که مطرح می‌شود این است که واقعا دوستی و مودت چنین کشورها، چه سود و فایده‌ای برای منافع جمهوری اسلامی ایران دارد؟ این کشورها عموما با مشکلات اقتصادی شدید دست به گریبان هستند و در جامعه جهانی نیز اعتبار زیادی ندارند.
بنابراین با توجه به انتخاباتی که در پیش است، به نظر من تغییر در این نگاه استراتژیکی که اصولگرایان ظرف هشت‌سال گذشته در سیاست خارجی دنبال کرده‌اند، یکی از ضروریات است. یعنی تغییر در رویکرد دیپلماتیک ایران یکی از مهم‌ترین مسایلی است که باید رخ دهد.
در میان مسایل مبتلا به سیاست خارجی جمهوری اسلامی، به نظر می‌رسد در حال حاضر پرونده هسته‌ای ایران از اهمیت بیشتری برخوردار باشد. هرکسی که امروز خود را در معرض انتخاب مردم قرار می‌دهد باید رویکرد خود را در مساله هسته‌ای ایران اعلام کند. به هر حال امروز و در اثر سیاست‌های دولت نهم و دهم، پرونده هسته‌ای ما در شورای امنیت سازمان ملل مطرح است و تحریم‌های گسترده و سنگینی علیه ایران اعمال شده است. مذاکرات ایران با گروه 1+5 نیز طی سال‌های گذشته چندان پیشرفت نداشته است. بنابراین مهم‌ترین مساله پیش‌روی رییس‌جمهور آینده همین مساله هسته‌ای، مذاکرات ایران و جامعه جهانی در این مورد و به تبع آن، بحث تحریم‌هاست. اتفاقا انتخابات، زمان مناسبی است که مهم‌ترین مسایل کشور در جامعه مطرح شود و نخبگان کشور و کاندیداهای ریاست‌جمهوری در مورد این مسایل در رسانه‌ها نظرات خود را بیان کنند و مردم بر اساس این بحث‌ها و اظهار نظرهای آزادانه رویکرد درست را انتخاب کنند. نباید فراموش کرد که بحث هسته‌ای ایران در زمان اصلاح‌طلبان آغاز شد. یعنی از اوایل دهه 80 که سازمان منافقین اسنادی را در مورد برنامه هسته‌ای ایران منتشر کردند و پرونده ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شکل گرفت تاکنون این پرونده در سطح بین‌المللی مطرح بوده است و دولت اصلاحات و دولت اصولگرایان رویکردهای متفاوتی را در قبال آن اتخاذ کرده‌اند.
سیاستی که اصلاح‌طلبان در پیش گرفتند اگرچه سیاست پرزرق و برقی و پرهیاهویی نبود اما سیاستی بود که کمترین هزینه و خسارت را به منافع ملی وارد می‌کرد. این سیاست را می‌توان «سیاست کج‌دارومریز» نامید. به این معنا که در زمان دولت آقای خاتمی و با ریاست آقای روحانی بر تیم مذاکره‌کننده ایران، ما برنامه هسته‌ای را پیش می‌بردیم اما با سیاست کج‌دارومریز. حاصل این سیاست این می‌شد که نه پرونده ایران از شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به شورای امنیت سازمان ملل رفت و نه تحریم‌ها به صورت گسترده و سنگین کنونی علیه جمهوری اسلامی ایران اعمال شد و کار هسته‌ای نیز هرچند با سرعت کمتری به پیش می‌رفت. اما آقای احمدی‌نژاد آن سیاست را کنار گذاشت و روش دیگری برگزید که باعث صدور قطعنامه‌هایی علیه ما شد.
