|

نگریستن از سوراخ کلید

پارسا شهری: مجلسِ «رونمایی» که چندسالی است اینجا باب شده و به‌بهانه انتشار هر کتاب چندی از اهالی ادبیات و هنر را گردهم می‌آورد تا از کتاب بگویند و ازقضا کمتر از هر چیز از خودِ کتاب و محتوای آن می‌گویند، گویا در غرب صاحب سنتی دیرینه است. آنجا مجلس رونمایی برای کتاب‌هایی برپا می‌شود که جمعی سالیانی روی آن کار کرده‌اند برای مثال دانشنامه‌ها و لغت‌نامه‌ها و آنتولوژی‌هایی که وقتِ بسیاری را از آن خود کرده‌اند یا رمان بزرگ و مهمی از نویسنده‌ای مطرح که بسیاری منتظر بوده‌اند و از این‌دست. اینجا اما اوضاع از قرار دیگر است. هر کتابی کوچک یا بزرگ، ناچیز یا مهم به‌ابتکارِ ناشر و نویسنده مترجمش امکانِ آن را دارد تا رونمایی شود. از این میان آثاری هست که در سکوت چاپ می‌شوند اما زمان بسیاری صرفِ خلق آن شده است و یک نفر یک‌تنه کارِ جمعی را برعهده گرفته تا آن را به ثمر برساند. یکی از این کتاب‌ها که امسال در حوزه نمایشی درآمد، «ائوریپیدس» مجموعه‌ای از پنج نمایش‌نامه این تراژدی‌نویسِ بزرگ یونانی بود با ترجمه درخشان عبدالله کوثری در نشر نی. حالا با انتشار این کتاب، چند اثر درخشان از تراژدی‌های مطرح جهان با ترجمه کوثری در دست است. کوثری پنج نمایش‌نامه از ائوریپیدس را برای ترجمه در این مجموعه انتخاب کرده است. «مدئا»، «ایپولیتوس»، «الکترا»، «زنان تروا» و «باکخانت‌ها». جز ترجمه این نمایش‌نامه‌ها مقالاتی نیز درباره هریک از آنها همچنین درباره ائوریپیدس و جهان آثارش در کتاب آمده است.
«آتش‌سوزی‌ها» نوشته وَجدی مُعَوَد، نمایش‌نامه‌ای است که در روزهای آخر زمستان امسال با ترجمه محمدرضا خاکی در نشر روزبهان درآمد. «آتش‌سوزی‌ها» دومین قسمت از یک چهارگانه نمایشی است که این نمایش‌نامه‌نویس لبنانی‌تبار نوشته و آن را در 1997 اجرا کرده است. این نمایش به‌گفته معود بدون همکاری بازیگران پدید نمی‌آمد. درحقیقت متن این نمایش‌نامه با کمک بازیگران و به‌موازات تمرین‌ها نوشته شده. با مرگ یکی از اعضای خانواده نوال مروان و وصیت‌نامه او، رازهایی آشکار می‌شود. در گذشته این خانواده داستان‌های غم‌انگیز و خطاهای جبران‌ناپذیر ناپیدایی هست که برملا شده و آینده بازماندگان را متاثر کرده است. بخشی از شهرتِ جهانی معود به همین تترالوژی (چهارقسمتی) مربوط است. از هنریک ایبسن، یکی از مهم‌ترین درام‌نویسان قرن نوزدهم نیز، امسال ترجمه‌هایی منتشر شد. بهزاد قادری در نشر بیدگل «جن‌زدگان»، «مرغابی وحشی»، «روسمرسهولم» و «وقتی ما مردگان سربرداریم» را از ایبسن منتشر کرد و بدین ترتیب مجموعه‌ای درخور از آثار این نمایش‌نامه‌نویس کلاسیک به‌دست داد. چند نمایش‌نامه مهم نیز در نشر فرهنگ‌جاوید تجدیدچاپ شدند. «پرومته در