سیاست خارجی و نامزدهای ریاستجمهوری
فرنگیس بیات
سیاست خارجی ایران برای یازدهمین سال متوالی است که با پرونده هستهای به هم گره خوردهاند. پرونده هستهای چنان انرژی و توجهی را بهخود جلب کرده است که گویی ایران در عرصه سیاست خارجی، موضوع و دغدغه دیگری ندارد. از اینرو پرونده هستهای، خود تبدیل به معیاری برای شناسایی مواضع کاندیداهای یازدهمین دوره انتخابات ریاستجمهوری شده است. در فهرست هشتنفره نامزدها، شخصیتها را میتوان در دو گروه باتجربهها و گروه فاقد هرگونه تجربه در سیاست خارجی، تقسیمبندی کرد. اما برای بررسی سیاست خارجی نامزدها، تقسیمبندی با تجربه و بیتجربه، چندان بهکارنمیآید. آنچه از مجموع سخنرانیها و گفتوگوهای منتشر شده نامزدها قابل شناسایی است و به ما اجازه میدهد تا براساس آن، موقعیت آنان را نسبت به هم و مسایل مهم سیاست خارجی کشور بسنجیم و هریک را در جای خود قرار دهیم، وجود طیفی است که در یک سر آن سعید جلیلی و در سر دیگر آن حسن روحانی قراردارد. اختلاف این دو سر طیف، اما همان پرونده هستهای است. سایر نامزدها با فاصلههای گاهی زیاد و گاه نزدیک به دو سر طیف، قابلارزیابی هستند. بعد از سعید جلیلی، غلامعلی حدادعادل و احتمالا با کمی فاصله بعد از
او، محسن رضایی قرار دارد. در سر دیگر طیف روحانی است؛ دفاع از مصالحه با قدرتهای بزرگ و قرارداد سعدآباد بهعنوان توافقی که کشور را از جنگ نجات داده است، نقطه مقابل موضعگیریهای جلیلی درمورد سیاست خارجی، بهطورکلی و سیاست هستهای بهطورخاص است. در این سر طیف، بعد از روحانی علیاکبر ولایتی قابلتوجهترین کاندیدای با تجربه در میان کاندیداهاست. به لحاظ پایگاه حزبی و با توجه به مجموع زمینههای نامزدی محمدرضا عارف و بهرغم موضعگیری صریح وی درباب پرونده هستهای، او هم باید در طیف تعاملگرای روحانی تعریف شود. از اینرو، عارف نزدیک به روحانی و بعد از او، ولایتی و قالیباف در موضع دورتری نسبت به روحانی قرار خواهند گرفت. بهعلاوه، ولایتی و دفاع از عملگرایی در سیاست خارجی و انتقادات البته دیرهنگام او به دیپلماسی دولت دهم و مقایسه شرایط این سالها با سالهای دشوار جنگ، به ما اجازه میدهد تا ولایتی را بازیگر میانی کمی نزدیک به طیف روحانی قراردهیم. قالیباف با اختلاف کمی بعد از ولایتی در میانه بردار قرار میگیرد. کارنامه قالیباف در سیاست خارجی، تجربه و سابقه قابلتوجهی را نشان نمیدهد؛ سابقه او تنها به فعالیتهایی قابل
ارجاع است که به نام دیپلماسی فرهنگی میشناسیم. او مرد سیاستهای نرم بوده است: میزبانی و شرکت دراجلاس مختلف بینالمللی و جوایز اینجا و آنجا، شهردار تهران را بیش از آنکه مرد سیاستهای سخت کند، مرد عمل در دیپلماسی شهرداریها کرده است. اما انتقادات قالیباف درمورد تنشزایی سیاست خارجی دولت، پای او را هم به جرگه منتقدان سیاست خارجی دولت درکنار سیاستهای داخلیاش باز کرده است. غرضی، مواضع چندان مشخصی ندارد. البته این نامزد در جایی هم گفته است که اولویت او سیاست داخلی است.
طیف مقاومت
سعید جلیلی
دفاع از روند مذاکرات طولانی و بهقولی مذاکره برای مذاکره ایران با 1+5، برای جلیلی در کنار دفاع از سیاست مقاومت در مقابل قدرتهای بزرگ، دفاع از کارنامه شخصی او نیز هست. جلیلی اما در جریان تبلیغات ریاستجمهوری که هنوز بخش عمدهای از آن باقی است، اغلب همکاران تیم مذاکرهکننده هستهای را بهخدمت گرفته است. علی باقری که مرد شماره دو مذاکرات هستهای است، اینک مشغول ساماندهی برگزاری پویشهای تبلیغاتی او دراستادیومها و شهرهای مختلف است. گویی بخشی از تیم مذاکرهکننده، نبرد خود را از میز هستهای به میدان مبارزات انتخابات ریاستجمهوری یازدهم تغییر دادهاند. اثبات توانمندی تیم هستهای در مبارزات ریاستجمهوری جلیلی، شاید پیرو این جمله کلیدی باشد که جلیلی سالها پیش آن را گفته بود:«سیاست خارجی» عرصه رویارویی ارادههاست، براین مبنا میتوان گفت انتخابات ریاستجمهوری یازدهم با مشارکت فعال تیم هستهای «عرصه رویارویی تبلیغات» برای اثبات توانمندی مذاکرهکننده ارشد هستهای است. مانور بر سر پرونده هستهای، تشکیلدهنده هسته اصلی تلاشهای زمینهساز برای رسیدن به خیابان «پاستور» است.
در تمام این سالها موضع جلیلی بهعنوان مذاکرهکننده ارشد، بر مسیر ادامه فعالیتهای هستهای بهرغم صدورقطعنامههای مختلف علیه ایران از سوی شورای امنیت، تاکید کرده است. مرد موسفید مذاکرات با خانماشتون، به دید چشم آبیها سرسخت و غیرمنعطف بوده است. اما این سرسختی در کنار نوعی آرمانگرایی خاص جلیلی قراردارد. تعلق او به جنبههای آرمانی درسآموز «تاریخ اسلام» همانطور که در رساله دکترایش (دیپلماسی پیامبر اسلام(ص)) بازتاب دارد، تعلق به وجوه اخلاقی تصمیمات شخصیت بزرگ اسلام است. همانطور که گفتیم، او آرمانگرایی خاص خود را دنبال میکند. آرمانگرایی مطلوب او افزایش توان و قدرت دولت به منظور افزایش توان بازیگری قدرت سیاسی است. از اینرو آرمانگرایی سعید جلیلی از نوع آرمانگرایی متعارف طرفدار گسترش سازمانهای بینالمللی نیست. او هرگونه عقبنشینی یا توقف احتمالی در پرونده هستهای را نفی میکند چراکه محاسبات امنیتمحور در صحنه بینالمللی در ذهنیت جلیلی غلبه دارد. از اینرو میتوان گفت به باور او هرگونه مصالحه با طرف مقابل به معنای ایجاد ناامنی برای کشور است. در سیاست خارجی نگاه جلیلی نگاه صفر- یک است. برای او حصول هرگونه توافقی که ایران را در دست پایین مذاکرات بنشاند به معنای ایجاد ناامنی کامل برای کشور است.
براساس اصول موردنظر جلیلی، الگویی از سیاست خارجی بهدست میآید که درآن، ایدئولوژیزدایی، آرمانزدایی و اصولزدایی از سیاست خارجی نامفهوم و نشدنی است. با تبعیت از همین اصول، اهداف اعلامی در برنامه سیاست خارجی مدنظر جلیلی عبارت است از (اهداف دربرگیرنده ملاحظات انقلابی جمهوری اسلامی ایران): تلاش برای تشکیل امت واحد جهانی، حمایت از مستضعفان در مقابل مستکبران، دفاع از حقوق مسلمانان، دعوت به اسلام و عدم تعهد دربرابر قدرتهای سلطهگر و (اهداف دربرگیرنده منافع ملی و هویت ملی ایران): رفاه اقتصادی، امنیت ملی و ارتقای جایگاه کشور.
نگاه سعید جلیلی به جایگاه ایران با توجه به تقدمبندی اهداف ذکر شده، در درون خود نگاه «ام القرا»ی سالهایی را بهیاد میآورد که سیاست خارجی ایران از سیاست انقلابی چندان فاصله نگرفته بود. تقدم آرمانهای اسلامی حول ایده «امت» به ترسیم جهانی منجر میشود که درآن جای هیچگونه سازشی با مستکبران نیست و این تلاش در راستای تثبیت موقعیت «ام القرا» است.
غلامعلی حدادعادل
غلامعلی حدادعادل بهعنوان ضلع دوم ائتلاف پیشرفت (1+2) اولویتهای خود را اقتصاد و سیاست خارجی عنوان کرده است. اما بیش از آنکه از متن دقیق این اولویت چیزی بدانیم، انتقاد ازموضعگیریهای دو نامزد همائتلافی حداد بوده است که نقطه نظرات او را درباب سیاست خارجی روشن کرده است. به کلام بهتر از حداد عادل برنامه مدون و مشخصی، عرضه نشده است. واکنشهای حدادعادل نسبت به اظهارات علیاکبر ولایتی و محمدباقر قالیباف، تشکیلدهنده خطوطی هستند که احتمالا دیدگاههای کلی او درباب سیاست خارجیاند. انتقاد ازموضعگیری قالیباف در مقابل برگزاری کنفرانس نفی هولوکاست و انتقاد علیاکبر ولایتی از سیاست خارجی کنونی، موضوع جدیترین انتقادهای حدادعادل به نامزدهای همائتلاف خود است. حدادعادل معتقد است که مشکل غرب با ایران نه بهواسطه مساله هستهای، که اصل انقلاب مورد مناقشه غربیهاست. او همچنان بر تنشزدایی تاکید میکند و برای اجرای آن از اصول «عزت، حکمت و مصلحت» کمک میگیرد و شرط دیگری را هم برآن اضافه میکند؛ او میگوید در تمام تعاملات سیاست خارجی، استقلال کشور باید حفظ شود و باید بر سر استقلال کشور پافشاری کرد. از نظر او، بهای این استقلال، قطعنامهها و تحریمهاست. طول موج سیاست خارجی حداد عادل تقریبا با سعید جلیلی در یک ایستگاه قراردارد.
محسن رضایی
نگاه محسن رضایی به مسایل سیاست خارجی نیز نزدیک به طیف جلیلی است. علاقهمندیهای سیاسی او اما مایل به بازی در میانه کشمکشهای سیاسی جناحهاست. او تلاش کرده تا شکلی از اعتدال را حفظ کند. انتقاد او به رویکردهای دو دولت قبلی درگیر پرونده هستهای، در این جمله خلاصه میشود:«کشور از انفعال و زیادهروی ضربه دیده است.» منظور او از انفعال، مصالحه با قدرتهای بزرگ و زیادهروی به معنای ماجراجویی در صحنه بینالمللی است. اما ناگفته نماند که بدیل مشخصی نیز روبهروی این دو رویکرد نامطلوب ارایه نمیدهد. درعین حال او نسبت به روند مذاکرات و نیات ایالاتمتحده آمریکا در پیگیری مذاکرات هم بدبین است. به باور او، آمریکاییها مذاکرات را با هدف تاثیرگذاری هرچه بیشتر تحریمها بر ایران، به وقتکشی کشاندهاند. او به دیپلماسی دولت دهم انتقادات همدلانهای دارد. میگوید دیپلماسی دولت دهم فعال بوده، اما باید فعالتر شود. از نظر محسن رضایی خروج از این حالت به معنای خنثیکردن تحریمهاست که با گشودن و فعال کردن دیپلماسی امکانپذیر است. رضایی معتقد است «تاکنون مذاکرات همراه با تشدید تحریمها بود که باید در این زمینه مسیر مذاکرات را تغییر دهیم.» برنامه رضایی بهطورخاص برای پرونده هستهای آماده کردن قویترین دیپلماتهای ایرانی برای مذاکره با 1+5 است. اما دلمشغولی خاص محسن رضایی در حوزه سیاست خارجی ایران، عملیاتی کردن مفهومی است که او در سالهای گذشته بهطور جدی آن را دنبال کرده است: شکلدهی اتحادیه منطقه آسیای جنوبغربی و تحقق ایده «ایران منطقهای». «ایران منطقهای» در واقع برنامه تثبیت قدرت منطقهای ایران در روند شکلگیری اتحادیهای از کشورهای همسایه ما در آسیای جنوبغربی است. مدلی که رضایی با الهام از تلاشهای «اتحادیه اروپا» و «آسهآن» در آسیای جنوبشرقی، برای منطقه ما طرحریزی کرده است. هرچه او در مدل پیشنهادی اقتصادی داخلیاش تمرکززدایی را محور قرار داده است اما ظاهرا در مدل سیاسی و اقتصادی مورد نظر در سیاست خارجیاش، گونهای از تمرکزگرایی منطقهای را پیشنهاد میدهد.