بنابراین، دیگر هر کسی که می‌خواهد عنان اداره کشور را در دست بگیرد، باید برای برداشتن تحریم‌ها از سر کشور چاره‌ای بیندیشد. در اینجا این سوال پیش می‌آید که چرا کشورهای غربی کمر به تحریم ایران بسته‌اند؟ آیا مثلا اروپا با ایران خصومتی دارد که نفت ایران یا بانک‌های ایرانی را تحریم کرده است؟ آیا می‌توان در این سیاست‌ها تغییری ایجاد کرد یا نه؟
یعنی شاید این ایام و در مباحث انتخاباتی جای طرح این سوال باشد که برنامه هسته‌ای را چگونه باید مدیریت کرد. فکر می‌کنم که طرح این سوال با توجه به وضعیت کنونی کشور به‌خصوص تهدیدهایی که هر روز از سوی غرب صورت می‌گیرد و تحریم‌ها و آثار آن چندان بیجا نباشد.
باید به این نکته توجه داشت که ما در نهایت از انرژی هسته‌ای فقط به‌عنوان یک مساله اقتصادی قرار است استفاده کنیم. چراکه ما همانطور که بارها اعلام کرده‌ایم بر اساس فتوای مقام‌معظم‌رهبری تولید سلاح‌های هسته‌ای را حرام می‌دانیم و نمی‌خواهیم بمب اتمی بسازیم لذا هدف ما از برنامه غنی‌سازی اورانیوم تولید سوخت برای نیروگاه‌های هسته‌ای است؛ چه نیروگاه بوشهر که هنوز تکمیل و راه‌اندازی نشده و چه نیروگاه‌های دیگر که قرار است در سال‌های آینده ساخته شود. متاسفانه آقای احمدی‌نژاد در هشت‌سال گذشته تلاش کرد که موضوع منطقی و عقلانی مثل برنامه هسته‌ای ایران را با شعارها و رویکردهای تبلیغاتی خود تبدیل به یک موضوع احساسی کند. بنابراین دیپلماسی عقلانی هسته‌ای زیر سایه شعارها و مسایل سیاسی قرار گرفت. با این حال، همانند تمام دنیا انتخابات، عرصه طرح و بحث موضوعات مهم هر کشور است و بحث سیاست خارجی به‌خصوص رویکرد به پرونده هسته‌ای یکی از مهم‌ترین بحث‌هایی است که امروز باید بین نخبگان و در سطح جامعه مطرح شود تا درست‌ترین رویکرد توسط دولت آینده اتخاذ شود.
منبع: دیپلماسی ایرانی
شاید اولین سوالی که پیش‌روی هر کاندیدای ریاست‌جمهوری باشد راه‌حل او برای برون‌رفت از مشکلات جاری کشور به‌خصوص مشکلات موجود در سیاست خارجی است.
پیش از هرچیز باید به روند جاری در کشور نظری افکند و اینکه قرار است این رویه ادامه یابد یا تغییر کند؟ سوال مهم در این زمینه این است که آیا دولت اصولگرایان در هشت‌سال گذشته در سیاست خارجی موفق عمل کرده است؟ به نظر من در یک ارزیابی کلی اگر بخواهیم به دیپلماسی اصولگرایان در هشت‌سال گذشته نمره بدهیم نمی‌توانیم نمره بالایی بدهیم. برعکس من معتقدم استراتژی کلی‌ای که اصولگرایان در هشت‌سال گذشته در سیاست خارجی در پیش گرفته‌اند بیش از آنکه در راستای منافع ملی کشور باشد، در راستای شعارها و رویکردهای تبلیغاتی بوده و حاصل این رویکرد شعاری و تبلیغاتی، و استراتژی معطوف به آن هم آفاتی داشته است.
