با رأي نمايندگان مجلس انجام گرفت
حذف مصوبه بازنشستگي زودهنگام زنان
شهرزاد همتي
زنان در ايران در مواجهه با باورهاي سنتي راه بسياري را در پيش دارند. در شرايطي که بسياري از زنان جزء نيروي کار محسوب ميشوند و در نانآوري خانه نيز سهم بسزايي دارند، اما هنوز سهم کار خانگي آنها کم نشده است. آنها بلافاصله بعد از اتمام کار، لباس مادربودن و همسربودن را به تن ميکنند، کارهاي خانه را انجام ميدهند و عملا فرصتي براي رسيدگي به مسائل شخصي خود ندارند. تغيير اين باور که کار خانه صرفا برعهده زن است نيز زمان زيادي را ميطلبد. شايد همين مسئله بود که نمايندگان مجلس را به اين فکر انداخت که طرح اختياري انتخاب بازنشستگي پس از 20 سال براي زنان را در مجلس پيشنهاد دهند؛ طرحي که پس از حرفوحديثهاي فراوان رأي نياورد و از دستور کار مجلس خارج شد. نمايندگان مجلس در جهت تأمين نظر شوراي نگهبان در لايحه برنامه ششم توسعه مصوبه قبلي خود درخصوص بازنشستگي زنان با ۲۰ سال سابقه کار را حذف کردند. نمايندگان مجلس در مصوبه خود در برنامه ششم توسعه که با ۱۰۳ رأي موافق، ۳۸ رأي مخالف و پنج رأي ممتنع از مجموع ۲۰۰ نماينده حاضر در صحن به تصويب رسيد، تمام دستگاهها، سازمانها، شرکتهاي دولتي و نهادهاي عمومي غيردولتي تابع صندوقهاي
بازنشستگي اعم از کشوري يا تأمين اجتماعي را موظف کرده بودند، با درخواست بازنشستگي بانوان شاغل که داراي حداقل ۲۰ سال سابقه خدمت هستند، بدون محدوديت سني موافقت کنند که ميزان محاسبه حقوق آنها براساس تعداد سالهاي کارکرد و پرداخت حق بيمه آنها محسوب ميشود. اين مصوبه مورد ايراد مجمع تشخيص مصلحت نظام قرار گرفت، بنابراين شوراي نگهبان در مرحله دوم به اين مصوبه ايراد گرفت. ماجراي جالبتر تغيير مرخصي زايمان براي مردان از 15 روز به سه روز بود که در هياهوي رأينياوردن بازنشستگي زودتر از موعد گم شد. هرچند دو هفته مرخصي هم براي يک پدر کافي نيست، اما تبديل اين مرخصي به سه روز سؤالهاي زيادي را به ذهن متبادر ميکرد.
پروانه سلحشوري، رئيس فراکسيون زنان مجلس شوراي اسلامي که پيشنهاددهنده اين طرح بود، در گفتوگو با «شرق» درباره رأينياوردن اين طرح به «شرق» گفت: «مسئله اين است که صندوقهاي بيمه و بازنشستگي بهشدت تلاش کردند که نگذارند اين طرح تصويب شود و در آخر کار هم موفق شدند. ما دو گروه داشتيم که بهشدت با ما مخالفت کردند؛ يک گروه فعالان زن بودند و گروه ديگر صندوقهاي بيمه. فعالان حوزه زنان زحمات ما را خيلي زير سؤال بردند و اتهام ضدزنبودن به ما زدند. درحاليکه اين طرح نهتنها ضدزن نبود، بلکه به نظرم کمککننده بود. صندوقهاي بيمه و بازنشستگي هم که طبيعي بود با اين طرح مخالف باشند، آنها پول مردم را ميگيرند و ترجيح ميدهند تا سالهايسال آن را در دست داشته باشند و ديرتر از دست بدهند. درنهايت روز رأيگيري براي بار دوم همهچيز برعکس شد. آن روز اين طرح برگشت و نمايندگان گفتند سن بازنشستگي زنان را بين 55 تا 60 سال بگذاريم. خب در حالت عادي زنان در 55 سالگي بازنشسته ميشوند و اين پيشنهاد اصلا قابليت اجرا نداشت. در کميسيون تلفيق هم پيشنهاد داده شد که زنان در 50 سالگي بازنشسته شوند، اين سن هم زياد است. از طرفي تبصره 4 ماده 76