زنجیر» اشیل با ترجمه شاهرخ مسکوب، «محاکمه ژان‌دارک در روان» اثر برشت با ترجمه عبدالله کوثری، «دکتر کنوک» ژول رومن با ترجمه محمد قاضی و «آوازخوان طاس» اثر یونسکو با ترجمه محمدتقی غیاثی. در چهارصدمین سالمرگ شکسپیر دو اثر قابل‌توجه نیز در نسبت با او منتشر شد. یکی «حکایت زمستانی» که نمایش‌نامه‌ای است در پنج‌ پرده. که بسیاری از منتقدان آن را هم‌ارز با «اتللو» می‌دانند. «لیرشاه» ترجمه میلاد میناکار و «تاجر ونیزی» ترجمه مهران صفوی نیز دو ترجمه مجدد از این دو اثر شکسپیر است. کتاب تری ایگلتون درباره «ویلیام شکسپیر» نیز با ترجمه محسن ملکی و مهدی امیرخانلو در نشر مرکز منتشر شد. ایگلتون در این کتاب چند مضمون یا ایده اصلی را در آثار شکسپیر برجسته می‌کند و به نسبت زبان، میل، پول و بدن در آثار شکسپیر می‌پردازد. از دیگر آثاری که به شکسپیر می‌پرداخت و با آثاری از این‌دست تفاوت چشمگیر داشت، «لطف بخشش» نوشته پیتر بروک بود با عنوان فرعی «اندیشه‌هایی درباره شکسپیر»، ترجمه حمید احیاء در نشر نیلا. بروک در این کتاب روایتی از تجربیات خود در اجرای آثار شکسپیر و سروکله‌زدنِ با آنها به‌دست می‌دهد و در خلال آن به هنر معاصر و شیوه‌های بازیگری و کارگردانی می‌پردازد.
اما در حوزه نمایش‌نامه تألیفی می‌توان به «مخزن» نوشته جلال تهرانی اشاره کرد، که سال‌ها پیش یک بار منتشر شده بود و تا امروز مجوز انتشار دوباره نداشت. «یک صندلی. یک میزتحریر فلزی. یک تخت سفری. یک ورودی تنگ و باریک»، همه آن‌چیزی است که صحنه «مخزن» را می‌سازد. این نمایش‌نامه متفاوت و درخور توجه را جلال تهرانی دو بار و در فاصله‌ای یک‌دهه‌ای با تفاوت‌هایی روی صحنه برد و می‌توان گفت به‌لحاظ اجرا و متن نیز تجربه‌ای مهم در نمایش معاصر ما بوده است. انتشار مجموعه ‌آثار نمایشی بهمن فرسی نیز از دیگر اتفاقات امسال در زمینه ادبیات نمایش بود. «موش»، «آرامسایشگاه»، «صدای شکستن»، «گلدان، بهار و عروسک»، «چوب زیر بغل، دوضرب‌دردو مساوی بی‌نهایت» «پله‌های یک نردبان» ازجمله آثار فرسی‌اند که در نشر بیدگل منتشر شده‌اند. مجموعه نمایش‌نامه‌هایی با سبک‌وسیاق خاص که به نوشته دبیر مجموعه به هدف هماوایی معاصر با یکی از پیشگامان تئاتر و ادبیات نمایشی، یعنی بهمن فرسی طراحی شده است. ابتدای یکی از این نمایش‌نامه‌ها، «چوب زیر بغل» فرسی شعری نوشته است: «من به درهای گمنام،/ سوراخِ کلید باز می‌کنم./ و گرداگرد آن را،/ با نقش هیاهویی سرکش آذین می‌بندم./ و شما جیب‌هاتان را/ در جست‌وجوی کلید می‌فرسایید/ و دست‌هاتان را حرز می‌کنید./ و چرا هیچ‌کس/ به نگریستن از سوراخ/ بس نمی‌کند.» نگریستن از سوراخ کلید، شاید این عصاره کاری باشد که بهمن فرسی در نمایش‌نامه‌هایش قصد کرده است.

