|

انتخابات یازدهم و سیاست خارجی

در تبلیغات ریاست‌جمهوری به‌ویژه مدل آمریکایی آن سیاست خارجی از مواردی است که معمولا می‌تواند موقعیت یک نامزد را به‌شدت ارتقا دهد یا به‌طور قطع مقدمه ناکامی او را فراهم کند. در تاریخ ایالات متحده دوره‌های خاصی وجود داشته است که برنامه نامزدها برای سیاست خارجی توانسته است راه را برای ورود یا دورشدن نامزد ریاست‌جمهوری از کاخ‌سفید هموار کند. به‌عبارت دیگر سیاست خارجی برای سیاست داخلی تعیین تکلیف کرده است. در تاریخ ایالات متحده آمریکا چه در سال‌های دو قطبی جنگ سرد و چه در دوره پیشتازی پساجنگ سرد، سیاست خارجی دردوره‌هایی نقش کلیدی و تعیین‌کننده داشته است. نگرانی افکار عمومی برای سیاست خارجی و امنیت ملی برای پیگیری این بوده است که آیا کشورشان جنگ را در میلیون‌ها کیلومتر دورتر به‌راه خواهد انداخت؟ ادامه خواهد داد؟ و اینکه کاندیدای مورد نظرشان فرد قابلی برای این مسیر هست یا خیر؟ سیاست خارجی برای رای‌دهندگان آمریکایی بیشتر مساله رهبری آمریکاست. سال ۱۹۶۴ رای‌دهندگان آمریکایی در مقابل تبلیغات تندروهایی که حول «بری گولد واتر» جمع شده بودند، کلید پرتاب بمب اتمی را به «لیندون جانسون» میانه‌رو سپردند. در تمامی سال‌های ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۲ سایه جنگ ویتنام کلید ارزیابی افکارعمومی از ریاست‌جمهوری بود. سال‌های بعدی به‌واسطه واگذاری مساله دفاع از متحدان آمریکا، به عوامل منطقه‌ای امنیت‌ساز به نفع ریچارد نیکسون پیش می‌رفت. در رقابت‌های انتخاباتی ۱۹۸۰ میان کارتر و رونالد ریگان گروگانگیری در سفارتخانه آمریکا در تهران موجب تضعیف موقعیت نامزد دموکرات و اقبال افکار عمومی به رونالد ریگان جمهوریخواه شد. نارضایتی نسبت به ادامه جنگ در عراق و ناهمخوانی ادعاهای دولت بوش پسر در مورد جنگ عراق و دلزدگی مردم از این روند باعث شد تا رای‌دهندگان آمریکایی در انتخابات ۲۰۰۸ باراک‌اوباما را انتخاب کنند. چنین حساسیتی در میان افکار عمومی آمریکا نسبت به موضوع سیاست خارجی قابل‌فهم است. آمریکا یک قدرت سیاسی با حضوری جهانی و با بردی وسیع است. اما گویا حساسیت نسبت به سیاست خارجی در دوره یازدهم ریاست‌جمهوری کشورمان نیز از اهمیت خاصی برخوردار شده است. چرا؟ قول معروفی میان کارشناسان سیاست خارجی و ژئوپولیتیسین‌ها در مورد ایران وجود دارد و آن اینکه، ایران بعد از روسیه پرهمسایه‌ترین کشور دنیاست و در نتیجه «کشوری بین‌المللی» است و در بعضی نقل‌قول‌ها نیز تاکید می‌شود که ایران در مهم‌ترین مکان جغرافیایی دنیا نشسته است. بنابراین کشوری که بنابر اظهار نظر کارشناسان روابط بین‌الملل موقعیت مهمی از دنیا را در دست خود دارد، ناگزیر از برنامه‌ریزی‌های دقیق و کارآمد برای برقراری و مدیریت روابط متعدد و متنوع خود با همسایگان و حوزه‌های جغرافیایی در سیاست خارجی‌اش است؛ سیاست خارجی ایران روبه‌روی حوزه‌های جغرافیایی عمدتا ناهمگنی قرار دارد: از آسیای مرکزی گرفته تا خاورمیانه عربی، از شبه‌قاره گرفته تا قفقازجنوبی در شرق مدیترانه برنامه‌ریزی‌ها و کدهای ارتباطاتی خاص خود را طلب می‌کنند. مسایل خاص سیاست خارجی ایران مثل تقسیم منحصربه‌فرد حوزه آبی دریای‌خزر نیز معادلات خاصی را برای رابطه با همسایگان دور و نزدیک ما فراهم آورده است و لزوما سیاست خارجی ایران باید یکی از فعال‌ترین و درعین حال کارآمدترین بخش‌های برنامه‌ریزی و سیاستگذاری باشد.