اصلاحيه سال 1376 ميگويد زنان کارگر با 42 سال سن و 20 سال سابقه کار ميتوانند بازنشسته شوند. اگر اين مصوب ميشد، در حق زنان کارگر اجحاف ميشد». وي تصريح کرد: «به خاطر همين ما خودمان پيشنهاد حذف اين طرح را داديم که بعد بتوانيم پيشنهاد جديدي ارائه دهيم و با پيشنهاد جديد بتوانيم کار را پيش ببريم که متأسفانه هيچکدام از پيشنهادهاي ما قبول نشد. البته براي رأيگيري هم صبر نشد. حتي خود من و چهار، پنج نفر از خانمها که با ايشان بحث ميکرديم به رأيدادن نرسيديم. فکر کنم با اختلاف 10 رأي هم طرح ما رأي نياورد». وي همچنين با اشاره به تغيير دو هفته مرخصي زايمان مردان به سه روز نيز تصريح کرد: «من خيلي در جريان نبودم و اين اواخر کميسيون تلفيق نميرفتم. مثل اينکه طرح دو هفته مرخصي رد شده بود و يکمرتبه به اين نتيجه رسيدند که مرخصي مردان سهروزه شود. اين پيشنهاد ما زنان نبود و نماينده ديگري پيشنهاد داده بود که قبول هم شد».
مريم محمدي، 18 سال است که معلم است. او علاوه بر اينکه در تمام اين 18 سال کار کرده، مادر سه فرزند نيز هست. او که از موافقان اين طرح بود، به «شرق» ميگويد: «من فکر ميکردم بعد از سالها مادر نيمهوقتبودن، ميتوانم دو سال ديگر تجربه زندگي بهعنوان يک مادر تماموقت را هم داشته باشم. بههرحال من بهعنوان زني که کار در محيط اجتماع را انتخاب کردهام در سوئیس زندگي نميکنم، در تمام اين سالها براي تغيير نگاه عموم مردم نسبت به کار خانگي و اشتراک در کار بين مرد و زن کار نشد، چه اشکالي داشت من ميتوانستم خودم انتخاب کنم که چه زماني بازنشسته شوم. من بهعنوان يک آدم معمولي به اين بازنشستگي نياز داشتم چون ميديدم تلاشي در راستاي تغيير نگاه به کار خانه انجام نميشود. حداقل ميتوانستم از بقيه عمرم به نحوي که دوست دارم استفاده کنم».
نگاه کارشناسان اما به اين مقوله با افراد عادي متفاوت است. فريبا آباقري، فعال حوزه زنان، در گفتوگو با «شرق» در رابطه با بازنشستگي پيش از موعد زنان ميگويد: «چيزي که براي استخدام مهم است و کارفرما نسبت به آن هزينه، فايده ميکند و اگر بداند اين نيرو بازدهياش در مقايسه با يک مرد کمتر و در تصميمش اثر ميگذارد، در طولانيمدت بهنفع زنان نخواهد بود». وي افزود: «بههرحال کارفرما به نيرو آموزش ميدهد و براي آن هزينه ميکند و ممکن است هزينهکرد براي نيرويي را که بازدهي کمتري خواهد داشت به ضرر خود بداند. اين بازنشستگي زودتر از موعد منجر به کمشدن بهکارگيري زنان در سيستمهاي کاري ميشود. اين در حالي است که ما روي توانمندسازي زنان کار ميکنيم و معتقديم بايد روي بازدهي کاري زنان کار بشود، آنها در اين سالها هنوز موفق به کسب شغلها در جايگاهي که سزاوار آن هستند، نشدهاند و حالا بحث 20 سال بازنشستگي ميتواند اثري منفي روي همه تلاشها بگذارد. با اين حساب است که ميبينم بازنشستگي پيش از موعد زنان نهتنها با هدفمان که حضور بيشتر زنان در بازار کار که برايش مبارزه ميکنند تا بتوانند موقعيتهاي بهتري داشته باشند، مغايرت
