|

دیپلماسی؛ «دیگران» و «ما»

فریدون مجلسی . تحلیلگر سیاسی

اهمیت سیاست خارجی در انتخابات در جهان به‌طورکلی و در ایران به‌طور خاص! بحثی جالب و بنیادی است و بسیار مرتبط و موثر در آینده و سرنوشت ما. در واقع این بحث به دو بخش «دیگران» و «ما» تقسیم می‌شود و در نهایت می‌توان با مقایسه‌ای میان تفاوت‌های دیگران و ما رویکردی داشت و نتیجه یا نتیجه‌هایی گرفت. اما پیش از آنکه مستقیما و به تفکیک به این دو مقوله بپردازیم لازم می‌دانم به‌عنوان مقدمه از دیدگاه خود نگاهی به رویکرد سیاست خارجی به‌طور کلی بیندازم.
هدف سیاست در هر کشور و توسط هر دولت به‌طور کلی و اصولی‌، تامین حداکثر منافع ملی است. دیدگاه سیاسی بیشتر کاربرد عمومی و دولتی دارد یعنی صیانت از منافع ملی و دیدگاه‌های حقوقی که بیشتر کاربرد فردی و گروهی دارد (یعنی صیانت از حقوق به‌طور کلی) با وجود مشابهت‌هایی که دارند، می‌توانند آثار بسیار متفاوتی ایجاد کنند. در واقع مطلوب‌ترین وضع آن است که دولتی بتواند منافع ملی خود را در عرصه بین‌المللی در چارچوب حقوق ملی‌اش صیانت کند. اما اگر توان و اقتدار لازم را برای این کار نداشت، یعنی اگر تلاش برای حفظ منافع ملی منجر به ازدست رفتن حقوق ملی شود، ‌یعنی منافعی به دست نیاید و حقوقی هم از دست رود، تکلیف چیست؟ این بحثی است عملی و عینی که معمولا ‌در سیاست خارجی مطرح می‌شود. مثلا‌ ایران با امضای «قرارداد گلستان» بخشی از حقوق ملی خود را به صورت امتیازات ارضی به روسیه واگذار کرد و منافع ملی نیز پایمال شد. سعی دوباره ایران دفاع از حقوق ملی بود و بی‌آنکه به توان و اقتدار خود بیندیشد، 13سال بعد به روسیه حمله کرد و دو سال بعد به شکستی سخت تن داد و سرزمین‌های تاریخی و منافع بسیاری را از دست داد و ...‌. آلمان‌ها در جنگ جهانی اول به شکستی مشابه «عهدنامه گلستان» ایران تن دادند و ناچار سرزمین‌ها و منافعی را به همسایگان واگذار کردند. 20‌سال بعد افکار حق‌طلبانه و انتقام‌جویانه آلمانی با به راه انداختن جنگ جهانی دوم در‌صدد استرداد حقوق و منافع از دست رفته برآمد و به ترکمانچای آلمانی منجر شد این‌بار با مرجع‌دانستن منافع ملی به چنان قدرت اقتصادی، صنعتی، علمی، فرهنگی و رفاهی تبدیل شد که هرگز در چنان سطحی نبوده و نظیری نداشته است. ژاپن نیز راه مشابهی پیمود. اینان شکست‌خوردگان جنگی در راه حقوق ملی (از دیدگاه خودشان) بودند، که با در پیش گرفتن راه منافع ملی از شکست‌دهندگانشان پیشی گرفتند. در نهضت ملی ایران، تلاش برای نیل به حقوق ملی به موفقیت نسبی انجامید، ‌اما ادامه عملکرد حقوقی به جای واقع‌بینی سیاسی، در مجموع منافع ملی را مخدوش کرد.