اما این فقط یک نگاه اتوکشیده آکادمیک است. سیاست خارجی برای افکارعمومی در ایران در دهه 70 معمولا از نشان‌دادن ماشین‌های اسکورت هیات‌های دیپلماتیک از تلویزیون، دست‌دادن‌های جلوی دوربین و ژست‌های دیپلماتیک فراتر نمی‌رفت. اما چندی است این جنبه نه‌چندان جذاب برای افکار عمومی جامعه ما، وجهه پراهمیتی پیدا کرده و کمابیش پیگیری سیاست خارجی به بخشی از برنامه‌ریزی‌های پرنوسان این روزها تبدیل شده است. بالا و بالاتررفتن قیمت کالا و بعضی خدمات، به‌وجودآمدن محدودیت‌ها برای شهروندان و دانشجویان ایرانی مشغول به تحصیل در خارج از کشور (به‌ویژه محدودیت انتقال پول و افتتاح حساب)، نحوه برخورد‌های فرودگاهی و گاه سختگیری‌های صدور ویزا، کم‌شدن توان اقتصادی سفرهای زیارتی و غیر زیارتی به‌ویژه درماه‌های منتهی به انتخابات خرداد ۹۲ باعث شده است تا بازیگر جدیدی به محاسبات اقتصادی زندگی روزمره شهروندان ایرانی وارد شود: نتیجه مذاکرات بین‌المللی وتحریم‌ها. بدون شک آنان پرونده هسته‌ای و موضع‌گیری نامزدها و برنامه‌هایی که احتمالا مذاکرات را با روند کنونی ادامه دهد یا آن را وارد فاز جدیدی کند، نتیجه بسیاری از این نوسانات را در زندگی روزمره مردم روشن و به احتمالی یکسره خواهد کرد. شهروندان ایرانی از این به بعد همانند شهروندان بعضی کشورها - مثلا ایالات متحده را آمریکا- با نگاه و حساسیت‌های کم‌سابقه‌ای برنامه‌های نامزدها برای چگونگی هدایت سیاست خارجی، رابطه ایران با همسایگانش، با غرب و به‌ویژه با ایالات متحده را دنبال‌خواهند کرد. مراودات بین‌المللی از جمله سرفصل‌هایی است که در میان حجم تبلیغات نامزدها توجه بسیاری را به‌خود جلب خواهد کرد. جهت‌گیری و توان نامزدها در عرصه دیپلماسی، می‌رود که بخشی از اقبال افکارعمومی به برنامه‌های انتخاباتی یک نامزد شود. برنامه‌هایی که بتواند در زندگی روزمره نگرانی حاصل از نوسان‌های مدام و گیج‌کننده ماه‌های اخیر را مهار کند. از این جنبه انتخابات خرداد ۱۳۹۲یکی از کم‌سابقه‌ترین رقابت‌هایی است که افکار عمومی نه با تکیه بر شعارهای سیاست داخلی که براساس سیاست‌های فرامرزی نامزدها، به شناسایی آنان یا بررسی سابقه سیاسی‌شان اقدام می‌کنند. سیاست خارجی اگر تا پیش از این بحث محافل کارشناسی و تخصصی و بخش نمایشی - تبلیغاتی از مناظره نامزدها برای نشان‌دادن شناخت‌شان از دنیا به یکدیگر بود، تبدیل به فاکتور تعیین‌کننده حمایت یا عدم حمایت از یک نامزد خواهد شد.