دارد؛ بلکه به ضرر ما نيز خواهد بود. درست است اين کار در حمايت از زنان انجام ميشود؛ ولي اگر با واقعيات جامعه در نظر گرفته شود و الزامات قانوني يک کارگر و کارفرما را بررسي کنيم، ميبينيم اين دو موضع با هم همخواني ندارد و منجر به کاهش حضور زنان در بازار در بلند مدت خواهد شد.» همچنين فرنگيس بيات فارغالتحصيل رشته علوم سياسي و فعال حوزه زنان در گفتوگو با «شرق» درباره اين طرح ميگويد: «هر قانوني که درباره صندوقهاي بازنشستگي تصويب ميشود، بهواسطه کارکرد حمايتي و پيامدهاي وسيع اجتماعي که به دنبال ميآورد، بسيار حساس است. تصويب بازنشستگي زنان با بيست سال سابقه، بايد نگاهي به وضعيت کلي صندوقهاي بازنشستگي در کشور داشته باشد و نبايد تعهد جديد و سنگيني بر اين صندوقها بار کرد. اساسا قانونگذاري در اين حوزه بايد با توجه به وضعيت کلي اقتصاد کشور باشد. قانونگذاريهاي جزيرهاي کمکي به درد بيکاري نميکند». وي اظهار کرد: «تجربه ساير کشورها نشان ميدهد که سن بازنشستگي تدريجا به سمت برابري ميان زنان و مردان پيش ميرود؛ اما بازنشستگيهاي پيش از موعد بدون توجه به بار مالي است که ميتواند به صندوقها وارد آيد؛ صندوقهايي
که همين امروز هم صحبت از فروپاشي پايداري مالي آنهاست. سن بازنشستگي پيش از موعد براي زنان ميتواند زمينهساز تشديد فقر براي گروه زناني باشد که پرداخت مناسبي براي بازنشستگي در انتظارشان نيست. شعار ورود نيروي جديد کار به بازار با حذف زنان از بازار کار محقق نميشود. درک نميکنم چرا بايد زنان را با وعده ورود نيروي کار تشويق به ترک بازار کار کرد. دوسوم فقرا و عمده سالمندان فقير را زنان تشکيل ميدهند. چنين طرحهايي کمکي به موفقيت و تثبيت اقتصادي زنان نميکند؛ حتي اگر ظاهر زنباورانهاي داشته باشد».
نگاه به حذف مرخصي مردان و آبرفتن آن از 15 روز به 3 روز نشان ميدهد جامعه ما با آن نگاه آرماني که در نگاه روشنفکران حوزه زنان وجود دارد، فاصله زيادي دارد. در جامعهاي که هنوز تربيت فرزندان و کار خانه را وظيفه اصلي زنان ميدانند و مردان تنها وظيفهشان چرخاندن چرخ اقتصاد است، اين مسئله به ذهن متبادر ميشود که زنان شاغل براي رسيدن به شرايطي که بتوانند از کار خود در کنار زندگيشان لذت ببرند و آرامش خاطر داشته باشند، راه زيادي دارند. زن شاغل بايد تنها مرخصي زايمان بگيرد و فرزندش را بزرگ کند و درصورتيکه شانس برگشتن به کار قبلش را داشته باشد، پس از اتمام کار بهتنهايي بايد به وظايف مادري و تدبير منزل بپردازد. ما در جامعهاي زندگي ميکنيم که مردانش هم پذيرفتهاند که چرخاندن چرخ لنگ اقتصاد خانواده بدون حضور زنان غيرممکن است؛ اما هنوز ياد نگرفتهاند كه زنان ماشين نيستند و بايد براي چرخاندن يک خانه به کمک آنها شتافت و حالا بايد ديد زناني که در جستوجوي تغيير هستند، در يک دوره 30ساله کار بيرون از منزل و رسيدن به خانه و همسر و فرزند چقدر موفق خواهند شد.