پارسا شهری: مجلسِ «رونمایی» که چندسالی است اینجا باب شده و به‌بهانه انتشار هر کتاب چندی از اهالی ادبیات و هنر را گردهم می‌آورد تا از کتاب بگویند و ازقضا کمتر از هر چیز از خودِ کتاب و محتوای آن می‌گویند، گویا در غرب صاحب سنتی دیرینه است. آنجا مجلس رونمایی برای کتاب‌هایی برپا می‌شود که جمعی سالیانی روی آن کار کرده‌اند برای مثال دانشنامه‌ها و لغت‌نامه‌ها و آنتولوژی‌هایی که وقتِ بسیاری را از آن خود کرده‌اند یا رمان بزرگ و مهمی از نویسنده‌ای مطرح که بسیاری منتظر بوده‌اند و از این‌دست. اینجا اما اوضاع از قرار دیگر است. هر کتابی کوچک یا بزرگ، ناچیز یا مهم به‌ابتکارِ ناشر و نویسنده مترجمش امکانِ آن را دارد تا رونمایی شود. از این میان آثاری هست که در سکوت چاپ می‌شوند اما زمان بسیاری صرفِ خلق آن شده است و یک نفر یک‌تنه کارِ جمعی را برعهده گرفته تا آن را به ثمر برساند. یکی از این کتاب‌ها که امسال در حوزه نمایشی درآمد، «ائوریپیدس» مجموعه‌ای از پنج نمایش‌نامه این تراژدی‌نویسِ بزرگ یونانی بود با ترجمه درخشان عبدالله کوثری در نشر نی. حالا با انتشار این کتاب، چند اثر درخشان از تراژدی‌های مطرح جهان با ترجمه کوثری در دست است. کوثری پنج نمایش‌نامه از ائوریپیدس را برای ترجمه در این مجموعه انتخاب کرده است. «مدئا»، «ایپولیتوس»، «الکترا»، «زنان تروا» و «باکخانت‌ها». جز ترجمه این نمایش‌نامه‌ها مقالاتی نیز درباره هریک از آنها همچنین درباره ائوریپیدس و جهان آثارش در کتاب آمده است.
«آتش‌سوزی‌ها» نوشته وَجدی مُعَوَد، نمایش‌نامه‌ای است که در روزهای آخر زمستان امسال با ترجمه محمدرضا خاکی در نشر روزبهان درآمد. «آتش‌سوزی‌ها» دومین قسمت از یک چهارگانه نمایشی است که این نمایش‌نامه‌نویس لبنانی‌تبار نوشته و آن را در 1997 اجرا کرده است. این نمایش به‌گفته معود بدون همکاری بازیگران پدید نمی‌آمد. درحقیقت متن این نمایش‌نامه با کمک بازیگران و به‌موازات تمرین‌ها نوشته شده. با مرگ یکی از اعضای خانواده نوال مروان و وصیت‌نامه او، رازهایی آشکار می‌شود. در گذشته این خانواده داستان‌های غم‌انگیز و خطاهای جبران‌ناپذیر ناپیدایی هست که برملا شده و آینده بازماندگان را متاثر کرده است. بخشی از شهرتِ جهانی معود به همین تترالوژی (چهارقسمتی) مربوط است. از هنریک ایبسن، یکی از مهم‌ترین درام‌نویسان قرن نوزدهم نیز، امسال ترجمه‌هایی منتشر شد. بهزاد قادری در نشر بیدگل «جن‌زدگان»، «مرغابی وحشی»، «روسمرسهولم» و «وقتی ما مردگان سربرداریم» را از ایبسن منتشر کرد و بدین ترتیب مجموعه‌ای درخور از آثار این نمایش‌نامه‌نویس کلاسیک به‌دست داد. چند نمایش‌نامه مهم نیز در نشر فرهنگ‌جاوید تجدیدچاپ شدند. «پرومته در زنجیر» اشیل با ترجمه شاهرخ مسکوب، «محاکمه