با این مقدمه می‌خواهم به تاثیر سیاست خارجی کشورها در دوران انتخابات اشاره کنم و بگویم وقتی کشورهای جهان اغلب منافع ملی را به محوریت قدرت ملی یا توان ملی هدف‌غایی سیاست خود قرار می‌دهند، در زمان انتخابات این منافع را اصولا‌ در چارچوب مرزهای ملی قابل حصول می‌دانند. به عبارت دیگر تابعی از سیاست‌های خارجی آنها نیست. دولت‌ها در طول زمان در امور خارجی برای کشورشان سپرها و شیوه‌های با‌ثباتی برقرار کرده‌اند که زیاد تابع تغییرات ایدئولوژیک، درون ساختار حکومتی آنان نیست. بنابراین احزاب و نحله‌های فکری گوناگون شیوه‌های اقتصادی و اجتماعی مورد نظر خود را در اداره امور داخلی کشور تبلیغ می‌کنند و تغییرات و تعبیرات سیاست خارجی در آن‌گونه مجادلات جای چندانی ندارد. جز اینکه گاهی بر مواردی نسبتا‌ مشابه تاکید می‌کنند. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی که در دورانی طولانی در سیاست خارجی کشورها کشمکشی در گرایش به دو بلوک رقیب میان سیاستمداران داخلی ایجاد کرده بود، ثبات در سیاست خارجی به دور از آنگونه رقابت‌ها بیشتر هم شده است.
در ایران وضع قدری فرق می‌کند. ایران خصوصا از جنبش مشروطیت تا کنون دوران سیاست‌زدگی پر فراز و نشیبی را پیموده است که به دلایل گوناگون برای سیاست خارجی در سرنوشت خود اولویتی استثنایی قایل شده است. هنوز جنبش مشروطه به بار ننشسته بود که از آزادی و دموکراسی برداشتی هرج‌و‌مرج‌طلبانه شد و در هر گوشه کشور، تفنگدارانی به پاسداری از آزادی پرداختند! و بعد جنگ جهانی اول و مداخلات خارجی و سقوط روسیه و برپایی شوروی و تلاش این کشور نوزاد به سلطه‌جویی و ... به این ترتیب دشمنی با انگلیس که کینه‌هایی به عنوان پشتوانه داشت، در دوران دو جنگ به گرایش‌هایی به آلمان‌ها منجر شد و سپس با آتش‌افروزی و زیاده‌خواهی‌های انگلیس در نهضت ملی ایران و وقایع متعاقب آن و با تلاش و تبلیغ موفقیت‌آمیز «حزب توده»، به احساسات شدید غرب‌هراسی و غرب‌ستیزی تبدیل شد، که حتی برخی نیروهای ملی و انقلابی تندرو بعدی نیز وارثان همان رويكرد شدند که آنان را در مسیر «انزواطلبی» هدایت کرد. غرب نیز در این ستیز، شکیبایی و مدارای لازم را نشان نداد. خصوصا‌ در زمانی که از برخی سیاست‌های اعلام شده و تکرار بی‌حاصل و غیر لازم آن مثلا‌ در‌باره هولوکاست و...، تفسیر و تعبیری حاکی از جنگ طلبی ایران به منظور اضمحلال اسراییل تلقی شد، بی‌آنکه حقوقی تامین شود منافع بسیاری به مخاطره افتاد. در واقع ریشه برخی مخاصمات غرب با ایران و بهانه‌جویی‌های مربوط به انرژی هسته‌ای همین برداشت‌ها و تفسیرهاست. و این در‌حالی است که حتی اغلب کشورهای عربی در این مخاصمه و تحریم‌ها جانب همان غرب حامی اسراییل را گرفته‌اند. سیاست خارجی درباره انتخابات ایران، چه از دیدگاه بیرونی یعنی انتظار اینکه چه کسی انتخاب خواهد شد و چه از دیدگاه درونی حایز اهمیت است، هرچند نباید فراموش کرد که اینگونه مقولات حیاتی معمولا‌ فراتر از دیدگاه‌های مقامات اجرایی، تعیین و اجرا می‌شود، ‌اما به هر حال می‌تواند در سیاستگذاری‌ها موثر باشد.