زنان در ايران در مواجهه با باورهاي سنتي راه بسياري را در پيش دارند. در شرايطي که بسياري از زنان جزء نيروي کار محسوب ميشوند و در نانآوري خانه نيز سهم بسزايي دارند، اما هنوز سهم کار خانگي آنها کم نشده است. آنها بلافاصله بعد از اتمام کار، لباس مادربودن و همسربودن را به تن ميکنند، کارهاي خانه را انجام ميدهند و عملا فرصتي براي رسيدگي به مسائل شخصي خود ندارند. تغيير اين باور که کار خانه صرفا برعهده زن است نيز زمان زيادي را ميطلبد. شايد همين مسئله بود که نمايندگان مجلس را به اين فکر انداخت که طرح اختياري انتخاب بازنشستگي پس از 20 سال براي زنان را در مجلس پيشنهاد دهند؛ طرحي که پس از حرفوحديثهاي فراوان رأي نياورد و از دستور کار مجلس خارج شد. نمايندگان مجلس در جهت تأمين نظر شوراي نگهبان در لايحه برنامه ششم توسعه مصوبه قبلي خود درخصوص بازنشستگي زنان با ۲۰ سال سابقه کار را حذف کردند. نمايندگان مجلس در مصوبه خود در برنامه ششم توسعه که با ۱۰۳ رأي موافق، ۳۸ رأي مخالف و پنج رأي ممتنع از مجموع ۲۰۰ نماينده حاضر در صحن به تصويب رسيد، تمام دستگاهها، سازمانها، شرکتهاي دولتي و نهادهاي عمومي غيردولتي تابع صندوقهاي
بازنشستگي اعم از کشوري يا تأمين اجتماعي را موظف کرده بودند، با درخواست بازنشستگي بانوان شاغل که داراي حداقل ۲۰ سال سابقه خدمت هستند، بدون محدوديت سني موافقت کنند که ميزان محاسبه حقوق آنها براساس تعداد سالهاي کارکرد و پرداخت حق بيمه آنها محسوب ميشود. اين مصوبه مورد ايراد مجمع تشخيص مصلحت نظام قرار گرفت، بنابراين شوراي نگهبان در مرحله دوم به اين مصوبه ايراد گرفت. ماجراي جالبتر تغيير مرخصي زايمان براي مردان از 15 روز به سه روز بود که در هياهوي رأينياوردن بازنشستگي زودتر از موعد گم شد. هرچند دو هفته مرخصي هم براي يک پدر کافي نيست، اما تبديل اين مرخصي به سه روز سؤالهاي زيادي را به ذهن متبادر ميکرد.
پروانه سلحشوري، رئيس فراکسيون زنان مجلس شوراي اسلامي که پيشنهاددهنده اين طرح بود، در گفتوگو با «شرق» درباره رأينياوردن اين طرح به «شرق» گفت: «مسئله اين است که صندوقهاي بيمه و بازنشستگي بهشدت تلاش کردند که نگذارند اين طرح تصويب شود و در آخر کار هم موفق شدند. ما دو گروه داشتيم که بهشدت با ما مخالفت کردند؛ يک گروه فعالان زن بودند و گروه ديگر صندوقهاي بيمه. فعالان حوزه زنان زحمات ما را خيلي زير سؤال بردند و اتهام ضدزنبودن به ما زدند. درحاليکه اين طرح نهتنها ضدزن نبود، بلکه به نظرم کمککننده بود. صندوقهاي بيمه و بازنشستگي هم که طبيعي بود با اين طرح مخالف باشند، آنها پول مردم را ميگيرند و ترجيح ميدهند تا سالهايسال آن را در دست داشته باشند و ديرتر از دست بدهند. درنهايت روز رأيگيري براي بار دوم همهچيز برعکس شد. آن روز اين طرح برگشت و نمايندگان گفتند سن بازنشستگي زنان را بين 55 تا 60 سال بگذاريم. خب در حالت عادي زنان در 55 سالگي بازنشسته ميشوند و اين پيشنهاد اصلا قابليت اجرا نداشت. در کميسيون تلفيق هم پيشنهاد داده شد که زنان در 50 سالگي بازنشسته شوند، اين سن هم زياد است. از طرفي تبصره 4 ماده 76