محمد غرضی
این نامزد، موضعگیری تعیینکننده و قابل شناسایی در باب سیاست خارجی نداشته است. اظهار چند جمله مثل نپذیرفتن سلطه خارجی، طرح موضوع مبهم تعامل سفت و سخت با آمریکا و رد مذاکره با آمریکا، شاخص مناسبی برای شناخت جهتگیری یک کاندیدای ریاستجمهوری نیست. از اینرو غرضی موقعیت قابلاشارهای روی بردار فرضی ما ندارد.
دفاع از روند مذاکرات طولانی و بهقولی مذاکره برای مذاکره ایران با 1+5، برای جلیلی در کنار دفاع از سیاست مقاومت در مقابل قدرتهای بزرگ، دفاع از کارنامه شخصی او نیز هست. جلیلی اما در جریان تبلیغات ریاستجمهوری که هنوز بخش عمدهای از آن باقی است، اغلب همکاران تیم مذاکرهکننده هستهای را بهخدمت گرفته است. علی باقری که مرد شماره دو مذاکرات هستهای است، اینک مشغول ساماندهی برگزاری پویشهای تبلیغاتی او دراستادیومها و شهرهای مختلف است. گویی بخشی از تیم مذاکرهکننده، نبرد خود را از میز هستهای به میدان مبارزات انتخابات ریاستجمهوری یازدهم تغییر دادهاند. اثبات توانمندی تیم هستهای در مبارزات ریاستجمهوری جلیلی، شاید پیرو این جمله کلیدی باشد که جلیلی سالها پیش آن را گفته بود:«سیاست خارجی» عرصه رویارویی ارادههاست، براین مبنا میتوان گفت انتخابات ریاستجمهوری یازدهم با مشارکت فعال تیم هستهای «عرصه رویارویی تبلیغات» برای اثبات توانمندی مذاکرهکننده ارشد هستهای است. مانور بر سر پرونده هستهای، تشکیلدهنده هسته اصلی تلاشهای زمینهساز برای رسیدن به خیابان «پاستور» است.
در تمام این سالها موضع جلیلی بهعنوان مذاکرهکننده ارشد، بر مسیر ادامه فعالیتهای هستهای بهرغم صدورقطعنامههای مختلف علیه ایران از سوی شورای امنیت، تاکید کرده است. مرد موسفید مذاکرات با خانماشتون، به دید چشم آبیها سرسخت و غیرمنعطف بوده است. اما این سرسختی در کنار نوعی آرمانگرایی خاص جلیلی قراردارد. تعلق او به جنبههای آرمانی درسآموز «تاریخ اسلام» همانطور که در رساله دکترایش (دیپلماسی پیامبر اسلام(ص)) بازتاب دارد، تعلق به وجوه اخلاقی تصمیمات شخصیت بزرگ اسلام است. همانطور که گفتیم، او آرمانگرایی خاص خود را دنبال میکند. آرمانگرایی مطلوب او افزایش توان و قدرت دولت به منظور افزایش توان بازیگری قدرت سیاسی است. از اینرو آرمانگرایی سعید جلیلی از نوع آرمانگرایی متعارف طرفدار گسترش سازمانهای بینالمللی نیست. او هرگونه عقبنشینی یا توقف احتمالی در پرونده هستهای را نفی میکند چراکه محاسبات امنیتمحور در صحنه بینالمللی در ذهنیت جلیلی غلبه دارد. از اینرو میتوان گفت به باور او هرگونه مصالحه با طرف مقابل به معنای ایجاد ناامنی برای کشور است. در سیاست خارجی نگاه جلیلی نگاه صفر- یک است. برای او حصول هرگونه توافقی که ایران را در دست پایین مذاکرات بنشاند به معنای ایجاد ناامنی کامل برای کشور است.
براساس اصول موردنظر جلیلی، الگویی از سیاست خارجی بهدست میآید که درآن، ایدئولوژیزدایی، آرمانزدایی و اصولزدایی از سیاست خارجی نامفهوم و نشدنی است. با تبعیت از همین اصول، اهداف اعلامی در برنامه سیاست خارجی مدنظر جلیلی عبارت است از (اهداف دربرگیرنده ملاحظات انقلابی جمهوری اسلامی ایران): تلاش برای تشکیل امت واحد جهانی، حمایت از مستضعفان در مقابل مستکبران، دفاع از حقوق مسلمانان، دعوت به اسلام و عدم تعهد دربرابر قدرتهای سلطهگر و (اهداف دربرگیرنده منافع ملی و هویت ملی ایران): رفاه اقتصادی، امنیت ملی و ارتقای جایگاه کشور.
نگاه سعید جلیلی به جایگاه ایران با توجه به تقدمبندی اهداف ذکر شده، در درون خود نگاه «ام القرا»ی سالهایی را بهیاد میآورد که سیاست خارجی ایران از سیاست انقلابی چندان فاصله نگرفته بود. تقدم آرمانهای اسلامی حول ایده «امت» به ترسیم جهانی منجر میشود که درآن جای هیچگونه سازشی با مستکبران نیست و این تلاش در راستای تثبیت موقعیت «ام القرا» است.
غلامعلی حدادعادل
غلامعلی حدادعادل بهعنوان ضلع دوم ائتلاف پیشرفت (1+2) اولویتهای خود را اقتصاد و سیاست خارجی عنوان کرده است. اما بیش از آنکه از متن دقیق این اولویت چیزی بدانیم، انتقاد ازموضعگیریهای دو نامزد همائتلافی حداد بوده است که نقطه نظرات او را درباب سیاست خارجی روشن کرده است. به کلام بهتر از حداد عادل برنامه مدون و مشخصی، عرضه نشده است. واکنشهای حدادعادل نسبت به اظهارات علیاکبر ولایتی و محمدباقر قالیباف، تشکیلدهنده خطوطی هستند که احتمالا دیدگاههای کلی او درباب سیاست خارجیاند. انتقاد ازموضعگیری قالیباف در مقابل برگزاری کنفرانس نفی هولوکاست و انتقاد علیاکبر ولایتی از سیاست خارجی کنونی، موضوع جدیترین انتقادهای حدادعادل به نامزدهای همائتلاف خود است. حدادعادل معتقد است که مشکل غرب با ایران نه بهواسطه مساله هستهای، که اصل انقلاب مورد مناقشه غربیهاست. او همچنان بر تنشزدایی تاکید میکند و برای اجرای آن از اصول «عزت، حکمت و مصلحت» کمک میگیرد و شرط دیگری را هم برآن اضافه میکند؛ او میگوید در تمام تعاملات سیاست خارجی، استقلال کشور باید حفظ شود و باید بر سر استقلال کشور پافشاری کرد. از نظر او، بهای این استقلال، قطعنامهها و تحریمهاست. طول موج سیاست خارجی حداد عادل تقریبا با سعید جلیلی در یک ایستگاه قراردارد.
محسن رضایی
نگاه محسن رضایی به مسایل سیاست خارجی نیز نزدیک به طیف جلیلی است. علاقهمندیهای سیاسی او اما مایل به بازی در میانه کشمکشهای سیاسی جناحهاست. او تلاش کرده تا شکلی از اعتدال را حفظ کند. انتقاد او به رویکردهای دو دولت قبلی درگیر پرونده هستهای، در این جمله خلاصه میشود:«کشور از انفعال و زیادهروی ضربه دیده است.» منظور او از انفعال، مصالحه با قدرتهای بزرگ و زیادهروی به معنای ماجراجویی در صحنه بینالمللی است. اما ناگفته نماند که بدیل مشخصی نیز روبهروی این دو رویکرد نامطلوب ارایه نمیدهد. درعین حال او نسبت به روند مذاکرات و نیات ایالاتمتحده آمریکا در پیگیری مذاکرات هم بدبین است. به باور او، آمریکاییها مذاکرات را با هدف تاثیرگذاری هرچه بیشتر تحریمها بر ایران، به وقتکشی کشاندهاند. او به دیپلماسی دولت دهم انتقادات همدلانهای دارد. میگوید دیپلماسی دولت دهم فعال بوده، اما باید فعالتر شود. از نظر محسن رضایی خروج از این حالت به معنای خنثیکردن تحریمهاست که با گشودن و فعال کردن دیپلماسی امکانپذیر است. رضایی معتقد است «تاکنون مذاکرات همراه با تشدید تحریمها بود که باید در این زمینه مسیر مذاکرات را تغییر دهیم.» برنامه رضایی بهطورخاص برای پرونده هستهای آماده کردن قویترین دیپلماتهای ایرانی برای مذاکره با 1+5 است. اما دلمشغولی خاص محسن رضایی در حوزه سیاست خارجی ایران، عملیاتی کردن مفهومی است که او در سالهای گذشته بهطور جدی آن را دنبال کرده است: شکلدهی اتحادیه منطقه آسیای جنوبغربی و تحقق ایده «ایران منطقهای». «ایران منطقهای» در واقع برنامه تثبیت قدرت منطقهای ایران در روند شکلگیری اتحادیهای از کشورهای همسایه ما در آسیای جنوبغربی است. مدلی که رضایی با الهام از تلاشهای «اتحادیه اروپا» و «آسهآن» در آسیای جنوبشرقی، برای منطقه ما طرحریزی کرده است. هرچه او در مدل پیشنهادی اقتصادی داخلیاش تمرکززدایی را محور قرار داده است اما ظاهرا در مدل سیاسی و اقتصادی مورد نظر در سیاست خارجیاش، گونهای از تمرکزگرایی منطقهای را پیشنهاد میدهد.
محمد غرضی
این نامزد، موضعگیری تعیینکننده و قابل شناسایی در باب سیاست خارجی نداشته است. اظهار چند جمله مثل نپذیرفتن سلطه خارجی، طرح موضوع مبهم تعامل سفت و سخت با آمریکا و رد مذاکره با آمریکا، شاخص مناسبی برای شناخت جهتگیری یک کاندیدای ریاستجمهوری نیست. از اینرو غرضی موقعیت قابلاشارهای روی بردار فرضی ما ندارد.
