|

خوانش مارکس در 1965

استوارت الدن

برخی از مهم‌ترین آثار مارکسیسم فرانسوی بعد از جنگ در سال 1965 منتشر شد. از جمله «برای مارکس» لویی آلتوسر و مجلد همراه آن «خوانش سرمایه» که مشترکاً با گروه مطالعاتی‌اش نوشت و «متافلسفه» آنری لوفه‌ور که در همان سال منتشر شد. امروز ترجمه کامل «خوانش سرمایه» و «متافلسفه» از سوی انتشارات ورسو در دسترس انگلیسی‌زبانان است. «متافلسفه» در سال‌های 1963 و 1964 نوشته شد، پیش از حمله دوپهلوی آلتوسر به صحنه تفکر معاصر، بی‌هیچ اشاره‌ای به او. صدالبته کتاب ساختارگرایی را نقد می‌کند ولی نه خوانش آلتوسر از مارکس را. ولی این‌طور باقی نماند: لوفه‌ور چندین مقاله را به تحلیل و بررسی ادعای آلتوسر اختصاص داد که با مقاله‌های اولیه‌اش در کتاب «فراتر از ساختارگرایی» جمع‌آوری و منتشر شد. لوفه‌ور ساختارگرایی را «ایدئولوژی فرانسوی» می‌دانست که در خدمت مدل خاصی از سوسیالیسم دولتی است. «ایدئولوژی فرانسوی» فقط یک مفهوم، «ساختار»، را گرفته و به آن جایگاه رفیعی داده بود به‌جای اینکه به ارتباط بین فرم، کارکرد و ساختار در آثار مارکس بپردازد. بی‌توجهی آلتوسر به لوفه‌ور در سال 1965 بخشودنی نبود - چون لوفه‌ور یک نسل قدیمی‌تر از آلتوسر بود و به‌طور گسترده در باب همه مسائلی نوشته بود که به ادعای آلتوسر مارکسیسم فرانسوی از آنها غافل است. آلتوسر هرگز به تحلیل یا حتی نقد لوفه‌ور مبادرت نکرد گرچه از کتاب لوفه‌ور در باب لنین تمجید کرد. هم «خوانش سرمایه» و هم «متافلسفه» در بحث‌های جهان انگلیسی‌زبان درست فهمیده نمی‌شود. «خوانش سرمایه»، در نسخه اصلی فرانسوی، شامل مقالاتی بود از اتی‌ین بالیبار، ژاک رانسیر، راجر استبلت و پی‌یر ماشری و نیز آلتوسر. در اولین ترجمه انگلیسی فقط مقالات آلتوسر بود و بالیبار. ترجمه کامل کتاب بالاخره منتشر شد: دیوید فرنباخ با تکیه بر ترجمه اول بن بروستر و با اصلاحات و ترجمه بخش‌های باقی‌مانده ترجمه جدیدی از آن ارائه کرد. شاگردان آلتوسر به درجات بالایی رسیدند. با اینکه استبلت چندان در میان انگلیسی‌زبانان شناخته‌شده نیست، بسیاری از آثار مهم رانسیر، ماشری و بالیبار به انگلیسی ترجمه شده و درباره‌شان بحث‌های زیادی هست. اگرچه همه شاگردان آلتوسر بعدها منتقد او شدند این مقالات به جهت‌گیری فکری آتی آنها کمک کرد.