اصلاحيه سال 1376 ميگويد زنان کارگر با 42 سال سن و 20 سال سابقه کار ميتوانند بازنشسته شوند. اگر اين مصوب ميشد، در حق زنان کارگر اجحاف ميشد». وي تصريح کرد: «به خاطر همين ما خودمان پيشنهاد حذف اين طرح را داديم که بعد بتوانيم پيشنهاد جديدي ارائه دهيم و با پيشنهاد جديد بتوانيم کار را پيش ببريم که متأسفانه هيچکدام از پيشنهادهاي ما قبول نشد. البته براي رأيگيري هم صبر نشد. حتي خود من و چهار، پنج نفر از خانمها که با ايشان بحث ميکرديم به رأيدادن نرسيديم. فکر کنم با اختلاف 10 رأي هم طرح ما رأي نياورد». وي همچنين با اشاره به تغيير دو هفته مرخصي زايمان مردان به سه روز نيز تصريح کرد: «من خيلي در جريان نبودم و اين اواخر کميسيون تلفيق نميرفتم. مثل اينکه طرح دو هفته مرخصي رد شده بود و يکمرتبه به اين نتيجه رسيدند که مرخصي مردان سهروزه شود. اين پيشنهاد ما زنان نبود و نماينده ديگري پيشنهاد داده بود که قبول هم شد».
مريم محمدي، 18 سال است که معلم است. او علاوه بر اينکه در تمام اين 18 سال کار کرده، مادر سه فرزند نيز هست. او که از موافقان اين طرح بود، به «شرق» ميگويد: «من فکر ميکردم بعد از سالها مادر نيمهوقتبودن، ميتوانم دو سال ديگر تجربه زندگي بهعنوان يک مادر تماموقت را هم داشته باشم. بههرحال من بهعنوان زني که کار در محيط اجتماع را انتخاب کردهام در سوئیس زندگي نميکنم، در تمام اين سالها براي تغيير نگاه عموم مردم نسبت به کار خانگي و اشتراک در کار بين مرد و زن کار نشد، چه اشکالي داشت من ميتوانستم خودم انتخاب کنم که چه زماني بازنشسته شوم. من بهعنوان يک آدم معمولي به اين بازنشستگي نياز داشتم چون ميديدم تلاشي در راستاي تغيير نگاه به کار خانه انجام نميشود. حداقل ميتوانستم از بقيه عمرم به نحوي که دوست دارم استفاده کنم».
نگاه کارشناسان اما به اين مقوله با افراد عادي متفاوت است. فريبا آباقري، فعال حوزه زنان، در گفتوگو با «شرق» در رابطه با بازنشستگي پيش از موعد زنان ميگويد: «چيزي که براي استخدام مهم است و کارفرما نسبت به آن هزينه، فايده ميکند و اگر بداند اين نيرو بازدهياش در مقايسه با يک مرد کمتر و در تصميمش اثر ميگذارد، در طولانيمدت بهنفع زنان نخواهد بود». وي افزود: «بههرحال کارفرما به نيرو آموزش ميدهد و براي آن هزينه ميکند و ممکن است هزينهکرد براي نيرويي را که بازدهي کمتري خواهد داشت به ضرر خود بداند. اين بازنشستگي زودتر از موعد منجر به کمشدن بهکارگيري زنان در سيستمهاي کاري ميشود. اين در حالي است که ما روي توانمندسازي زنان کار ميکنيم و معتقديم بايد روي بازدهي کاري زنان کار بشود، آنها در اين سالها هنوز موفق به کسب شغلها در جايگاهي که سزاوار آن هستند، نشدهاند و حالا بحث 20 سال بازنشستگي ميتواند اثري منفي روي همه تلاشها بگذارد. با اين حساب است که ميبينم بازنشستگي پيش از موعد زنان نهتنها با هدفمان که حضور بيشتر زنان در بازار کار که برايش مبارزه ميکنند تا بتوانند موقعيتهاي بهتري داشته باشند، مغايرت