منتقدان دولت «مدیریت جهانی»
محمدباقر قالیباف
قالیباف که عنوان استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران را هم یدک میکشد، مساله مدیریت سیاسی شهری یا همان حکومت محلی را سالها در شهرداری تهران دنبال کرده است. قالیباف، فاقد هرگونه تجربهای در سیاست خارجی است. سیاستهای نرم و ترویج شکلی از دیپلماسی عمومی (فرهنگی) فاصله زیادی با سیاستهای سخت متداول در حوزه سیاست خارجی دارد. مواضع قاطع و انتقادی قالیباف در مقابل سیاست خارجی دولت نهم دیرهنگام و همنوسان با ماهیت انتخاباتی است. قالیباف در این سالها یکبار میزبان اولین اجلاس شهرداران شهرهای آسیایی در آبانماه ۱۳۸۹ بوده است که نخستوزیر سابق فرانسه دومینیک دوویلپن تنها برای ساعاتی در آن حضور پیدا میکند. درعین حال انتخاب او بهعنوان هشتمین شهردار برتر جهان در همان سال، تجلیل از ابتکار حملونقلی «بیآرتی» در شهر تهران در سال ۲۰۱۱ و حضور در اجلاس «داووس» و کنفرانس «متروپلیس»
از جمله سابقه این نامزد ریاستجمهوری در صحنه بینالمللی است. در مقام انتقاد، شهردار تهران در سالهای گذشته به اندازه کافی وقت داشته است تا از تریبون روزنامه همشهری، ارگان شهرداری تهران سیاستهای داخلی دولت را بنوازد. قالیباف ازجمله منتقدانی است که مشکلات و نابسامانیهای اقتصادی سالهای اخیر را بیش از آنکه نتیجه مستقیم تحریمهای اقتصادی بداند، آن را متوجه سوءمدیریت دولتی میداند و این انتقاد تفاوت ماهوی با نوع انتقاد طیف حسن روحانی از سیاست خارجی کنونی دارد. از آنجایی که سیاستمداران ایرانی معمولا علاقه زیادی به طرح شعارهای دوواژگانی برای طرح برنامهها و سیاستهایشان دارند، محمدباقر قالیباف نیز «آرمانگرایی عقلایی» را بهعنوان رویکرد سیاست خارجی خود قرار داده است. «آرمانگرایی عقلایی» به این معنی است که باید در رویکردهای مسالهدار دولت دهم در سیاست خارجی تجدیدنظر کرد و روابط را بهبود بخشید. ظاهرا قالیباف مشکلات سیاست خارجی و مساله تحریمها را بیش از آنکه ناشی از رویکرد قدرتهای بزرگ به برنامه هستهای بداند، ناشی از نبود مدیریت اجرایی داخلی درخور برای رویارویی با آن میداند (ضعف تاکتیکی). او در ارزیابی کارنامه دولت دهم از این کارنامه به شعارگرایی تعبیر میکند که تخاصم را در روابط با دیگر کشورها اصل قرار داده است:«رویکرد دولت در عرصه سیاست خارجی تنشزاست.» اما در همین حال در مورد پرونده هستهای، باز تاکید میکندکه «ایران هرگز به روند پیش از سال ۲۰۰۵ باز نخواهد گشت... . پیششرط مذاکرات موفق این است که غرب بپذیرد که بدهبستان باید متوازن و البته همزمان باشد.» قالیباف تاکید دارد که اصول کلی حرکت در میدان سیاست خارجی همان اصولی است که امروز بر روابط خارجی ما حاکم است، آنچه او احتمالا درصورت اخذ آرای کافی بهدنبال آن است، ابتکارات و تاکتیکهایی است که در همین چارچوب بتواند، سیاست خارجی را کمی متحول کند. نبود مدیریت و ضعف تاکتیکی در سیاست خارجی مهمترین انتقاد قالیباف به سیاست خارجی سالهای گذشته است.
علیاکبر ولایتی: منتقد دیرهنگام
باسابقهترین دیپلمات نامزد در میان فهرست صلاحیتدارهاست. هشت سال وزیر خارجه ایران در دوران جنگ تحمیلی بوده است و به گفته خودش همواره تلاش میکرده تا موقعیت ایران را در عرصه بینالمللی حفظ کند. وزیر خارجه قطعنامه ۵۹۸ و شناسایی صدام بهعنوان آغازگر جنگ هشتساله. دومین تجربه او هشت سال دیپلماسی در دولت سازندگی بوده است. عبور از دوران جنگ، برقراری روابط با کشورها، تلاشهای دیپلماتیک برای شکلگیری سازمانهای منطقهای، سابقه دو میانجیگری صلح در آسیای مرکزی و بحران قرهباغ را میتوان تیتروار از سابقه سیاسی علیاکبر ولایتی مرور کرد. او در عین حال در تمام سالهای پس از وزارت، مشاور بینالملل مقام رهبری بوده است. این سابقه سیاسی اجازه داده تا او را همواره مرد آرام حامل پیامهای مهم و موثقترین میانجیگر در مذاکرات بشناسند. علیاکبر ولایتی بیش از هرچیز سیاستمداری در عرصه روابط خارجی است. از بحثهای سیاسی و جنجالهای رسانهای کاملا بهدور است و منش دیپلماتیکش حتی گاه باعث میشود درخطبندیهای سیاسی داخلی برای تعیین جایگاه او دچار تردید شد. از سویی روابط خارجی و پیچیدگی مسایل سیاست خارجی در چند سال گذشته سهم مهمی از معادلات سیاسی کشور را بهخود اختصاص داده است و از سوی دیگر، نوسانات اقتصادی یومیه نرخ ارز و تاثیر بلافصل آن روی زندگی عادی مردم، نامزدی چون علی اکبرولایتی را نیز بعد از یک سکوت طولانی و ظاهرا همراهی با رویه سیاست خارجی به منتقد سیاست خارجی دولت یازدهم تبدیل کرد. به اینترتیب، او وارد انتقاداتی بیسابقه نسبت به دستگاه دیپلماسی شد و نهایتا اینکه کارنامه دولت نهم و دهم سکوت دیپلماتیک او را شکست. ولایتی نیز همانند همائتلافی خود محمدباقر قالیباف سهم سوءمدیریتهای پولی و مالی را در فرازونشیبهای اقتصادی و سیاسی بیش از سایر فاکتورها میداند. انتقادهای او از دیپلماسی سالهای گذشته، تصمیم او برای حضور در مقام ریاست دستگاه اجرایی را قطعی کرد. سامان دادن به وضعی که به گفته او «وضعیت نابسامان دیپلماسی کشور» است، ظاهرا انگیزه جدی کاندیداتوری اوست. او میگوید:«در شرایط سخت سیاسی - اقتصادی هم میتوان با دیپلماسی درست کشور را اداره کرد.» چنین اظهارنظری از ولایتی که دیپلماسی برای او از همه وجوه سیاست مهمتر است، عجیب نیست. او وزیرخارجه پروندههای مهم بوده است. لحن انتخاباتی او در سیاست خارجی بیش از هر چیز بر تنشزدایی تاکید دارد و معتقد است که «شرایط، قابل احیاشدن است. بنابراین اگر میخواهیم دارای اقتصاد محکمی باشیم، باید روابط سیاسی خارجی قوی داشته باشیم... . بنده این توان را در خود و همکاران میبینم که برنامه هستهای به تحریمها گره نخورد.» در بین ائتلاف پیشرفت، سابقه سیاست خارجی ولایتی عملا بر دو رقیب دیگر برتری چشمگیری دارد. بسیاری با علم به چنین سابقهای، آن را سرمایه اساسی دیپلمات آرامی میدانند که میتواند ایران را از زیر فشارهای تحریم بیرون بیاورد. درسخنرانیها و گفتوگوهای انتخاباتی، ولایتی همواره دو محور سیاست خارجی و اقتصاد را توامان مدنظر دارد و انتقاد از «خاماندیشی» و «خامفروشی» به کلید واژههای ولایتی در تبیین برنامههای آتیاش تبدیل شده است. برای نمونه ولایتی گفته است:«به دلیل تحریمها نمیتوانیم پول نفتی را که فروختهایم، بگیریم. 30میلیارد دلار از پولمان نزد چینیهاست و همین حدود نیز پیش هندیها» و یا «در زمان من وزرای خارجه اروپایی صف میبستند که با من صحبت کنند.» اما او نیز در مقابل انتقادات جدی قرار دارد: چرایی سکوت دیپلماتیک و انتقادات تند به وقت انتخابات، ازجمله مهمترین آنهاست.
قالیباف که عنوان استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران را هم یدک میکشد، مساله مدیریت سیاسی شهری یا همان حکومت محلی را سالها در شهرداری تهران دنبال کرده است. قالیباف، فاقد هرگونه تجربهای در سیاست خارجی است. سیاستهای نرم و ترویج شکلی از دیپلماسی عمومی (فرهنگی) فاصله زیادی با سیاستهای سخت متداول در حوزه سیاست خارجی دارد. مواضع قاطع و انتقادی قالیباف در مقابل سیاست خارجی دولت نهم دیرهنگام و همنوسان با ماهیت انتخاباتی است. قالیباف در این سالها یکبار میزبان اولین اجلاس شهرداران شهرهای آسیایی در آبانماه ۱۳۸۹ بوده است که نخستوزیر سابق فرانسه دومینیک دوویلپن تنها برای ساعاتی در آن حضور پیدا میکند. درعین حال انتخاب او بهعنوان هشتمین شهردار برتر جهان در همان سال، تجلیل از ابتکار حملونقلی «بیآرتی» در شهر تهران در سال ۲۰۱۱ و حضور در اجلاس «داووس» و کنفرانس «متروپلیس»
از جمله سابقه این نامزد ریاستجمهوری در صحنه بینالمللی است. در مقام انتقاد، شهردار تهران در سالهای گذشته به اندازه کافی وقت داشته است تا از تریبون روزنامه همشهری، ارگان شهرداری تهران سیاستهای داخلی دولت را بنوازد. قالیباف ازجمله منتقدانی است که مشکلات و نابسامانیهای اقتصادی سالهای اخیر را بیش از آنکه نتیجه مستقیم تحریمهای اقتصادی بداند، آن را متوجه سوءمدیریت دولتی میداند و این انتقاد تفاوت ماهوی با نوع انتقاد طیف حسن روحانی از سیاست خارجی کنونی دارد. از آنجایی که سیاستمداران ایرانی معمولا علاقه زیادی به طرح شعارهای دوواژگانی برای طرح برنامهها و سیاستهایشان دارند، محمدباقر قالیباف نیز «آرمانگرایی عقلایی» را بهعنوان رویکرد سیاست خارجی خود قرار داده است. «آرمانگرایی عقلایی» به این معنی است که باید در رویکردهای مسالهدار دولت دهم در سیاست خارجی تجدیدنظر کرد و روابط را بهبود بخشید. ظاهرا قالیباف مشکلات سیاست خارجی و مساله تحریمها را بیش از آنکه ناشی از رویکرد قدرتهای بزرگ به برنامه هستهای بداند، ناشی از نبود مدیریت اجرایی داخلی درخور برای رویارویی با آن میداند (ضعف تاکتیکی). او در ارزیابی کارنامه دولت دهم از این کارنامه به شعارگرایی تعبیر میکند که تخاصم را در روابط با دیگر کشورها اصل قرار داده است:«رویکرد دولت در عرصه سیاست خارجی تنشزاست.» اما در همین حال در مورد پرونده هستهای، باز تاکید میکندکه «ایران هرگز به روند پیش از سال ۲۰۰۵ باز نخواهد گشت... . پیششرط مذاکرات موفق این است که غرب بپذیرد که بدهبستان باید متوازن و البته همزمان باشد.» قالیباف تاکید دارد که اصول کلی حرکت در میدان سیاست خارجی همان اصولی است که امروز بر روابط خارجی ما حاکم است، آنچه او احتمالا درصورت اخذ آرای کافی بهدنبال آن است، ابتکارات و تاکتیکهایی است که در همین چارچوب بتواند، سیاست خارجی را کمی متحول کند. نبود مدیریت و ضعف تاکتیکی در سیاست خارجی مهمترین انتقاد قالیباف به سیاست خارجی سالهای گذشته است.