«متافلسفه»، به‌جز صفحات اولیه‌اش اصلاً ترجمه نشده بود و مثل بخش عمده‌ای از آثار لوفه‌ور عمدتاً در انگلیسی ناشناخته مانده بود. جا دارد تأکید کنیم که فقط تعداد انگشت‌شماری از نوشته‌های لوفه‌ور در زمان حیاتش به انگلیسی ترجمه شد. ولی در مورد دیگر زبان‌های اروپایی وضع کمی فرق داشت. لوفه‌ور در سال 1991 از دنیا رفت، سالی که «تولید فضا» و جلد نخست «نقد زندگی روزمره» ترجمه شد و از آن‌موقع تا حالا چند مجلد دیگر نیز ترجمه شده‌اند - بخش‌های دیگر نقد زندگی روزمره، ریتم‌کاوی، بسیاری از آثار مهم او درباره شهرها و مطالعات شهری و بخش‌هایی از کتاب چهارجلدی «درباره دولت». بی‌شک همه این آثار مهم‌اند و تاکنون در رشته‌های بسیاری، از جغرافیا و معماری تا مطالعات فرهنگی و جامعه‌شناسی، استفاده شده و جای خود را پیدا کرده‌اند. اما بااینکه آثار مارکسیستی لوفه‌ور - ماتریالیسم دیالکتیکی و جامعه‌شناسی مارکس- در اختیار نسل قبلی بود تعداد کمی از آثار مشخصاً فلسفی او در دسترس بودند. این مایه تأسف بود و منجر به خوانشی کج‌و‌معوج از آثار او شد. ترجمه «متافلسفه»، شاید به‌عنوان مهم‌ترین اثر نظری لوفه‌ور و به‌عنوان پایه و اساس آثار دیگر او کمک می‌کند به جبران این مافات. این کتاب را نیز دیوید فرنباخ ترجمه کرده و من ویرایش کرده‌ام. امیدواریم نقطه آغازی باشد در ترجمه آثار فلسفی لوفه‌ور.
در وصل و فصل آرای آلتوسر و لوفه‌ور نکات بسیاری وجود دارد که مخاطبان انگلیسی‌زبان اکنون می‌توانند هر دو موضع را مقایسه کنند. یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها در برخورد با هگل است. هدف آلتوسر - خصوصاً در «برای مارکس» و البته نخ تسبیح مقالات «خوانش سرمایه» - این بود که نشان دهد کار مارکس وقتی به معنای واقعی علمی شد که فراتر از هگل رفت. آلتوسر می‌خواست ایده‌آلیسم را کاملاً از ماتریالیسم جدا کند، تا از این طریق مارکسیسم را از شر بقایای اومانیستی‌اش خلاص کند و آثار ابتدایی مارکس و تأثیر هگل را بر او ‌کم‌اعتبار جلوه دهد. برعکس، لوفه‌ور آثار مارکس را از اول تا آخر یک کل واحد می‌داند و نه‌فقط به اهمیت هگل برای مارکس پی می‌برد بلکه معتقد است مکمل نظریه مارکس ایده‌های هگلی است و تأکید می‌کند اومانیسم در سراسر آثار مارکس وجود دارد. لوفه‌ور نه‌تنها خوانشی از یک مارکس هگلی و نیز تفسیر و پذیرش مارکسیستی از آثار هگل ارائه کرد، بلکه پای متفکران دیگری را هم به میان آورد، به‌ویژه نیچه. اثر «هگل، مارکس، نیچه» لوفه‌ور که در سال 1975 منتشر شد، از دیگر آثار مهم اوست که ترجمه‌اش دیگر خیلی به تعویق افتاده است. هر سه این متفکران در «متافلسفه» نقش تعیین‌کننده‌ای دارند، اگرچه کتاب شامل بحث مبسوطی با مارتین هایدگر، ژان پل سارتر و کستاس اکسلوس نیز هست.