در تبلیغات ریاست‌جمهوری به‌ویژه مدل آمریکایی آن سیاست خارجی از مواردی است که معمولا می‌تواند موقعیت یک نامزد را به‌شدت ارتقا دهد یا به‌طور قطع مقدمه ناکامی او را فراهم کند. در تاریخ ایالات متحده دوره‌های خاصی وجود داشته است که برنامه نامزدها برای سیاست خارجی توانسته است راه را برای ورود یا دورشدن نامزد ریاست‌جمهوری از کاخ‌سفید هموار کند. به‌عبارت دیگر سیاست خارجی برای سیاست داخلی تعیین تکلیف کرده است. در تاریخ ایالات متحده آمریکا چه در سال‌های دو قطبی جنگ سرد و چه در دوره پیشتازی پساجنگ سرد، سیاست خارجی دردوره‌هایی نقش کلیدی و تعیین‌کننده داشته است. نگرانی افکار عمومی برای سیاست خارجی و امنیت ملی برای پیگیری این بوده است که آیا کشورشان جنگ را در میلیون‌ها کیلومتر دورتر به‌راه خواهد انداخت؟ ادامه خواهد داد؟ و اینکه کاندیدای مورد نظرشان فرد قابلی برای این مسیر هست یا خیر؟ سیاست خارجی برای رای‌دهندگان آمریکایی بیشتر مساله رهبری آمریکاست. سال ۱۹۶۴ رای‌دهندگان آمریکایی در مقابل تبلیغات تندروهایی که حول «بری گولد واتر» جمع شده بودند، کلید پرتاب بمب اتمی را به «لیندون جانسون» میانه‌رو سپردند. در تمامی سال‌های ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۲ سایه جنگ ویتنام کلید ارزیابی افکارعمومی از ریاست‌جمهوری بود. سال‌های بعدی به‌واسطه واگذاری مساله دفاع از متحدان آمریکا، به عوامل منطقه‌ای امنیت‌ساز به نفع ریچارد نیکسون پیش می‌رفت. در رقابت‌های انتخاباتی ۱۹۸۰ میان کارتر و رونالد ریگان گروگانگیری در سفارتخانه آمریکا در تهران موجب تضعیف موقعیت نامزد دموکرات و اقبال افکار عمومی به رونالد ریگان جمهوریخواه شد. نارضایتی نسبت به ادامه جنگ در عراق و ناهمخوانی ادعاهای دولت بوش پسر در مورد جنگ عراق و دلزدگی مردم از این روند باعث شد تا رای‌دهندگان آمریکایی در انتخابات ۲۰۰۸ باراک‌اوباما را انتخاب کنند. چنین حساسیتی در میان افکار عمومی آمریکا نسبت به موضوع سیاست خارجی قابل‌فهم است. آمریکا یک قدرت سیاسی با حضوری جهانی و با بردی وسیع است. اما گویا حساسیت نسبت به سیاست خارجی در دوره یازدهم ریاست‌جمهوری کشورمان نیز از اهمیت خاصی برخوردار شده است. چرا؟ قول معروفی میان کارشناسان سیاست خارجی و ژئوپولیتیسین‌ها در مورد ایران وجود دارد و آن اینکه، ایران بعد از روسیه پرهمسایه‌ترین کشور دنیاست و در نتیجه «کشوری بین‌المللی» است و در بعضی نقل‌قول‌ها نیز تاکید می‌شود که ایران در مهم‌ترین مکان جغرافیایی دنیا نشسته است. بنابراین کشوری که بنابر اظهار نظر کارشناسان روابط بین‌الملل موقعیت مهمی از دنیا را در دست خود دارد، ناگزیر از برنامه‌ریزی‌های دقیق و کارآمد برای برقراری و مدیریت روابط متعدد و متنوع خود با همسایگان و حوزه‌های جغرافیایی در سیاست خارجی‌اش است؛ سیاست خارجی ایران روبه‌روی حوزه‌های جغرافیایی عمدتا ناهمگنی قرار دارد: از آسیای مرکزی گرفته تا خاورمیانه عربی، از شبه‌قاره گرفته تا قفقازجنوبی در شرق مدیترانه برنامه‌ریزی‌ها و کدهای ارتباطاتی خاص خود را طلب می‌کنند. مسایل خاص سیاست خارجی ایران مثل تقسیم منحصربه‌فرد حوزه آبی دریای‌خزر نیز معادلات خاصی را برای رابطه با همسایگان دور و نزدیک ما فراهم آورده است و لزوما سیاست خارجی ایران باید یکی از فعال‌ترین و درعین حال کارآمدترین بخش‌های برنامه‌ریزی و سیاستگذاری باشد.