دارد؛ بلکه به ضرر ما نيز خواهد بود. درست است اين کار در حمايت از زنان انجام ميشود؛ ولي اگر با واقعيات جامعه در نظر گرفته شود و الزامات قانوني يک کارگر و کارفرما را بررسي کنيم، ميبينيم اين دو موضع با هم همخواني ندارد و منجر به کاهش حضور زنان در بازار در بلند مدت خواهد شد.» همچنين فرنگيس بيات فارغالتحصيل رشته علوم سياسي و فعال حوزه زنان در گفتوگو با «شرق» درباره اين طرح ميگويد: «هر قانوني که درباره صندوقهاي بازنشستگي تصويب ميشود، بهواسطه کارکرد حمايتي و پيامدهاي وسيع اجتماعي که به دنبال ميآورد، بسيار حساس است. تصويب بازنشستگي زنان با بيست سال سابقه، بايد نگاهي به وضعيت کلي صندوقهاي بازنشستگي در کشور داشته باشد و نبايد تعهد جديد و سنگيني بر اين صندوقها بار کرد. اساسا قانونگذاري در اين حوزه بايد با توجه به وضعيت کلي اقتصاد کشور باشد. قانونگذاريهاي جزيرهاي کمکي به درد بيکاري نميکند». وي اظهار کرد: «تجربه ساير کشورها نشان ميدهد که سن بازنشستگي تدريجا به سمت برابري ميان زنان و مردان پيش ميرود؛ اما بازنشستگيهاي پيش از موعد بدون توجه به بار مالي است که ميتواند به صندوقها وارد آيد؛ صندوقهايي
که همين امروز هم صحبت از فروپاشي پايداري مالي آنهاست. سن بازنشستگي پيش از موعد براي زنان ميتواند زمينهساز تشديد فقر براي گروه زناني باشد که پرداخت مناسبي براي بازنشستگي در انتظارشان نيست. شعار ورود نيروي جديد کار به بازار با حذف زنان از بازار کار محقق نميشود. درک نميکنم چرا بايد زنان را با وعده ورود نيروي کار تشويق به ترک بازار کار کرد. دوسوم فقرا و عمده سالمندان فقير را زنان تشکيل ميدهند. چنين طرحهايي کمکي به موفقيت و تثبيت اقتصادي زنان نميکند؛ حتي اگر ظاهر زنباورانهاي داشته باشد».
نگاه به حذف مرخصي مردان و آبرفتن آن از 15 روز به 3 روز نشان ميدهد جامعه ما با آن نگاه آرماني که در نگاه روشنفکران حوزه زنان وجود دارد، فاصله زيادي دارد. در جامعهاي که هنوز تربيت فرزندان و کار خانه را وظيفه اصلي زنان ميدانند و مردان تنها وظيفهشان چرخاندن چرخ اقتصاد است، اين مسئله به ذهن متبادر ميشود که زنان شاغل براي رسيدن به شرايطي که بتوانند از کار خود در کنار زندگيشان لذت ببرند و آرامش خاطر داشته باشند، راه زيادي دارند. زن شاغل بايد تنها مرخصي زايمان بگيرد و فرزندش را بزرگ کند و درصورتيکه شانس برگشتن به کار قبلش را داشته باشد، پس از اتمام کار بهتنهايي بايد به وظايف مادري و تدبير منزل بپردازد. ما در جامعهاي زندگي ميکنيم که مردانش هم پذيرفتهاند که چرخاندن چرخ لنگ اقتصاد خانواده بدون حضور زنان غيرممکن است؛ اما هنوز ياد نگرفتهاند كه زنان ماشين نيستند و بايد براي چرخاندن يک خانه به کمک آنها شتافت و حالا بايد ديد زناني که در جستوجوي تغيير هستند، در يک دوره 30ساله کار بيرون از منزل و رسيدن به خانه و همسر و فرزند چقدر موفق خواهند شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.