ژان‌دارک در روان» اثر برشت با ترجمه عبدالله کوثری، «دکتر کنوک» ژول رومن با ترجمه محمد قاضی و «آوازخوان طاس» اثر یونسکو با ترجمه محمدتقی غیاثی. در چهارصدمین سالمرگ شکسپیر دو اثر قابل‌توجه نیز در نسبت با او منتشر شد. یکی «حکایت زمستانی» که نمایش‌نامه‌ای است در پنج‌ پرده. که بسیاری از منتقدان آن را هم‌ارز با «اتللو» می‌دانند. «لیرشاه» ترجمه میلاد میناکار و «تاجر ونیزی» ترجمه مهران صفوی نیز دو ترجمه مجدد از این دو اثر شکسپیر است. کتاب تری ایگلتون درباره «ویلیام شکسپیر» نیز با ترجمه محسن ملکی و مهدی امیرخانلو در نشر مرکز منتشر شد. ایگلتون در این کتاب چند مضمون یا ایده اصلی را در آثار شکسپیر برجسته می‌کند و به نسبت زبان، میل، پول و بدن در آثار شکسپیر می‌پردازد. از دیگر آثاری که به شکسپیر می‌پرداخت و با آثاری از این‌دست تفاوت چشمگیر داشت، «لطف بخشش» نوشته پیتر بروک بود با عنوان فرعی «اندیشه‌هایی درباره شکسپیر»، ترجمه حمید احیاء در نشر نیلا. بروک در این کتاب روایتی از تجربیات خود در اجرای آثار شکسپیر و سروکله‌زدنِ با آنها به‌دست می‌دهد و در خلال آن به هنر معاصر و شیوه‌های بازیگری و کارگردانی می‌پردازد.
اما در حوزه نمایش‌نامه تألیفی می‌توان به «مخزن» نوشته جلال تهرانی اشاره کرد، که سال‌ها پیش یک بار منتشر شده بود و تا امروز مجوز انتشار دوباره نداشت. «یک صندلی. یک میزتحریر فلزی. یک تخت سفری. یک ورودی تنگ و باریک»، همه آن‌چیزی است که صحنه «مخزن» را می‌سازد. این نمایش‌نامه متفاوت و درخور توجه را جلال تهرانی دو بار و در فاصله‌ای یک‌دهه‌ای با تفاوت‌هایی روی صحنه برد و می‌توان گفت به‌لحاظ اجرا و متن نیز تجربه‌ای مهم در نمایش معاصر ما بوده است. انتشار مجموعه ‌آثار نمایشی بهمن فرسی نیز از دیگر اتفاقات امسال در زمینه ادبیات نمایش بود. «موش»، «آرامسایشگاه»، «صدای شکستن»، «گلدان، بهار و عروسک»، «چوب زیر بغل، دوضرب‌دردو مساوی بی‌نهایت» «پله‌های یک نردبان» ازجمله آثار فرسی‌اند که در نشر بیدگل منتشر شده‌اند. مجموعه نمایش‌نامه‌هایی با سبک‌وسیاق خاص که به نوشته دبیر مجموعه به هدف هماوایی معاصر با یکی از پیشگامان تئاتر و ادبیات نمایشی، یعنی بهمن فرسی طراحی شده است. ابتدای یکی از این نمایش‌نامه‌ها، «چوب زیر بغل» فرسی شعری نوشته است: «من به درهای گمنام،/ سوراخِ کلید باز می‌کنم./ و گرداگرد آن را،/ با نقش هیاهویی سرکش آذین می‌بندم./ و شما جیب‌هاتان را/ در جست‌وجوی کلید می‌فرسایید/ و دست‌هاتان را حرز می‌کنید./ و چرا هیچ‌کس/ به نگریستن از سوراخ/ بس نمی‌کند.» نگریستن از سوراخ کلید، شاید این عصاره کاری باشد که بهمن فرسی در نمایش‌نامه‌هایش قصد کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.