در حاشیه انتشار این دو کتاب، انتشارات ورسو ویراست جدیدی را از «خدای پنهان» لوسین گلدمن نیز منتشر کرد. مطالعه‌ای در باب پاسکال و راسین شاید در نگاه اول بی‌ربط به کار آلتوسر و لوفه‌ور به نظر برسد. ولی گلدمن متفکر فعال دیگری در مباحثات مارکسیسم فرانسوی بود. گلدمن در رومانی به دنیا آمده و در سوئیس درس خوانده و متأثر از لوکاچ بود. چنانکه میشل لووی - دانشجوی سابق‌ گلدمن و از منتقدان آلتوسر - در مقدمه‌ کتاب «خدای پنهان» می‌نویسد، بین آثار گلدمن و مواجهه لوفه‌ور با پاسکال در دو کتاب سال‌های 1949 و 1954 شباهت‌ها و تناظری وجود دارد. کتاب‌های لوفه‌ور درباره پاسکال بخشی از کوشش‌های 10‌ساله او در پرداختن به شماری از اهالی ادب فرانسه است: دکارت، دیدرو، رابله، موسه. یکی از مهم‌ترین دلایلی که لوفه‌ور این کتاب‌ها را نوشت - که هیچ‌کدام‌شان به انگلیسی ترجمه نشده - این بود که محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی حزب کمونیست فرانسه او را از نوشتن مسائل به وضوح سیاسی‌تر باز‌ می‌داشت. وقتی او بعد از دوره‌ای تعلیق در سال 1958 از حزب جدا شد، بسیاری از آثار سیاسی‌تر و نظری‌تر او بیرون آمدند، از جمله شاهکار او «حاصل عمر و این‌جور چیزها» که زندگی‌نامه‌ خودنوشت و نامنظم او بود. تبار مستقیم «متافلسفه» به این کتاب می‌رسد. جایگاه آلتوسر به‌عنوان یکی از نویسندگان اصلی فرانسوی درباره مارکس به‌خوبی جا افتاده است: ترجمه کامل «خوانش سرمایه» به‌حق اهمیت نقش دانشجویان ممتازش را در این تفسیر مهم احیا می‌کند. لوفه‌ور در میان مباحث مارکسیستی به‌مراتب کمتر شناخته‌شده است. «متافلسفه»، چنانچه دیوید کانینگهام در تأیید این کتاب می‌گوید، «جایگاه لوفه‌ور را در میان بزرگ‌ترین متفکران مارکسیست قرن بیستم تثبیت کرد». پنجاه سال طول کشید تا ترجمه کامل «خوانش سرمایه» و نخستین ترجمه «متافلسفه» منتشر شود، اما اکنون خوانندگان انگلیسی‌زبان قادرند هر دوی این کار‌های بنیادی را ارزیابی کنند.
ترجمه: سهند ستاری/ منبع: ورسو

برخی از مهم‌ترین آثار مارکسیسم فرانسوی بعد از جنگ در سال 1965 منتشر شد. از جمله «برای مارکس» لویی آلتوسر و مجلد همراه آن «خوانش سرمایه» که مشترکاً با گروه مطالعاتی‌اش نوشت و «متافلسفه» آنری لوفه‌ور که در همان سال منتشر شد. امروز ترجمه کامل «خوانش سرمایه» و «متافلسفه» از سوی انتشارات ورسو در دسترس انگلیسی‌زبانان است. «متافلسفه» در سال‌های 1963 و 1964 نوشته شد، پیش از حمله دوپهلوی آلتوسر به صحنه تفکر معاصر، بی‌هیچ اشاره‌ای به او. صدالبته کتاب ساختارگرایی را نقد می‌کند ولی نه خوانش آلتوسر از مارکس را. ولی این‌طور باقی نماند: لوفه‌ور چندین مقاله را به تحلیل و بررسی ادعای آلتوسر اختصاص داد که با مقاله‌های اولیه‌اش در کتاب «فراتر از ساختارگرایی» جمع‌آوری و منتشر شد. لوفه‌ور