علیاکبر ولایتی: منتقد دیرهنگام
باسابقهترین دیپلمات نامزد در میان فهرست صلاحیتدارهاست. هشت سال وزیر خارجه ایران در دوران جنگ تحمیلی بوده است و به گفته خودش همواره تلاش میکرده تا موقعیت ایران را در عرصه بینالمللی حفظ کند. وزیر خارجه قطعنامه ۵۹۸ و شناسایی صدام بهعنوان آغازگر جنگ هشتساله. دومین تجربه او هشت سال دیپلماسی در دولت سازندگی بوده است. عبور از دوران جنگ، برقراری روابط با کشورها، تلاشهای دیپلماتیک برای شکلگیری سازمانهای منطقهای، سابقه دو میانجیگری صلح در آسیای مرکزی و بحران قرهباغ را میتوان تیتروار از سابقه سیاسی علیاکبر ولایتی مرور کرد. او در عین حال در تمام سالهای پس از وزارت، مشاور بینالملل مقام رهبری بوده است. این سابقه سیاسی اجازه داده تا او را همواره مرد آرام حامل پیامهای مهم و موثقترین میانجیگر در مذاکرات بشناسند. علیاکبر ولایتی بیش از هرچیز سیاستمداری در عرصه روابط خارجی است. از بحثهای سیاسی و جنجالهای رسانهای کاملا بهدور است و منش دیپلماتیکش حتی گاه باعث میشود درخطبندیهای سیاسی داخلی برای تعیین جایگاه او دچار تردید شد. از سویی روابط خارجی و پیچیدگی مسایل سیاست خارجی در چند سال گذشته سهم مهمی از معادلات سیاسی کشور را بهخود اختصاص داده است و از سوی دیگر، نوسانات اقتصادی یومیه نرخ ارز و تاثیر بلافصل آن روی زندگی عادی مردم، نامزدی چون علی اکبرولایتی را نیز بعد از یک سکوت طولانی و ظاهرا همراهی با رویه سیاست خارجی به منتقد سیاست خارجی دولت یازدهم تبدیل کرد. به اینترتیب، او وارد انتقاداتی بیسابقه نسبت به دستگاه دیپلماسی شد و نهایتا اینکه کارنامه دولت نهم و دهم سکوت دیپلماتیک او را شکست. ولایتی نیز همانند همائتلافی خود محمدباقر قالیباف سهم سوءمدیریتهای پولی و مالی را در فرازونشیبهای اقتصادی و سیاسی بیش از سایر فاکتورها میداند. انتقادهای او از دیپلماسی سالهای گذشته، تصمیم او برای حضور در مقام ریاست دستگاه اجرایی را قطعی کرد. سامان دادن به وضعی که به گفته او «وضعیت نابسامان دیپلماسی کشور» است، ظاهرا انگیزه جدی کاندیداتوری اوست. او میگوید:«در شرایط سخت سیاسی - اقتصادی هم میتوان با دیپلماسی درست کشور را اداره کرد.» چنین اظهارنظری از ولایتی که دیپلماسی برای او از همه وجوه سیاست مهمتر است، عجیب نیست. او وزیرخارجه پروندههای مهم بوده است. لحن انتخاباتی او در سیاست خارجی بیش از هر چیز بر تنشزدایی تاکید دارد و معتقد است که «شرایط، قابل احیاشدن است. بنابراین اگر میخواهیم دارای اقتصاد محکمی باشیم، باید روابط سیاسی خارجی قوی داشته باشیم... . بنده این توان را در خود و همکاران میبینم که برنامه هستهای به تحریمها گره نخورد.» در بین ائتلاف پیشرفت، سابقه سیاست خارجی ولایتی عملا بر دو رقیب دیگر برتری چشمگیری دارد. بسیاری با علم به چنین سابقهای، آن را سرمایه اساسی دیپلمات آرامی میدانند که میتواند ایران را از زیر فشارهای تحریم بیرون بیاورد. درسخنرانیها و گفتوگوهای انتخاباتی، ولایتی همواره دو محور سیاست خارجی و اقتصاد را توامان مدنظر دارد و انتقاد از «خاماندیشی» و «خامفروشی» به کلید واژههای ولایتی در تبیین برنامههای آتیاش تبدیل شده است. برای نمونه ولایتی گفته است:«به دلیل تحریمها نمیتوانیم پول نفتی را که فروختهایم، بگیریم. 30میلیارد دلار از پولمان نزد چینیهاست و همین حدود نیز پیش هندیها» و یا «در زمان من وزرای خارجه اروپایی صف میبستند که با من صحبت کنند.» اما او نیز در مقابل انتقادات جدی قرار دارد: چرایی سکوت دیپلماتیک و انتقادات تند به وقت انتخابات، ازجمله مهمترین آنهاست.
جبهه تعاملگرایان
محمدرضا عارف /حسن روحانی
با وجود اینکه اظهارنظر مشخص چندانی درباره پرونده هستهای ازسوی عارف دیده نمیشود اما با توجه به پایگاه حزبی و مجموعه سابقه حضور او در کابینه اصلاحات، میتوان گمانه زد که عارف نیز خطوط مشابهی با روحانی در موضع هستهای داشته باشد. البته عارف اظهارنظرهایی مانند: «در اعتمادسازی کوتاهی میکنیم، اگر یک گام عقب برویم آنها دو قدم جلو میآیند.» نیز دارد.
شیخ دیپلمات، مصطلحترین عبارتی است که گویا تنها برای حسن روحانی بهکار میرود. مذاکرهکننده ارشد هستهای دوره اصلاحات، با وجود انتقادات کوبندهای که از او بهواسطه امضاي توافقنامه سعدآباد با تروییکای اروپایی بر سر پرونده هستهای میشود، اما همچنان از خطمشی مذاکره آری، قطعنامه خیر دفاع میکند. در شاخصترین دفاعیاتش از بحث تعلیق گفته است که تعلیق برای ایران سه دستاورد داشته است: یک) توقف جنگ با ایران آنهم به بهانه فعالیتهای هستهایاش، دو) نرفتن پرونده هستهای به شورای امنیت سازمانملل و متعاقب آن، عدم صدورقطعنامههای ضدایرانی و سوم) تکمیل فناوری هستهای و افزایش سانتریفیوژها. وجه دیگر انتقادات او از تیم هستهای، به سطح مذاکرهکنندگان آن برمیگردد. روحانی در دفاع از کارنامهاش بهعنوان دبیر شورایعالی امنیت ملی میگوید که در دوران وی، مذاکرات در راس با وزرای خارجه سه کشور اروپایی و سران آنها دنبال میشده است. اما مذاکرات تیم جلیلی درسطح مدیران وزارتخانههای اروپایی دنبال میشود. این نامزد را باید در راس طیف عملگرایانی دانست که تنشزدایی را از اصول بنیادین سیاست خارجی میدانند. او برخلاف طیف مقاومتگراها، اعتقادی به مقابله و موضع تهاجمی در سیاست خارجی ندارد. سیاست خارجی سالهای گذشته را بهواسطه محدودشدن انتخابهای استراتژیک ایران، «سیاست مرده» نامیده است. اولویت سیاست خارجی روحانی به گفته وی، در درجه اول تامین و حفظ منافع ملی از طریق اعتمادسازی و تنشزدایی با جهان خارج است. در بین همسایگان هممرز با ایران، او بهطورخاص به جمهوری آذربایجان پرداخته و اینکه چرا این کشور مسیر تهدیدزایی برای ایران را در پیش گرفته است. روحانی سیاستهای روسیه را نیز ملاحظهکارانه زیر نظر دارد. به گسترش ارتباط با آمریکای لاتین در سالهای گذشته انتقاد دارد و معتقد است که دوستان بینالمللی ایران در سالهای اخیر از تعداد انگشتان یک دست هم تجاوز نمیکند. سیاست خارجی موردنظر روحانی در یک جمعبندی روی کاغذ، ترکیبی است از سیاست تنشزدایی و گسترش روابط با همه کشورها. هر سیاستمداری ابتکارات شخصی خود را در سیاست خارجی دنبال خواهد کرد، هرچند تکرار پایبندی به اصول نیز خود از اصول سیاسی این روزهاست. باید منتظر شد و دید که صبح شنبه ۲۵خرداد، شبکه خبر نام کدام نامزد را درصورت کشیده نشدن انتخابات به دور دوم، بهعنوان رییسجمهور اعلام میکند. تا آن روز، مواضع بررسیشده این صفحه را گاهی مرور کنید.
با وجود اینکه اظهارنظر مشخص چندانی درباره پرونده هستهای ازسوی عارف دیده نمیشود اما با توجه به پایگاه حزبی و مجموعه سابقه حضور او در کابینه اصلاحات، میتوان گمانه زد که عارف نیز خطوط مشابهی با روحانی در موضع هستهای داشته باشد. البته عارف اظهارنظرهایی مانند: «در اعتمادسازی کوتاهی میکنیم، اگر یک گام عقب برویم آنها دو قدم جلو میآیند.» نیز دارد.
شیخ دیپلمات، مصطلحترین عبارتی است که گویا تنها برای حسن روحانی بهکار میرود. مذاکرهکننده ارشد هستهای دوره اصلاحات، با وجود انتقادات کوبندهای که از او بهواسطه امضاي توافقنامه سعدآباد با تروییکای اروپایی بر سر پرونده هستهای میشود، اما همچنان از خطمشی مذاکره آری، قطعنامه خیر دفاع میکند. در شاخصترین دفاعیاتش از بحث تعلیق گفته است که تعلیق برای ایران سه دستاورد داشته است: یک) توقف جنگ با ایران آنهم به بهانه فعالیتهای هستهایاش، دو) نرفتن پرونده هستهای به شورای امنیت سازمانملل و متعاقب آن، عدم صدورقطعنامههای ضدایرانی و سوم) تکمیل فناوری هستهای و افزایش سانتریفیوژها. وجه دیگر انتقادات او از تیم هستهای، به سطح مذاکرهکنندگان آن برمیگردد. روحانی در دفاع از کارنامهاش بهعنوان دبیر شورایعالی امنیت ملی میگوید که در دوران وی، مذاکرات در راس با وزرای خارجه سه کشور اروپایی و سران آنها دنبال میشده است. اما مذاکرات تیم جلیلی درسطح مدیران وزارتخانههای اروپایی دنبال میشود. این نامزد را باید در راس طیف عملگرایانی دانست که تنشزدایی را از اصول بنیادین سیاست خارجی میدانند. او برخلاف طیف مقاومتگراها، اعتقادی به مقابله و موضع تهاجمی در سیاست خارجی ندارد. سیاست خارجی سالهای گذشته را بهواسطه محدودشدن انتخابهای استراتژیک ایران، «سیاست مرده» نامیده است. اولویت سیاست خارجی روحانی به گفته وی، در درجه اول تامین و حفظ منافع ملی از طریق اعتمادسازی و تنشزدایی با جهان خارج است. در بین همسایگان هممرز با ایران، او بهطورخاص به جمهوری آذربایجان پرداخته و اینکه چرا این کشور مسیر تهدیدزایی برای ایران را در پیش گرفته است. روحانی سیاستهای روسیه را نیز ملاحظهکارانه زیر نظر دارد. به گسترش ارتباط با آمریکای لاتین در سالهای گذشته انتقاد دارد و معتقد است که دوستان بینالمللی ایران در سالهای اخیر از تعداد انگشتان یک دست هم تجاوز نمیکند. سیاست خارجی موردنظر روحانی در یک جمعبندی روی کاغذ، ترکیبی است از سیاست تنشزدایی و گسترش روابط با همه کشورها. هر سیاستمداری ابتکارات شخصی خود را در سیاست خارجی دنبال خواهد کرد، هرچند تکرار پایبندی به اصول نیز خود از اصول سیاسی این روزهاست. باید منتظر شد و دید که صبح شنبه ۲۵خرداد، شبکه خبر نام کدام نامزد را درصورت کشیده نشدن انتخابات به دور دوم، بهعنوان رییسجمهور اعلام میکند. تا آن روز، مواضع بررسیشده این صفحه را گاهی مرور کنید.