اهمیت سیاست خارجی در انتخابات در جهان به‌طورکلی و در ایران به‌طور خاص! بحثی جالب و بنیادی است و بسیار مرتبط و موثر در آینده و سرنوشت ما. در واقع این بحث به دو بخش «دیگران» و «ما» تقسیم می‌شود و در نهایت می‌توان با مقایسه‌ای میان تفاوت‌های دیگران و ما رویکردی داشت و نتیجه یا نتیجه‌هایی گرفت. اما پیش از آنکه مستقیما و به تفکیک به این دو مقوله بپردازیم لازم می‌دانم به‌عنوان مقدمه از دیدگاه خود نگاهی به رویکرد سیاست خارجی به‌طور کلی بیندازم.
هدف سیاست در هر کشور و توسط هر دولت به‌طور کلی و اصولی‌، تامین حداکثر منافع ملی است. دیدگاه سیاسی بیشتر کاربرد عمومی و دولتی دارد یعنی صیانت از منافع ملی و دیدگاه‌های حقوقی که بیشتر کاربرد فردی و گروهی دارد (یعنی صیانت از حقوق به‌طور کلی) با وجود مشابهت‌هایی که دارند، می‌توانند آثار بسیار متفاوتی ایجاد کنند. در واقع مطلوب‌ترین وضع آن است که دولتی بتواند منافع ملی خود را در عرصه بین‌المللی در چارچوب حقوق ملی‌اش صیانت کند. اما اگر توان و اقتدار لازم را برای این کار نداشت، یعنی اگر تلاش برای حفظ منافع ملی منجر به ازدست رفتن حقوق ملی شود، ‌یعنی منافعی به دست نیاید و حقوقی هم از دست رود، تکلیف چیست؟ این بحثی است عملی و عینی که معمولا ‌در سیاست خارجی مطرح می‌شود. مثلا‌ ایران با امضای «قرارداد گلستان» بخشی از حقوق ملی خود را به صورت امتیازات ارضی به روسیه واگذار کرد و منافع ملی نیز پایمال شد. سعی دوباره ایران دفاع از حقوق ملی بود و بی‌آنکه به توان و اقتدار خود بیندیشد، 13سال بعد به روسیه حمله کرد و دو سال بعد به شکستی سخت تن داد و سرزمین‌های تاریخی و منافع بسیاری را از دست داد و ...‌. آلمان‌ها در جنگ جهانی اول به شکستی مشابه «عهدنامه گلستان» ایران تن دادند و ناچار سرزمین‌ها و منافعی را به همسایگان واگذار کردند. 20‌سال بعد افکار حق‌طلبانه و انتقام‌جویانه آلمانی با به راه انداختن جنگ جهانی دوم در‌صدد استرداد حقوق و منافع از دست رفته برآمد و به ترکمانچای آلمانی منجر شد این‌بار با مرجع‌دانستن منافع ملی به چنان قدرت اقتصادی، صنعتی، علمی، فرهنگی و رفاهی تبدیل شد که هرگز در چنان سطحی نبوده و نظیری نداشته است. ژاپن نیز راه مشابهی پیمود. اینان شکست‌خوردگان جنگی در راه حقوق ملی (از دیدگاه خودشان) بودند، که با در پیش گرفتن راه منافع ملی از شکست‌دهندگانشان پیشی گرفتند. در نهضت ملی ایران، تلاش برای نیل به حقوق ملی به موفقیت نسبی انجامید، ‌اما ادامه عملکرد حقوقی به جای واقع‌بینی سیاسی، در مجموع منافع ملی را مخدوش کرد.