ساختارگرایی را «ایدئولوژی فرانسوی» می‌دانست که در خدمت مدل خاصی از سوسیالیسم دولتی است. «ایدئولوژی فرانسوی» فقط یک مفهوم، «ساختار»، را گرفته و به آن جایگاه رفیعی داده بود به‌جای اینکه به ارتباط بین فرم، کارکرد و ساختار در آثار مارکس بپردازد. بی‌توجهی آلتوسر به لوفه‌ور در سال 1965 بخشودنی نبود - چون لوفه‌ور یک نسل قدیمی‌تر از آلتوسر بود و به‌طور گسترده در باب همه مسائلی نوشته بود که به ادعای آلتوسر مارکسیسم فرانسوی از آنها غافل است. آلتوسر هرگز به تحلیل یا حتی نقد لوفه‌ور مبادرت نکرد گرچه از کتاب لوفه‌ور در باب لنین تمجید کرد. هم «خوانش سرمایه» و هم «متافلسفه» در بحث‌های جهان انگلیسی‌زبان درست فهمیده نمی‌شود. «خوانش سرمایه»، در نسخه اصلی فرانسوی، شامل مقالاتی بود از اتی‌ین بالیبار، ژاک رانسیر، راجر استبلت و پی‌یر ماشری و نیز آلتوسر. در اولین ترجمه انگلیسی فقط مقالات آلتوسر بود و بالیبار. ترجمه کامل کتاب بالاخره منتشر شد: دیوید فرنباخ با تکیه بر ترجمه اول بن بروستر و با اصلاحات و ترجمه بخش‌های باقی‌مانده ترجمه جدیدی از آن ارائه کرد. شاگردان آلتوسر به درجات بالایی رسیدند. با اینکه استبلت چندان در میان انگلیسی‌زبانان شناخته‌شده نیست، بسیاری از آثار مهم رانسیر، ماشری و بالیبار به انگلیسی ترجمه شده و درباره‌شان بحث‌های زیادی هست. اگرچه همه شاگردان آلتوسر بعدها منتقد او شدند این مقالات به جهت‌گیری فکری آتی آنها کمک کرد.
«متافلسفه»، به‌جز صفحات اولیه‌اش اصلاً ترجمه نشده بود و مثل بخش عمده‌ای از آثار لوفه‌ور عمدتاً در انگلیسی ناشناخته مانده بود. جا دارد تأکید کنیم که فقط تعداد انگشت‌شماری از نوشته‌های لوفه‌ور در زمان حیاتش به انگلیسی ترجمه شد. ولی در مورد دیگر زبان‌های اروپایی وضع کمی فرق داشت. لوفه‌ور در سال 1991 از دنیا رفت، سالی که «تولید فضا» و جلد نخست «نقد زندگی روزمره» ترجمه شد و از آن‌موقع تا حالا چند مجلد دیگر نیز ترجمه شده‌اند - بخش‌های دیگر نقد زندگی روزمره، ریتم‌کاوی، بسیاری از آثار مهم او درباره شهرها و مطالعات شهری و بخش‌هایی از کتاب چهارجلدی «درباره دولت». بی‌شک همه این آثار مهم‌اند و تاکنون در رشته‌های بسیاری، از جغرافیا و معماری تا مطالعات فرهنگی و جامعه‌شناسی، استفاده شده و جای خود را پیدا کرده‌اند. اما بااینکه آثار مارکسیستی لوفه‌ور - ماتریالیسم دیالکتیکی و جامعه‌شناسی مارکس- در اختیار نسل قبلی بود تعداد کمی از آثار مشخصاً فلسفی او در دسترس بودند. این مایه تأسف بود و منجر به خوانشی کج‌و‌معوج از آثار او شد. ترجمه «متافلسفه»، شاید به‌عنوان مهم‌ترین اثر نظری لوفه‌ور و به‌عنوان پایه و اساس آثار دیگر او کمک می‌کند به جبران این مافات. این کتاب را نیز دیوید فرنباخ ترجمه کرده و من ویرایش کرده‌ام. امیدواریم نقطه آغازی باشد در ترجمه آثار فلسفی لوفه‌ور.