سیاست خارجی ایران برای یازدهمین سال متوالی است که با پرونده هستهای به هم گره خوردهاند. پرونده هستهای چنان انرژی و توجهی را بهخود جلب کرده است که گویی ایران در عرصه سیاست خارجی، موضوع و دغدغه دیگری ندارد. از اینرو پرونده هستهای، خود تبدیل به معیاری برای شناسایی مواضع کاندیداهای یازدهمین دوره انتخابات ریاستجمهوری شده است. در فهرست هشتنفره نامزدها، شخصیتها را میتوان در دو گروه باتجربهها و گروه فاقد هرگونه تجربه در سیاست خارجی، تقسیمبندی کرد. اما برای بررسی سیاست خارجی نامزدها، تقسیمبندی با تجربه و بیتجربه، چندان بهکارنمیآید. آنچه از مجموع سخنرانیها و گفتوگوهای منتشر شده نامزدها قابل شناسایی است و به ما اجازه میدهد تا براساس آن، موقعیت آنان را نسبت به هم و مسایل مهم سیاست خارجی کشور بسنجیم و هریک را در جای خود قرار دهیم، وجود طیفی است که در یک سر آن سعید جلیلی و در سر دیگر آن حسن روحانی قراردارد. اختلاف این دو سر طیف، اما همان پرونده هستهای است. سایر نامزدها با فاصلههای گاهی زیاد و گاه نزدیک به دو سر طیف، قابلارزیابی هستند. بعد از سعید جلیلی، غلامعلی حدادعادل و احتمالا با کمی فاصله بعد از
او، محسن رضایی قرار دارد. در سر دیگر طیف روحانی است؛ دفاع از مصالحه با قدرتهای بزرگ و قرارداد سعدآباد بهعنوان توافقی که کشور را از جنگ نجات داده است، نقطه مقابل موضعگیریهای جلیلی درمورد سیاست خارجی، بهطورکلی و سیاست هستهای بهطورخاص است. در این سر طیف، بعد از روحانی علیاکبر ولایتی قابلتوجهترین کاندیدای با تجربه در میان کاندیداهاست. به لحاظ پایگاه حزبی و با توجه به مجموع زمینههای نامزدی محمدرضا عارف و بهرغم موضعگیری صریح وی درباب پرونده هستهای، او هم باید در طیف تعاملگرای روحانی تعریف شود. از اینرو، عارف نزدیک به روحانی و بعد از او، ولایتی و قالیباف در موضع دورتری نسبت به روحانی قرار خواهند گرفت. بهعلاوه، ولایتی و دفاع از عملگرایی در سیاست خارجی و انتقادات البته دیرهنگام او به دیپلماسی دولت دهم و مقایسه شرایط این سالها با سالهای دشوار جنگ، به ما اجازه میدهد تا ولایتی را بازیگر میانی کمی نزدیک به طیف روحانی قراردهیم. قالیباف با اختلاف کمی بعد از ولایتی در میانه بردار قرار میگیرد. کارنامه قالیباف در سیاست خارجی، تجربه و سابقه قابلتوجهی را نشان نمیدهد؛ سابقه او تنها به فعالیتهایی قابل
ارجاع است که به نام دیپلماسی فرهنگی میشناسیم. او مرد سیاستهای نرم بوده است: میزبانی و شرکت دراجلاس مختلف بینالمللی و جوایز اینجا و آنجا، شهردار تهران را بیش از آنکه مرد سیاستهای سخت کند، مرد عمل در دیپلماسی شهرداریها کرده است. اما انتقادات قالیباف درمورد تنشزایی سیاست خارجی دولت، پای او را هم به جرگه منتقدان سیاست خارجی دولت درکنار سیاستهای داخلیاش باز کرده است. غرضی، مواضع چندان مشخصی ندارد. البته این نامزد در جایی هم گفته است که اولویت او سیاست داخلی است.
طیف مقاومت
سعید جلیلی
دفاع از روند مذاکرات طولانی و بهقولی مذاکره برای مذاکره ایران با 1+5، برای جلیلی در کنار دفاع از سیاست مقاومت در مقابل قدرتهای بزرگ، دفاع از کارنامه شخصی او نیز هست. جلیلی اما در جریان تبلیغات ریاستجمهوری که هنوز بخش عمدهای از آن باقی است، اغلب همکاران تیم مذاکرهکننده هستهای را بهخدمت گرفته است. علی باقری که مرد شماره دو مذاکرات هستهای است، اینک مشغول ساماندهی برگزاری پویشهای تبلیغاتی او دراستادیومها و شهرهای مختلف است. گویی بخشی از تیم مذاکرهکننده، نبرد خود را از میز هستهای به میدان مبارزات انتخابات ریاستجمهوری یازدهم تغییر دادهاند. اثبات توانمندی تیم هستهای در مبارزات ریاستجمهوری جلیلی، شاید پیرو این جمله کلیدی باشد که جلیلی سالها پیش آن را گفته بود:«سیاست خارجی» عرصه رویارویی ارادههاست، براین مبنا میتوان گفت انتخابات ریاستجمهوری یازدهم با مشارکت فعال تیم هستهای «عرصه رویارویی تبلیغات» برای اثبات توانمندی مذاکرهکننده ارشد هستهای است. مانور بر سر پرونده هستهای، تشکیلدهنده هسته اصلی تلاشهای زمینهساز برای رسیدن به خیابان «پاستور» است.
در تمام این سالها موضع جلیلی بهعنوان مذاکرهکننده ارشد، بر مسیر ادامه فعالیتهای هستهای بهرغم صدورقطعنامههای مختلف علیه ایران از سوی شورای امنیت، تاکید کرده است. مرد موسفید مذاکرات با خانماشتون، به دید چشم آبیها سرسخت و غیرمنعطف بوده است. اما این سرسختی در کنار نوعی آرمانگرایی خاص جلیلی قراردارد. تعلق او به جنبههای آرمانی درسآموز «تاریخ اسلام» همانطور که در رساله دکترایش (دیپلماسی پیامبر اسلام(ص)) بازتاب دارد، تعلق به وجوه اخلاقی تصمیمات شخصیت بزرگ اسلام است. همانطور که گفتیم، او آرمانگرایی خاص خود را دنبال میکند. آرمانگرایی مطلوب او افزایش توان و قدرت دولت به منظور افزایش توان بازیگری قدرت سیاسی است. از اینرو آرمانگرایی سعید جلیلی از نوع آرمانگرایی متعارف طرفدار گسترش سازمانهای بینالمللی نیست. او هرگونه عقبنشینی یا توقف احتمالی در پرونده هستهای را نفی میکند چراکه محاسبات امنیتمحور در صحنه بینالمللی در ذهنیت جلیلی غلبه دارد. از اینرو میتوان گفت به باور او هرگونه مصالحه با طرف مقابل به معنای ایجاد ناامنی برای کشور است. در سیاست خارجی نگاه جلیلی نگاه صفر- یک است. برای او حصول هرگونه توافقی که ایران را در دست پایین مذاکرات بنشاند به معنای ایجاد ناامنی کامل برای کشور است.
براساس اصول موردنظر جلیلی، الگویی از سیاست خارجی بهدست میآید که درآن، ایدئولوژیزدایی، آرمانزدایی و اصولزدایی از سیاست خارجی نامفهوم و نشدنی است. با تبعیت از همین اصول، اهداف اعلامی در برنامه سیاست خارجی مدنظر جلیلی عبارت است از (اهداف دربرگیرنده ملاحظات انقلابی جمهوری اسلامی ایران): تلاش برای تشکیل امت واحد جهانی، حمایت از مستضعفان در مقابل مستکبران، دفاع از حقوق مسلمانان، دعوت به اسلام و عدم تعهد دربرابر قدرتهای سلطهگر و (اهداف دربرگیرنده منافع ملی و هویت ملی ایران): رفاه اقتصادی، امنیت ملی و ارتقای جایگاه کشور.
نگاه سعید جلیلی به جایگاه ایران با توجه به تقدمبندی اهداف ذکر شده، در درون خود نگاه «ام القرا»ی سالهایی را بهیاد میآورد که سیاست خارجی ایران از سیاست انقلابی چندان فاصله نگرفته بود. تقدم آرمانهای اسلامی حول ایده «امت» به ترسیم جهانی منجر میشود که درآن جای هیچگونه سازشی با مستکبران نیست و این تلاش در راستای تثبیت موقعیت «ام القرا» است.
غلامعلی حدادعادل
غلامعلی حدادعادل بهعنوان ضلع دوم ائتلاف پیشرفت (1+2) اولویتهای خود را اقتصاد و سیاست خارجی عنوان کرده است. اما بیش از آنکه از متن دقیق این اولویت چیزی بدانیم، انتقاد ازموضعگیریهای دو نامزد همائتلافی حداد بوده است که نقطه نظرات او را درباب سیاست خارجی روشن کرده است. به کلام بهتر از حداد عادل برنامه مدون و مشخصی، عرضه نشده است. واکنشهای حدادعادل نسبت به اظهارات علیاکبر ولایتی و محمدباقر قالیباف، تشکیلدهنده خطوطی هستند که احتمالا دیدگاههای کلی او درباب سیاست خارجیاند. انتقاد ازموضعگیری قالیباف در مقابل برگزاری کنفرانس نفی هولوکاست و انتقاد علیاکبر ولایتی از سیاست خارجی کنونی، موضوع جدیترین انتقادهای حدادعادل به نامزدهای همائتلاف خود است. حدادعادل معتقد است که مشکل غرب با ایران نه بهواسطه مساله هستهای، که اصل انقلاب مورد مناقشه غربیهاست. او همچنان بر تنشزدایی تاکید میکند و برای اجرای آن از اصول «عزت، حکمت و مصلحت» کمک میگیرد و شرط دیگری را هم برآن اضافه میکند؛ او میگوید در تمام تعاملات سیاست خارجی، استقلال کشور باید حفظ شود و باید بر سر استقلال کشور پافشاری کرد. از نظر او، بهای این استقلال، قطعنامهها و تحریمهاست. طول موج سیاست خارجی حداد عادل تقریبا با سعید جلیلی در یک ایستگاه قراردارد.
محسن رضایی
نگاه محسن رضایی به مسایل سیاست خارجی نیز نزدیک به طیف جلیلی است. علاقهمندیهای سیاسی او اما مایل به بازی در میانه کشمکشهای سیاسی جناحهاست. او تلاش کرده تا شکلی از اعتدال را حفظ کند. انتقاد او به رویکردهای دو دولت قبلی درگیر پرونده هستهای، در این جمله خلاصه میشود:«کشور از انفعال و زیادهروی ضربه دیده است.» منظور او از انفعال، مصالحه با قدرتهای بزرگ و زیادهروی به معنای ماجراجویی در صحنه بینالمللی است. اما ناگفته نماند که بدیل مشخصی نیز روبهروی این دو رویکرد نامطلوب ارایه نمیدهد. درعین حال او نسبت به روند مذاکرات و نیات ایالاتمتحده آمریکا در پیگیری مذاکرات هم بدبین است. به باور او، آمریکاییها مذاکرات را با هدف تاثیرگذاری هرچه بیشتر تحریمها بر ایران، به وقتکشی کشاندهاند. او به دیپلماسی دولت دهم انتقادات همدلانهای دارد. میگوید دیپلماسی دولت دهم فعال بوده، اما باید فعالتر شود. از نظر محسن رضایی خروج از این حالت به معنای خنثیکردن تحریمهاست که با گشودن و فعال کردن دیپلماسی امکانپذیر است. رضایی معتقد است «تاکنون مذاکرات همراه با تشدید تحریمها بود که باید در این زمینه مسیر مذاکرات را تغییر دهیم.» برنامه رضایی بهطورخاص برای پرونده هستهای آماده کردن قویترین دیپلماتهای ایرانی برای مذاکره با 1+5 است. اما دلمشغولی خاص محسن رضایی در حوزه سیاست خارجی ایران، عملیاتی کردن مفهومی است که او در سالهای گذشته بهطور جدی آن را دنبال کرده است: شکلدهی اتحادیه منطقه آسیای جنوبغربی و تحقق ایده «ایران منطقهای». «ایران منطقهای» در واقع برنامه تثبیت قدرت منطقهای ایران در روند شکلگیری اتحادیهای از کشورهای همسایه ما در آسیای جنوبغربی است. مدلی که رضایی با الهام از تلاشهای «اتحادیه اروپا» و «آسهآن» در آسیای جنوبشرقی، برای منطقه ما طرحریزی کرده است. هرچه او در مدل پیشنهادی اقتصادی داخلیاش تمرکززدایی را محور قرار داده است اما ظاهرا در مدل سیاسی و اقتصادی مورد نظر در سیاست خارجیاش، گونهای از تمرکزگرایی منطقهای را پیشنهاد میدهد.