وقتی به سیاست خارجی دولت‌های پس از جنگ توجه کنیم، می‌بینیم که در دولت‌های آقایان هاشمی و خاتمی، سیاست خارجی کشور تحت عنوان تنش‌زدایی تعریف شد. یعنی در این دولت‌ها تلاش شد که ارتباط ایران با کشورها و قدرت‌هایی که بغض و کینه نهادینه‌شده و تاریخی نسبت به جمهوری اسلامی نداشتند به نحوی رفتار شود که این قدرت‌ها در مقابل جمهوری اسلامی ایران قرار نگیرند. منظور من از این قدرت‌ها، کشورهای اتحادیه اروپا از جمله فرانسه، آلمان، ایتالیا، بل‍ژیک، اتریش و کشورهای آسیایی نظیر ژاپن، هند و... است.
اما اصولگرایان از سال 84 که قدرت را در دست گرفتند، رویکردی تهاجمی در دیپلماسی و سیاست خارجی به کار گرفتند و حاصل آن سیاست، این شد که کشورهایی که ذکر آنها رفت نیز در کنار آمریکا قرار گرفتند. شما وقتی امروز به وضعیت ایران در جامعه جهانی نگاه کنید، می‌بیند که کشورهای اروپایی یا کشورهایی مثل کانادا، استرالیا و... نیز در کنار آمریکا قرار گرفتند و به همان جدیت که آمریکا علیه ایران تحریم اعمال می‌کند آنها نیز در مخالفت با جمهوری اسلامی ایران فعال هستند. در مقاطع پایانی کار دولت می‌بینیم حتی کشورهایی مثل برزیل و آرژانتین هم که تاحدی تا همین سال‌های پیش با ایران همراهی نشان می‌دادند، اینک در کنار آمریکا قرار گرفته‌اند. در عوض دولت به سراغ کشورهای ذره‌ای و حاشیه‌ای در جامعه جهانی رفت. ولی سوال جدی که مطرح می‌شود این است که واقعا دوستی و مودت چنین کشورها، چه سود و فایده‌ای برای منافع جمهوری اسلامی ایران دارد؟ این کشورها عموما با مشکلات اقتصادی شدید دست به گریبان هستند و در جامعه جهانی نیز اعتبار زیادی ندارند.
بنابراین با توجه به انتخاباتی که در پیش است، به نظر من تغییر در این نگاه استراتژیکی که اصولگرایان ظرف هشت‌سال گذشته در سیاست خارجی دنبال کرده‌اند، یکی از ضروریات است. یعنی تغییر در رویکرد دیپلماتیک ایران یکی از مهم‌ترین مسایلی است که باید رخ دهد.
در میان مسایل مبتلا به سیاست خارجی جمهوری اسلامی، به نظر می‌رسد در حال حاضر پرونده هسته‌ای ایران از اهمیت بیشتری برخوردار باشد. هرکسی که امروز خود را در معرض انتخاب مردم قرار می‌دهد باید رویکرد خود را در مساله هسته‌ای ایران اعلام کند. به هر حال امروز و در اثر سیاست‌های دولت نهم و دهم، پرونده هسته‌ای ما در شورای امنیت سازمان ملل مطرح است و تحریم‌های گسترده و سنگینی علیه ایران اعمال شده است. مذاکرات ایران با گروه 1+5 نیز طی سال‌های گذشته چندان پیشرفت نداشته است. بنابراین مهم‌ترین مساله پیش‌روی رییس‌جمهور آینده همین مساله هسته‌ای، مذاکرات ایران و جامعه جهانی در این مورد و به تبع آن، بحث تحریم‌هاست. اتفاقا انتخابات، زمان مناسبی است که مهم‌ترین مسایل کشور در جامعه مطرح شود و نخبگان کشور و کاندیداهای ریاست‌جمهوری در مورد این مسایل در رسانه‌ها نظرات خود را بیان کنند و مردم بر اساس این بحث‌ها و اظهار نظرهای آزادانه رویکرد درست را انتخاب کنند. نباید فراموش کرد که بحث هسته‌ای ایران در زمان اصلاح‌طلبان آغاز شد. یعنی از اوایل دهه 80 که سازمان منافقین اسنادی را در مورد برنامه هسته‌ای ایران منتشر کردند و پرونده ایران در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شکل گرفت تاکنون این پرونده در سطح بین‌المللی مطرح بوده است و دولت اصلاحات و دولت اصولگرایان رویکردهای متفاوتی را در قبال آن اتخاذ کرده‌اند.