در وصل و فصل آرای آلتوسر و لوفه‌ور نکات بسیاری وجود دارد که مخاطبان انگلیسی‌زبان اکنون می‌توانند هر دو موضع را مقایسه کنند. یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها در برخورد با هگل است. هدف آلتوسر - خصوصاً در «برای مارکس» و البته نخ تسبیح مقالات «خوانش سرمایه» - این بود که نشان دهد کار مارکس وقتی به معنای واقعی علمی شد که فراتر از هگل رفت. آلتوسر می‌خواست ایده‌آلیسم را کاملاً از ماتریالیسم جدا کند، تا از این طریق مارکسیسم را از شر بقایای اومانیستی‌اش خلاص کند و آثار ابتدایی مارکس و تأثیر هگل را بر او ‌کم‌اعتبار جلوه دهد. برعکس، لوفه‌ور آثار مارکس را از اول تا آخر یک کل واحد می‌داند و نه‌فقط به اهمیت هگل برای مارکس پی می‌برد بلکه معتقد است مکمل نظریه مارکس ایده‌های هگلی است و تأکید می‌کند اومانیسم در سراسر آثار مارکس وجود دارد. لوفه‌ور نه‌تنها خوانشی از یک مارکس هگلی و نیز تفسیر و پذیرش مارکسیستی از آثار هگل ارائه کرد، بلکه پای متفکران دیگری را هم به میان آورد، به‌ویژه نیچه. اثر «هگل، مارکس، نیچه» لوفه‌ور که در سال 1975 منتشر شد، از دیگر آثار مهم اوست که ترجمه‌اش دیگر خیلی به تعویق افتاده است. هر سه این متفکران در «متافلسفه» نقش تعیین‌کننده‌ای دارند، اگرچه کتاب شامل بحث مبسوطی با مارتین هایدگر، ژان پل سارتر و کستاس اکسلوس نیز هست.
در حاشیه انتشار این دو کتاب، انتشارات ورسو ویراست جدیدی را از «خدای پنهان» لوسین گلدمن نیز منتشر کرد. مطالعه‌ای در باب پاسکال و راسین شاید در نگاه اول بی‌ربط به کار آلتوسر و لوفه‌ور به نظر برسد. ولی گلدمن متفکر فعال دیگری در مباحثات مارکسیسم فرانسوی بود. گلدمن در رومانی به دنیا آمده و در سوئیس درس خوانده و متأثر از لوکاچ بود. چنانکه میشل لووی - دانشجوی سابق‌ گلدمن و از منتقدان آلتوسر - در مقدمه‌ کتاب «خدای پنهان» می‌نویسد، بین آثار گلدمن و مواجهه لوفه‌ور با پاسکال در دو کتاب سال‌های 1949 و 1954 شباهت‌ها و تناظری وجود دارد. کتاب‌های لوفه‌ور درباره پاسکال بخشی از کوشش‌های 10‌ساله او در پرداختن به شماری از اهالی ادب فرانسه است: دکارت، دیدرو، رابله، موسه. یکی از مهم‌ترین دلایلی که لوفه‌ور این کتاب‌ها را نوشت - که هیچ‌کدام‌شان به انگلیسی ترجمه نشده - این بود که محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی حزب کمونیست فرانسه او را از نوشتن مسائل به وضوح سیاسی‌تر باز‌ می‌داشت. وقتی او بعد از دوره‌ای تعلیق در سال 1958 از حزب جدا شد، بسیاری از آثار سیاسی‌تر و نظری‌تر او بیرون آمدند، از جمله شاهکار او «حاصل عمر و این‌جور چیزها» که زندگی‌نامه‌ خودنوشت و نامنظم او بود. تبار مستقیم «متافلسفه» به این کتاب می‌رسد. جایگاه آلتوسر به‌عنوان یکی از نویسندگان اصلی فرانسوی درباره مارکس به‌خوبی جا افتاده است: ترجمه کامل «خوانش سرمایه» به‌حق اهمیت نقش دانشجویان ممتازش را در این تفسیر مهم احیا می‌کند. لوفه‌ور در میان مباحث مارکسیستی به‌مراتب کمتر شناخته‌شده است. «متافلسفه»، چنانچه دیوید کانینگهام در تأیید این کتاب می‌گوید، «جایگاه لوفه‌ور را در میان بزرگ‌ترین متفکران مارکسیست قرن بیستم تثبیت کرد». پنجاه سال طول کشید تا ترجمه کامل «خوانش سرمایه» و نخستین ترجمه «متافلسفه» منتشر شود، اما اکنون خوانندگان انگلیسی‌زبان قادرند هر دوی این کار‌های بنیادی را ارزیابی کنند.
ترجمه: سهند ستاری/ منبع: ورسو

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.