محمد غرضی
این نامزد، موضعگیری تعیینکننده و قابل شناسایی در باب سیاست خارجی نداشته است. اظهار چند جمله مثل نپذیرفتن سلطه خارجی، طرح موضوع مبهم تعامل سفت و سخت با آمریکا و رد مذاکره با آمریکا، شاخص مناسبی برای شناخت جهتگیری یک کاندیدای ریاستجمهوری نیست. از اینرو غرضی موقعیت قابلاشارهای روی بردار فرضی ما ندارد.
دفاع از روند مذاکرات طولانی و بهقولی مذاکره برای مذاکره ایران با 1+5، برای جلیلی در کنار دفاع از سیاست مقاومت در مقابل قدرتهای بزرگ، دفاع از کارنامه شخصی او نیز هست. جلیلی اما در جریان تبلیغات ریاستجمهوری که هنوز بخش عمدهای از آن باقی است، اغلب همکاران تیم مذاکرهکننده هستهای را بهخدمت گرفته است. علی باقری که مرد شماره دو مذاکرات هستهای است، اینک مشغول ساماندهی برگزاری پویشهای تبلیغاتی او دراستادیومها و شهرهای مختلف است. گویی بخشی از تیم مذاکرهکننده، نبرد خود را از میز هستهای به میدان مبارزات انتخابات ریاستجمهوری یازدهم تغییر دادهاند. اثبات توانمندی تیم هستهای در مبارزات ریاستجمهوری جلیلی، شاید پیرو این جمله کلیدی باشد که جلیلی سالها پیش آن را گفته بود:«سیاست خارجی» عرصه رویارویی ارادههاست، براین مبنا میتوان گفت انتخابات ریاستجمهوری یازدهم با مشارکت فعال تیم هستهای «عرصه رویارویی تبلیغات» برای اثبات توانمندی مذاکرهکننده ارشد هستهای است. مانور بر سر پرونده هستهای، تشکیلدهنده هسته اصلی تلاشهای زمینهساز برای رسیدن به خیابان «پاستور» است.
در تمام این سالها موضع جلیلی بهعنوان مذاکرهکننده ارشد، بر مسیر ادامه فعالیتهای هستهای بهرغم صدورقطعنامههای مختلف علیه ایران از سوی شورای امنیت، تاکید کرده است. مرد موسفید مذاکرات با خانماشتون، به دید چشم آبیها سرسخت و غیرمنعطف بوده است. اما این سرسختی در کنار نوعی آرمانگرایی خاص جلیلی قراردارد. تعلق او به جنبههای آرمانی درسآموز «تاریخ اسلام» همانطور که در رساله دکترایش (دیپلماسی پیامبر اسلام(ص)) بازتاب دارد، تعلق به وجوه اخلاقی تصمیمات شخصیت بزرگ اسلام است. همانطور که گفتیم، او آرمانگرایی خاص خود را دنبال میکند. آرمانگرایی مطلوب او افزایش توان و قدرت دولت به منظور افزایش توان بازیگری قدرت سیاسی است. از اینرو آرمانگرایی سعید جلیلی از نوع آرمانگرایی متعارف طرفدار گسترش سازمانهای بینالمللی نیست. او هرگونه عقبنشینی یا توقف احتمالی در پرونده هستهای را نفی میکند چراکه محاسبات امنیتمحور در صحنه بینالمللی در ذهنیت جلیلی غلبه دارد. از اینرو میتوان گفت به باور او هرگونه مصالحه با طرف مقابل به معنای ایجاد ناامنی برای کشور است. در سیاست خارجی نگاه جلیلی نگاه صفر- یک است. برای او حصول هرگونه توافقی که ایران را در دست پایین مذاکرات بنشاند به معنای ایجاد ناامنی کامل برای کشور است.
براساس اصول موردنظر جلیلی، الگویی از سیاست خارجی بهدست میآید که درآن، ایدئولوژیزدایی، آرمانزدایی و اصولزدایی از سیاست خارجی نامفهوم و نشدنی است. با تبعیت از همین اصول، اهداف اعلامی در برنامه سیاست خارجی مدنظر جلیلی عبارت است از (اهداف دربرگیرنده ملاحظات انقلابی جمهوری اسلامی ایران): تلاش برای تشکیل امت واحد جهانی، حمایت از مستضعفان در مقابل مستکبران، دفاع از حقوق مسلمانان، دعوت به اسلام و عدم تعهد دربرابر قدرتهای سلطهگر و (اهداف دربرگیرنده منافع ملی و هویت ملی ایران): رفاه اقتصادی، امنیت ملی و ارتقای جایگاه کشور.
نگاه سعید جلیلی به جایگاه ایران با توجه به تقدمبندی اهداف ذکر شده، در درون خود نگاه «ام القرا»ی سالهایی را بهیاد میآورد که سیاست خارجی ایران از سیاست انقلابی چندان فاصله نگرفته بود. تقدم آرمانهای اسلامی حول ایده «امت» به ترسیم جهانی منجر میشود که درآن جای هیچگونه سازشی با مستکبران نیست و این تلاش در راستای تثبیت موقعیت «ام القرا» است.
غلامعلی حدادعادل
غلامعلی حدادعادل بهعنوان ضلع دوم ائتلاف پیشرفت (1+2) اولویتهای خود را اقتصاد و سیاست خارجی عنوان کرده است. اما بیش از آنکه از متن دقیق این اولویت چیزی بدانیم، انتقاد ازموضعگیریهای دو نامزد همائتلافی حداد بوده است که نقطه نظرات او را درباب سیاست خارجی روشن کرده است. به کلام بهتر از حداد عادل برنامه مدون و مشخصی، عرضه نشده است. واکنشهای حدادعادل نسبت به اظهارات علیاکبر ولایتی و محمدباقر قالیباف، تشکیلدهنده خطوطی هستند که احتمالا دیدگاههای کلی او درباب سیاست خارجیاند. انتقاد ازموضعگیری قالیباف در مقابل برگزاری کنفرانس نفی هولوکاست و انتقاد علیاکبر ولایتی از سیاست خارجی کنونی، موضوع جدیترین انتقادهای حدادعادل به نامزدهای همائتلاف خود است. حدادعادل معتقد است که مشکل غرب با ایران نه بهواسطه مساله هستهای، که اصل انقلاب مورد مناقشه غربیهاست. او همچنان بر تنشزدایی تاکید میکند و برای اجرای آن از اصول «عزت، حکمت و مصلحت» کمک میگیرد و شرط دیگری را هم برآن اضافه میکند؛ او میگوید در تمام تعاملات سیاست خارجی، استقلال کشور باید حفظ شود و باید بر سر استقلال کشور پافشاری کرد. از نظر او، بهای این استقلال، قطعنامهها و تحریمهاست. طول موج سیاست خارجی حداد عادل تقریبا با سعید جلیلی در یک ایستگاه قراردارد.
محسن رضایی
نگاه محسن رضایی به مسایل سیاست خارجی نیز نزدیک به طیف جلیلی است. علاقهمندیهای سیاسی او اما مایل به بازی در میانه کشمکشهای سیاسی جناحهاست. او تلاش کرده تا شکلی از اعتدال را حفظ کند. انتقاد او به رویکردهای دو دولت قبلی درگیر پرونده هستهای، در این جمله خلاصه میشود:«کشور از انفعال و زیادهروی ضربه دیده است.» منظور او از انفعال، مصالحه با قدرتهای بزرگ و زیادهروی به معنای ماجراجویی در صحنه بینالمللی است. اما ناگفته نماند که بدیل مشخصی نیز روبهروی این دو رویکرد نامطلوب ارایه نمیدهد. درعین حال او نسبت به روند مذاکرات و نیات ایالاتمتحده آمریکا در پیگیری مذاکرات هم بدبین است. به باور او، آمریکاییها مذاکرات را با هدف تاثیرگذاری هرچه بیشتر تحریمها بر ایران، به وقتکشی کشاندهاند. او به دیپلماسی دولت دهم انتقادات همدلانهای دارد. میگوید دیپلماسی دولت دهم فعال بوده، اما باید فعالتر شود. از نظر محسن رضایی خروج از این حالت به معنای خنثیکردن تحریمهاست که با گشودن و فعال کردن دیپلماسی امکانپذیر است. رضایی معتقد است «تاکنون مذاکرات همراه با تشدید تحریمها بود که باید در این زمینه مسیر مذاکرات را تغییر دهیم.» برنامه رضایی بهطورخاص برای پرونده هستهای آماده کردن قویترین دیپلماتهای ایرانی برای مذاکره با 1+5 است. اما دلمشغولی خاص محسن رضایی در حوزه سیاست خارجی ایران، عملیاتی کردن مفهومی است که او در سالهای گذشته بهطور جدی آن را دنبال کرده است: شکلدهی اتحادیه منطقه آسیای جنوبغربی و تحقق ایده «ایران منطقهای». «ایران منطقهای» در واقع برنامه تثبیت قدرت منطقهای ایران در روند شکلگیری اتحادیهای از کشورهای همسایه ما در آسیای جنوبغربی است. مدلی که رضایی با الهام از تلاشهای «اتحادیه اروپا» و «آسهآن» در آسیای جنوبشرقی، برای منطقه ما طرحریزی کرده است. هرچه او در مدل پیشنهادی اقتصادی داخلیاش تمرکززدایی را محور قرار داده است اما ظاهرا در مدل سیاسی و اقتصادی مورد نظر در سیاست خارجیاش، گونهای از تمرکزگرایی منطقهای را پیشنهاد میدهد.
محمد غرضی
این نامزد، موضعگیری تعیینکننده و قابل شناسایی در باب سیاست خارجی نداشته است. اظهار چند جمله مثل نپذیرفتن سلطه خارجی، طرح موضوع مبهم تعامل سفت و سخت با آمریکا و رد مذاکره با آمریکا، شاخص مناسبی برای شناخت جهتگیری یک کاندیدای ریاستجمهوری نیست. از اینرو غرضی موقعیت قابلاشارهای روی بردار فرضی ما ندارد.