اما این فقط یک نگاه اتوکشیده آکادمیک است. سیاست خارجی برای افکارعمومی در ایران در دهه 70 معمولا از نشان‌دادن ماشین‌های اسکورت هیات‌های دیپلماتیک از تلویزیون، دست‌دادن‌های جلوی دوربین و ژست‌های دیپلماتیک فراتر نمی‌رفت. اما چندی است این جنبه نه‌چندان جذاب برای افکار عمومی جامعه ما، وجهه پراهمیتی پیدا کرده و کمابیش پیگیری سیاست خارجی به بخشی از برنامه‌ریزی‌های پرنوسان این روزها تبدیل شده است. بالا و بالاتررفتن قیمت کالا و بعضی خدمات، به‌وجودآمدن محدودیت‌ها برای شهروندان و دانشجویان ایرانی مشغول به تحصیل در خارج از کشور (به‌ویژه محدودیت انتقال پول و افتتاح حساب)، نحوه برخورد‌های فرودگاهی و گاه سختگیری‌های صدور ویزا، کم‌شدن توان اقتصادی سفرهای زیارتی و غیر زیارتی به‌ویژه درماه‌های منتهی به انتخابات خرداد ۹۲ باعث شده است تا بازیگر جدیدی به محاسبات اقتصادی زندگی روزمره شهروندان ایرانی وارد شود: نتیجه مذاکرات بین‌المللی وتحریم‌ها. بدون شک آنان پرونده هسته‌ای و موضع‌گیری نامزدها و برنامه‌هایی که احتمالا مذاکرات را با روند کنونی ادامه دهد یا آن را وارد فاز جدیدی کند، نتیجه بسیاری از این نوسانات را در زندگی روزمره مردم روشن و به احتمالی یکسره خواهد کرد. شهروندان ایرانی از این به بعد همانند شهروندان بعضی کشورها - مثلا ایالات متحده را آمریکا- با نگاه و حساسیت‌های کم‌سابقه‌ای برنامه‌های نامزدها برای چگونگی هدایت سیاست خارجی، رابطه ایران با همسایگانش، با غرب و به‌ویژه با ایالات متحده را دنبال‌خواهند کرد. مراودات بین‌المللی از جمله سرفصل‌هایی است که در میان حجم تبلیغات نامزدها توجه بسیاری را به‌خود جلب خواهد کرد. جهت‌گیری و توان نامزدها در عرصه دیپلماسی، می‌رود که بخشی از اقبال افکارعمومی به برنامه‌های انتخاباتی یک نامزد شود. برنامه‌هایی که بتواند در زندگی روزمره نگرانی حاصل از نوسان‌های مدام و گیج‌کننده ماه‌های اخیر را مهار کند. از این جنبه انتخابات خرداد ۱۳۹۲یکی از کم‌سابقه‌ترین رقابت‌هایی است که افکار عمومی نه با تکیه بر شعارهای سیاست داخلی که براساس سیاست‌های فرامرزی نامزدها، به شناسایی آنان یا بررسی سابقه سیاسی‌شان اقدام می‌کنند. سیاست خارجی اگر تا پیش از این بحث محافل کارشناسی و تخصصی و بخش نمایشی - تبلیغاتی از مناظره نامزدها برای نشان‌دادن شناخت‌شان از دنیا به یکدیگر بود، تبدیل به فاکتور تعیین‌کننده حمایت یا عدم حمایت از یک نامزد خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.