سیاستی که اصلاح‌طلبان در پیش گرفتند اگرچه سیاست پرزرق و برقی و پرهیاهویی نبود اما سیاستی بود که کمترین هزینه و خسارت را به منافع ملی وارد می‌کرد. این سیاست را می‌توان «سیاست کج‌دارومریز» نامید. به این معنا که در زمان دولت آقای خاتمی و با ریاست آقای روحانی بر تیم مذاکره‌کننده ایران، ما برنامه هسته‌ای را پیش می‌بردیم اما با سیاست کج‌دارومریز. حاصل این سیاست این می‌شد که نه پرونده ایران از شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به شورای امنیت سازمان ملل رفت و نه تحریم‌ها به صورت گسترده و سنگین کنونی علیه جمهوری اسلامی ایران اعمال شد و کار هسته‌ای نیز هرچند با سرعت کمتری به پیش می‌رفت. اما آقای احمدی‌نژاد آن سیاست را کنار گذاشت و روش دیگری برگزید که باعث صدور قطعنامه‌هایی علیه ما شد.
بنابراین، دیگر هر کسی که می‌خواهد عنان اداره کشور را در دست بگیرد، باید برای برداشتن تحریم‌ها از سر کشور چاره‌ای بیندیشد. در اینجا این سوال پیش می‌آید که چرا کشورهای غربی کمر به تحریم ایران بسته‌اند؟ آیا مثلا اروپا با ایران خصومتی دارد که نفت ایران یا بانک‌های ایرانی را تحریم کرده است؟ آیا می‌توان در این سیاست‌ها تغییری ایجاد کرد یا نه؟
یعنی شاید این ایام و در مباحث انتخاباتی جای طرح این سوال باشد که برنامه هسته‌ای را چگونه باید مدیریت کرد. فکر می‌کنم که طرح این سوال با توجه به وضعیت کنونی کشور به‌خصوص تهدیدهایی که هر روز از سوی غرب صورت می‌گیرد و تحریم‌ها و آثار آن چندان بیجا نباشد.
باید به این نکته توجه داشت که ما در نهایت از انرژی هسته‌ای فقط به‌عنوان یک مساله اقتصادی قرار است استفاده کنیم. چراکه ما همانطور که بارها اعلام کرده‌ایم بر اساس فتوای مقام‌معظم‌رهبری تولید سلاح‌های هسته‌ای را حرام می‌دانیم و نمی‌خواهیم بمب اتمی بسازیم لذا هدف ما از برنامه غنی‌سازی اورانیوم تولید سوخت برای نیروگاه‌های هسته‌ای است؛ چه نیروگاه بوشهر که هنوز تکمیل و راه‌اندازی نشده و چه نیروگاه‌های دیگر که قرار است در سال‌های آینده ساخته شود. متاسفانه آقای احمدی‌نژاد در هشت‌سال گذشته تلاش کرد که موضوع منطقی و عقلانی مثل برنامه هسته‌ای ایران را با شعارها و رویکردهای تبلیغاتی خود تبدیل به یک موضوع احساسی کند. بنابراین دیپلماسی عقلانی هسته‌ای زیر سایه شعارها و مسایل سیاسی قرار گرفت. با این حال، همانند تمام دنیا انتخابات، عرصه طرح و بحث موضوعات مهم هر کشور است و بحث سیاست خارجی به‌خصوص رویکرد به پرونده هسته‌ای یکی از مهم‌ترین بحث‌هایی است که امروز باید بین نخبگان و در سطح جامعه مطرح شود تا درست‌ترین رویکرد توسط دولت آینده اتخاذ شود.
منبع: دیپلماسی ایرانی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.