منتقدان دولت «مدیریت جهانی»
محمدباقر قالیباف
قالیباف که عنوان استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران را هم یدک میکشد، مساله مدیریت سیاسی شهری یا همان حکومت محلی را سالها در شهرداری تهران دنبال کرده است. قالیباف، فاقد هرگونه تجربهای در سیاست خارجی است. سیاستهای نرم و ترویج شکلی از دیپلماسی عمومی (فرهنگی) فاصله زیادی با سیاستهای سخت متداول در حوزه سیاست خارجی دارد. مواضع قاطع و انتقادی قالیباف در مقابل سیاست خارجی دولت نهم دیرهنگام و همنوسان با ماهیت انتخاباتی است. قالیباف در این سالها یکبار میزبان اولین اجلاس شهرداران شهرهای آسیایی در آبانماه ۱۳۸۹ بوده است که نخستوزیر سابق فرانسه دومینیک دوویلپن تنها برای ساعاتی در آن حضور پیدا میکند. درعین حال انتخاب او بهعنوان هشتمین شهردار برتر جهان در همان سال، تجلیل از ابتکار حملونقلی «بیآرتی» در شهر تهران در سال ۲۰۱۱ و حضور در اجلاس «داووس» و کنفرانس «متروپلیس»
از جمله سابقه این نامزد ریاستجمهوری در صحنه بینالمللی است. در مقام انتقاد، شهردار تهران در سالهای گذشته به اندازه کافی وقت داشته است تا از تریبون روزنامه همشهری، ارگان شهرداری تهران سیاستهای داخلی دولت را بنوازد. قالیباف ازجمله منتقدانی است که مشکلات و نابسامانیهای اقتصادی سالهای اخیر را بیش از آنکه نتیجه مستقیم تحریمهای اقتصادی بداند، آن را متوجه سوءمدیریت دولتی میداند و این انتقاد تفاوت ماهوی با نوع انتقاد طیف حسن روحانی از سیاست خارجی کنونی دارد. از آنجایی که سیاستمداران ایرانی معمولا علاقه زیادی به طرح شعارهای دوواژگانی برای طرح برنامهها و سیاستهایشان دارند، محمدباقر قالیباف نیز «آرمانگرایی عقلایی» را بهعنوان رویکرد سیاست خارجی خود قرار داده است. «آرمانگرایی عقلایی» به این معنی است که باید در رویکردهای مسالهدار دولت دهم در سیاست خارجی تجدیدنظر کرد و روابط را بهبود بخشید. ظاهرا قالیباف مشکلات سیاست خارجی و مساله تحریمها را بیش از آنکه ناشی از رویکرد قدرتهای بزرگ به برنامه هستهای بداند، ناشی از نبود مدیریت اجرایی داخلی درخور برای رویارویی با آن میداند (ضعف تاکتیکی). او در ارزیابی کارنامه دولت دهم از این کارنامه به شعارگرایی تعبیر میکند که تخاصم را در روابط با دیگر کشورها اصل قرار داده است:«رویکرد دولت در عرصه سیاست خارجی تنشزاست.» اما در همین حال در مورد پرونده هستهای، باز تاکید میکندکه «ایران هرگز به روند پیش از سال ۲۰۰۵ باز نخواهد گشت... . پیششرط مذاکرات موفق این است که غرب بپذیرد که بدهبستان باید متوازن و البته همزمان باشد.» قالیباف تاکید دارد که اصول کلی حرکت در میدان سیاست خارجی همان اصولی است که امروز بر روابط خارجی ما حاکم است، آنچه او احتمالا درصورت اخذ آرای کافی بهدنبال آن است، ابتکارات و تاکتیکهایی است که در همین چارچوب بتواند، سیاست خارجی را کمی متحول کند. نبود مدیریت و ضعف تاکتیکی در سیاست خارجی مهمترین انتقاد قالیباف به سیاست خارجی سالهای گذشته است.
علیاکبر ولایتی: منتقد دیرهنگام
باسابقهترین دیپلمات نامزد در میان فهرست صلاحیتدارهاست. هشت سال وزیر خارجه ایران در دوران جنگ تحمیلی بوده است و به گفته خودش همواره تلاش میکرده تا موقعیت ایران را در عرصه بینالمللی حفظ کند. وزیر خارجه قطعنامه ۵۹۸ و شناسایی صدام بهعنوان آغازگر جنگ هشتساله. دومین تجربه او هشت سال دیپلماسی در دولت سازندگی بوده است. عبور از دوران جنگ، برقراری روابط با کشورها، تلاشهای دیپلماتیک برای شکلگیری سازمانهای منطقهای، سابقه دو میانجیگری صلح در آسیای مرکزی و بحران قرهباغ را میتوان تیتروار از سابقه سیاسی علیاکبر ولایتی مرور کرد. او در عین حال در تمام سالهای پس از وزارت، مشاور بینالملل مقام رهبری بوده است. این سابقه سیاسی اجازه داده تا او را همواره مرد آرام حامل پیامهای مهم و موثقترین میانجیگر در مذاکرات بشناسند. علیاکبر ولایتی بیش از هرچیز سیاستمداری در عرصه روابط خارجی است. از بحثهای سیاسی و جنجالهای رسانهای کاملا بهدور است و منش دیپلماتیکش حتی گاه باعث میشود درخطبندیهای سیاسی داخلی برای تعیین جایگاه او دچار تردید شد. از سویی روابط خارجی و پیچیدگی مسایل سیاست خارجی در چند سال گذشته سهم مهمی از معادلات سیاسی کشور را بهخود اختصاص داده است و از سوی دیگر، نوسانات اقتصادی یومیه نرخ ارز و تاثیر بلافصل آن روی زندگی عادی مردم، نامزدی چون علی اکبرولایتی را نیز بعد از یک سکوت طولانی و ظاهرا همراهی با رویه سیاست خارجی به منتقد سیاست خارجی دولت یازدهم تبدیل کرد. به اینترتیب، او وارد انتقاداتی بیسابقه نسبت به دستگاه دیپلماسی شد و نهایتا اینکه کارنامه دولت نهم و دهم سکوت دیپلماتیک او را شکست. ولایتی نیز همانند همائتلافی خود محمدباقر قالیباف سهم سوءمدیریتهای پولی و مالی را در فرازونشیبهای اقتصادی و سیاسی بیش از سایر فاکتورها میداند. انتقادهای او از دیپلماسی سالهای گذشته، تصمیم او برای حضور در مقام ریاست دستگاه اجرایی را قطعی کرد. سامان دادن به وضعی که به گفته او «وضعیت نابسامان دیپلماسی کشور» است، ظاهرا انگیزه جدی کاندیداتوری اوست. او میگوید:«در شرایط سخت سیاسی - اقتصادی هم میتوان با دیپلماسی درست کشور را اداره کرد.» چنین اظهارنظری از ولایتی که دیپلماسی برای او از همه وجوه سیاست مهمتر است، عجیب نیست. او وزیرخارجه پروندههای مهم بوده است. لحن انتخاباتی او در سیاست خارجی بیش از هر چیز بر تنشزدایی تاکید دارد و معتقد است که «شرایط، قابل احیاشدن است. بنابراین اگر میخواهیم دارای اقتصاد محکمی باشیم، باید روابط سیاسی خارجی قوی داشته باشیم... . بنده این توان را در خود و همکاران میبینم که برنامه هستهای به تحریمها گره نخورد.» در بین ائتلاف پیشرفت، سابقه سیاست خارجی ولایتی عملا بر دو رقیب دیگر برتری چشمگیری دارد. بسیاری با علم به چنین سابقهای، آن را سرمایه اساسی دیپلمات آرامی میدانند که میتواند ایران را از زیر فشارهای تحریم بیرون بیاورد. درسخنرانیها و گفتوگوهای انتخاباتی، ولایتی همواره دو محور سیاست خارجی و اقتصاد را توامان مدنظر دارد و انتقاد از «خاماندیشی» و «خامفروشی» به کلید واژههای ولایتی در تبیین برنامههای آتیاش تبدیل شده است. برای نمونه ولایتی گفته است:«به دلیل تحریمها نمیتوانیم پول نفتی را که فروختهایم، بگیریم. 30میلیارد دلار از پولمان نزد چینیهاست و همین حدود نیز پیش هندیها» و یا «در زمان من وزرای خارجه اروپایی صف میبستند که با من صحبت کنند.» اما او نیز در مقابل انتقادات جدی قرار دارد: چرایی سکوت دیپلماتیک و انتقادات تند به وقت انتخابات، ازجمله مهمترین آنهاست.
قالیباف که عنوان استاد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران را هم یدک میکشد، مساله مدیریت سیاسی شهری یا همان حکومت محلی را سالها در شهرداری تهران دنبال کرده است. قالیباف، فاقد هرگونه تجربهای در سیاست خارجی است. سیاستهای نرم و ترویج شکلی از دیپلماسی عمومی (فرهنگی) فاصله زیادی با سیاستهای سخت متداول در حوزه سیاست خارجی دارد. مواضع قاطع و انتقادی قالیباف در مقابل سیاست خارجی دولت نهم دیرهنگام و همنوسان با ماهیت انتخاباتی است. قالیباف در این سالها یکبار میزبان اولین اجلاس شهرداران شهرهای آسیایی در آبانماه ۱۳۸۹ بوده است که نخستوزیر سابق فرانسه دومینیک دوویلپن تنها برای ساعاتی در آن حضور پیدا میکند. درعین حال انتخاب او بهعنوان هشتمین شهردار برتر جهان در همان سال، تجلیل از ابتکار حملونقلی «بیآرتی» در شهر تهران در سال ۲۰۱۱ و حضور در اجلاس «داووس» و کنفرانس «متروپلیس»
از جمله سابقه این نامزد ریاستجمهوری در صحنه بینالمللی است. در مقام انتقاد، شهردار تهران در سالهای گذشته به اندازه کافی وقت داشته است تا از تریبون روزنامه همشهری، ارگان شهرداری تهران سیاستهای داخلی دولت را بنوازد. قالیباف ازجمله منتقدانی است که مشکلات و نابسامانیهای اقتصادی سالهای اخیر را بیش از آنکه نتیجه مستقیم تحریمهای اقتصادی بداند، آن را متوجه سوءمدیریت دولتی میداند و این انتقاد تفاوت ماهوی با نوع انتقاد طیف حسن روحانی از سیاست خارجی کنونی دارد. از آنجایی که سیاستمداران ایرانی معمولا علاقه زیادی به طرح شعارهای دوواژگانی برای طرح برنامهها و سیاستهایشان دارند، محمدباقر قالیباف نیز «آرمانگرایی عقلایی» را بهعنوان رویکرد سیاست خارجی خود قرار داده است. «آرمانگرایی عقلایی» به این معنی است که باید در رویکردهای مسالهدار دولت دهم در سیاست خارجی تجدیدنظر کرد و روابط را بهبود بخشید. ظاهرا قالیباف مشکلات سیاست خارجی و مساله تحریمها را بیش از آنکه ناشی از رویکرد قدرتهای بزرگ به برنامه هستهای بداند، ناشی از نبود مدیریت اجرایی داخلی درخور برای رویارویی با آن میداند (ضعف تاکتیکی). او در ارزیابی کارنامه دولت دهم از این کارنامه به شعارگرایی تعبیر میکند که تخاصم را در روابط با دیگر کشورها اصل قرار داده است:«رویکرد دولت در عرصه سیاست خارجی تنشزاست.» اما در همین حال در مورد پرونده هستهای، باز تاکید میکندکه «ایران هرگز به روند پیش از سال ۲۰۰۵ باز نخواهد گشت... . پیششرط مذاکرات موفق این است که غرب بپذیرد که بدهبستان باید متوازن و البته همزمان باشد.» قالیباف تاکید دارد که اصول کلی حرکت در میدان سیاست خارجی همان اصولی است که امروز بر روابط خارجی ما حاکم است، آنچه او احتمالا درصورت اخذ آرای کافی بهدنبال آن است، ابتکارات و تاکتیکهایی است که در همین چارچوب بتواند، سیاست خارجی را کمی متحول کند. نبود مدیریت و ضعف تاکتیکی در سیاست خارجی مهمترین انتقاد قالیباف به سیاست خارجی سالهای گذشته است.