با این مقدمه می‌خواهم به تاثیر سیاست خارجی کشورها در دوران انتخابات اشاره کنم و بگویم وقتی کشورهای جهان اغلب منافع ملی را به محوریت قدرت ملی یا توان ملی هدف‌غایی سیاست خود قرار می‌دهند، در زمان انتخابات این منافع را اصولا‌ در چارچوب مرزهای ملی قابل حصول می‌دانند. به عبارت دیگر تابعی از سیاست‌های خارجی آنها نیست. دولت‌ها در طول زمان در امور خارجی برای کشورشان سپرها و شیوه‌های با‌ثباتی برقرار کرده‌اند که زیاد تابع تغییرات ایدئولوژیک، درون ساختار حکومتی آنان نیست. بنابراین احزاب و نحله‌های فکری گوناگون شیوه‌های اقتصادی و اجتماعی مورد نظر خود را در اداره امور داخلی کشور تبلیغ می‌کنند و تغییرات و تعبیرات سیاست خارجی در آن‌گونه مجادلات جای چندانی ندارد. جز اینکه گاهی بر مواردی نسبتا‌ مشابه تاکید می‌کنند. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی که در دورانی طولانی در سیاست خارجی کشورها کشمکشی در گرایش به دو بلوک رقیب میان سیاستمداران داخلی ایجاد کرده بود، ثبات در سیاست خارجی به دور از آنگونه رقابت‌ها بیشتر هم شده است.
در ایران وضع قدری فرق می‌کند. ایران خصوصا از جنبش مشروطیت تا کنون دوران سیاست‌زدگی پر فراز و نشیبی را پیموده است که به دلایل گوناگون برای سیاست خارجی در سرنوشت خود اولویتی استثنایی قایل شده است. هنوز جنبش مشروطه به بار ننشسته بود که از آزادی و دموکراسی برداشتی هرج‌و‌مرج‌طلبانه شد و در هر گوشه کشور، تفنگدارانی به پاسداری از آزادی پرداختند! و بعد جنگ جهانی اول و مداخلات خارجی و سقوط روسیه و برپایی شوروی و تلاش این کشور نوزاد به سلطه‌جویی و ... به این ترتیب دشمنی با انگلیس که کینه‌هایی به عنوان پشتوانه داشت، در دوران دو جنگ به گرایش‌هایی به آلمان‌ها منجر شد و سپس با آتش‌افروزی و زیاده‌خواهی‌های انگلیس در نهضت ملی ایران و وقایع متعاقب آن و با تلاش و تبلیغ موفقیت‌آمیز «حزب توده»، به احساسات شدید غرب‌هراسی و غرب‌ستیزی تبدیل شد، که حتی برخی نیروهای ملی و انقلابی تندرو بعدی نیز وارثان همان رويكرد شدند که آنان را در مسیر «انزواطلبی» هدایت کرد. غرب نیز در این ستیز، شکیبایی و مدارای لازم را نشان نداد. خصوصا‌ در زمانی که از برخی سیاست‌های اعلام شده و تکرار بی‌حاصل و غیر لازم آن مثلا‌ در‌باره هولوکاست و...، تفسیر و تعبیری حاکی از جنگ طلبی ایران به منظور اضمحلال اسراییل تلقی شد، بی‌آنکه حقوقی تامین شود منافع بسیاری به مخاطره افتاد. در واقع ریشه برخی مخاصمات غرب با ایران و بهانه‌جویی‌های مربوط به انرژی هسته‌ای همین برداشت‌ها و تفسیرهاست. و این در‌حالی است که حتی اغلب کشورهای عربی در این مخاصمه و تحریم‌ها جانب همان غرب حامی اسراییل را گرفته‌اند. سیاست خارجی درباره انتخابات ایران، چه از دیدگاه بیرونی یعنی انتظار اینکه چه کسی انتخاب خواهد شد و چه از دیدگاه درونی حایز اهمیت است، هرچند نباید فراموش کرد که اینگونه مقولات حیاتی معمولا‌ فراتر از دیدگاه‌های مقامات اجرایی، تعیین و اجرا می‌شود، ‌اما به هر حال می‌تواند در سیاستگذاری‌ها موثر باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.