علیاکبر ولایتی: منتقد دیرهنگام
باسابقهترین دیپلمات نامزد در میان فهرست صلاحیتدارهاست. هشت سال وزیر خارجه ایران در دوران جنگ تحمیلی بوده است و به گفته خودش همواره تلاش میکرده تا موقعیت ایران را در عرصه بینالمللی حفظ کند. وزیر خارجه قطعنامه ۵۹۸ و شناسایی صدام بهعنوان آغازگر جنگ هشتساله. دومین تجربه او هشت سال دیپلماسی در دولت سازندگی بوده است. عبور از دوران جنگ، برقراری روابط با کشورها، تلاشهای دیپلماتیک برای شکلگیری سازمانهای منطقهای، سابقه دو میانجیگری صلح در آسیای مرکزی و بحران قرهباغ را میتوان تیتروار از سابقه سیاسی علیاکبر ولایتی مرور کرد. او در عین حال در تمام سالهای پس از وزارت، مشاور بینالملل مقام رهبری بوده است. این سابقه سیاسی اجازه داده تا او را همواره مرد آرام حامل پیامهای مهم و موثقترین میانجیگر در مذاکرات بشناسند. علیاکبر ولایتی بیش از هرچیز سیاستمداری در عرصه روابط خارجی است. از بحثهای سیاسی و جنجالهای رسانهای کاملا بهدور است و منش دیپلماتیکش حتی گاه باعث میشود درخطبندیهای سیاسی داخلی برای تعیین جایگاه او دچار تردید شد. از سویی روابط خارجی و پیچیدگی مسایل سیاست خارجی در چند سال گذشته سهم مهمی از معادلات سیاسی کشور را بهخود اختصاص داده است و از سوی دیگر، نوسانات اقتصادی یومیه نرخ ارز و تاثیر بلافصل آن روی زندگی عادی مردم، نامزدی چون علی اکبرولایتی را نیز بعد از یک سکوت طولانی و ظاهرا همراهی با رویه سیاست خارجی به منتقد سیاست خارجی دولت یازدهم تبدیل کرد. به اینترتیب، او وارد انتقاداتی بیسابقه نسبت به دستگاه دیپلماسی شد و نهایتا اینکه کارنامه دولت نهم و دهم سکوت دیپلماتیک او را شکست. ولایتی نیز همانند همائتلافی خود محمدباقر قالیباف سهم سوءمدیریتهای پولی و مالی را در فرازونشیبهای اقتصادی و سیاسی بیش از سایر فاکتورها میداند. انتقادهای او از دیپلماسی سالهای گذشته، تصمیم او برای حضور در مقام ریاست دستگاه اجرایی را قطعی کرد. سامان دادن به وضعی که به گفته او «وضعیت نابسامان دیپلماسی کشور» است، ظاهرا انگیزه جدی کاندیداتوری اوست. او میگوید:«در شرایط سخت سیاسی - اقتصادی هم میتوان با دیپلماسی درست کشور را اداره کرد.» چنین اظهارنظری از ولایتی که دیپلماسی برای او از همه وجوه سیاست مهمتر است، عجیب نیست. او وزیرخارجه پروندههای مهم بوده است. لحن انتخاباتی او در سیاست خارجی بیش از هر چیز بر تنشزدایی تاکید دارد و معتقد است که «شرایط، قابل احیاشدن است. بنابراین اگر میخواهیم دارای اقتصاد محکمی باشیم، باید روابط سیاسی خارجی قوی داشته باشیم... . بنده این توان را در خود و همکاران میبینم که برنامه هستهای به تحریمها گره نخورد.» در بین ائتلاف پیشرفت، سابقه سیاست خارجی ولایتی عملا بر دو رقیب دیگر برتری چشمگیری دارد. بسیاری با علم به چنین سابقهای، آن را سرمایه اساسی دیپلمات آرامی میدانند که میتواند ایران را از زیر فشارهای تحریم بیرون بیاورد. درسخنرانیها و گفتوگوهای انتخاباتی، ولایتی همواره دو محور سیاست خارجی و اقتصاد را توامان مدنظر دارد و انتقاد از «خاماندیشی» و «خامفروشی» به کلید واژههای ولایتی در تبیین برنامههای آتیاش تبدیل شده است. برای نمونه ولایتی گفته است:«به دلیل تحریمها نمیتوانیم پول نفتی را که فروختهایم، بگیریم. 30میلیارد دلار از پولمان نزد چینیهاست و همین حدود نیز پیش هندیها» و یا «در زمان من وزرای خارجه اروپایی صف میبستند که با من صحبت کنند.» اما او نیز در مقابل انتقادات جدی قرار دارد: چرایی سکوت دیپلماتیک و انتقادات تند به وقت انتخابات، ازجمله مهمترین آنهاست.
جبهه تعاملگرایان
محمدرضا عارف /حسن روحانی
با وجود اینکه اظهارنظر مشخص چندانی درباره پرونده هستهای ازسوی عارف دیده نمیشود اما با توجه به پایگاه حزبی و مجموعه سابقه حضور او در کابینه اصلاحات، میتوان گمانه زد که عارف نیز خطوط مشابهی با روحانی در موضع هستهای داشته باشد. البته عارف اظهارنظرهایی مانند: «در اعتمادسازی کوتاهی میکنیم، اگر یک گام عقب برویم آنها دو قدم جلو میآیند.» نیز دارد.
شیخ دیپلمات، مصطلحترین عبارتی است که گویا تنها برای حسن روحانی بهکار میرود. مذاکرهکننده ارشد هستهای دوره اصلاحات، با وجود انتقادات کوبندهای که از او بهواسطه امضاي توافقنامه سعدآباد با تروییکای اروپایی بر سر پرونده هستهای میشود، اما همچنان از خطمشی مذاکره آری، قطعنامه خیر دفاع میکند. در شاخصترین دفاعیاتش از بحث تعلیق گفته است که تعلیق برای ایران سه دستاورد داشته است: یک) توقف جنگ با ایران آنهم به بهانه فعالیتهای هستهایاش، دو) نرفتن پرونده هستهای به شورای امنیت سازمانملل و متعاقب آن، عدم صدورقطعنامههای ضدایرانی و سوم) تکمیل فناوری هستهای و افزایش سانتریفیوژها. وجه دیگر انتقادات او از تیم هستهای، به سطح مذاکرهکنندگان آن برمیگردد. روحانی در دفاع از کارنامهاش بهعنوان دبیر شورایعالی امنیت ملی میگوید که در دوران وی، مذاکرات در راس با وزرای خارجه سه کشور اروپایی و سران آنها دنبال میشده است. اما مذاکرات تیم جلیلی درسطح مدیران وزارتخانههای اروپایی دنبال میشود. این نامزد را باید در راس طیف عملگرایانی دانست که تنشزدایی را از اصول بنیادین سیاست خارجی میدانند. او برخلاف طیف مقاومتگراها، اعتقادی به مقابله و موضع تهاجمی در سیاست خارجی ندارد. سیاست خارجی سالهای گذشته را بهواسطه محدودشدن انتخابهای استراتژیک ایران، «سیاست مرده» نامیده است. اولویت سیاست خارجی روحانی به گفته وی، در درجه اول تامین و حفظ منافع ملی از طریق اعتمادسازی و تنشزدایی با جهان خارج است. در بین همسایگان هممرز با ایران، او بهطورخاص به جمهوری آذربایجان پرداخته و اینکه چرا این کشور مسیر تهدیدزایی برای ایران را در پیش گرفته است. روحانی سیاستهای روسیه را نیز ملاحظهکارانه زیر نظر دارد. به گسترش ارتباط با آمریکای لاتین در سالهای گذشته انتقاد دارد و معتقد است که دوستان بینالمللی ایران در سالهای اخیر از تعداد انگشتان یک دست هم تجاوز نمیکند. سیاست خارجی موردنظر روحانی در یک جمعبندی روی کاغذ، ترکیبی است از سیاست تنشزدایی و گسترش روابط با همه کشورها. هر سیاستمداری ابتکارات شخصی خود را در سیاست خارجی دنبال خواهد کرد، هرچند تکرار پایبندی به اصول نیز خود از اصول سیاسی این روزهاست. باید منتظر شد و دید که صبح شنبه ۲۵خرداد، شبکه خبر نام کدام نامزد را درصورت کشیده نشدن انتخابات به دور دوم، بهعنوان رییسجمهور اعلام میکند. تا آن روز، مواضع بررسیشده این صفحه را گاهی مرور کنید.
با وجود اینکه اظهارنظر مشخص چندانی درباره پرونده هستهای ازسوی عارف دیده نمیشود اما با توجه به پایگاه حزبی و مجموعه سابقه حضور او در کابینه اصلاحات، میتوان گمانه زد که عارف نیز خطوط مشابهی با روحانی در موضع هستهای داشته باشد. البته عارف اظهارنظرهایی مانند: «در اعتمادسازی کوتاهی میکنیم، اگر یک گام عقب برویم آنها دو قدم جلو میآیند.» نیز دارد.
شیخ دیپلمات، مصطلحترین عبارتی است که گویا تنها برای حسن روحانی بهکار میرود. مذاکرهکننده ارشد هستهای دوره اصلاحات، با وجود انتقادات کوبندهای که از او بهواسطه امضاي توافقنامه سعدآباد با تروییکای اروپایی بر سر پرونده هستهای میشود، اما همچنان از خطمشی مذاکره آری، قطعنامه خیر دفاع میکند. در شاخصترین دفاعیاتش از بحث تعلیق گفته است که تعلیق برای ایران سه دستاورد داشته است: یک) توقف جنگ با ایران آنهم به بهانه فعالیتهای هستهایاش، دو) نرفتن پرونده هستهای به شورای امنیت سازمانملل و متعاقب آن، عدم صدورقطعنامههای ضدایرانی و سوم) تکمیل فناوری هستهای و افزایش سانتریفیوژها. وجه دیگر انتقادات او از تیم هستهای، به سطح مذاکرهکنندگان آن برمیگردد. روحانی در دفاع از کارنامهاش بهعنوان دبیر شورایعالی امنیت ملی میگوید که در دوران وی، مذاکرات در راس با وزرای خارجه سه کشور اروپایی و سران آنها دنبال میشده است. اما مذاکرات تیم جلیلی درسطح مدیران وزارتخانههای اروپایی دنبال میشود. این نامزد را باید در راس طیف عملگرایانی دانست که تنشزدایی را از اصول بنیادین سیاست خارجی میدانند. او برخلاف طیف مقاومتگراها، اعتقادی به مقابله و موضع تهاجمی در سیاست خارجی ندارد. سیاست خارجی سالهای گذشته را بهواسطه محدودشدن انتخابهای استراتژیک ایران، «سیاست مرده» نامیده است. اولویت سیاست خارجی روحانی به گفته وی، در درجه اول تامین و حفظ منافع ملی از طریق اعتمادسازی و تنشزدایی با جهان خارج است. در بین همسایگان هممرز با ایران، او بهطورخاص به جمهوری آذربایجان پرداخته و اینکه چرا این کشور مسیر تهدیدزایی برای ایران را در پیش گرفته است. روحانی سیاستهای روسیه را نیز ملاحظهکارانه زیر نظر دارد. به گسترش ارتباط با آمریکای لاتین در سالهای گذشته انتقاد دارد و معتقد است که دوستان بینالمللی ایران در سالهای اخیر از تعداد انگشتان یک دست هم تجاوز نمیکند. سیاست خارجی موردنظر روحانی در یک جمعبندی روی کاغذ، ترکیبی است از سیاست تنشزدایی و گسترش روابط با همه کشورها. هر سیاستمداری ابتکارات شخصی خود را در سیاست خارجی دنبال خواهد کرد، هرچند تکرار پایبندی به اصول نیز خود از اصول سیاسی این روزهاست. باید منتظر شد و دید که صبح شنبه ۲۵خرداد، شبکه خبر نام کدام نامزد را درصورت کشیده نشدن انتخابات به دور دوم، بهعنوان رییسجمهور اعلام میکند. تا آن روز، مواضع بررسیشده این صفحه را گاهی مرور کنید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.