سخنرانی احسان شریعتی در جمع اصلاحطلبان شهریار
باید راه سومی گشود
لیلا ابراهیمیان
33 روز از انقلاب گذشته بود که روز «پاکسازی شهر جنگزده» اعلام شد. محمد توسلی، شهردار وقت تهران دعوت کرد و آیتالله طالقانی و مهندس مهدی بازرگان، نخستوزیر دولت موقت موافقت کردند؛ ۲۵ اسفند ۵۷ (آخرین جمعه سال) شهر جنگزده، شعارزدایی و شهر پاک شد از نوشتههایی که با قلممو، رنگ، اسپری، ماژیک، گچ، زغال، مداد و خودکار روی دیوار ساختمانها، کیوسکهای تلفن و تابلوی مغازهها و حتی تابلوهای راهنمایی و رانندگی نوشته شده بود. انقلاب و آرمانهایش ماندنی بود و ماند؛ اما هر بار گروهی آرمان و شعار انقلاب را به خود نزدیک دیدند و نزدیکتر؛ این کشوقوس از همان روزهای اول انقلاب دیده میشد؛ انقلاب ماند اما آرمانهایش به همراه شعارها هر بار به ادعای گروهی به میانه آنها نزدیکتر میبود؛ خطامامیها و چپ اسلامی از سال 1360 تا سال 1368 عمده قدرت را در دست داشتند. نخستوزیر، رئیس دیوانعالی کشور، دادستان کل کشور و اکثریت مجلس در دست این جناح بود. از سال 1368 به بعد اختلافنظرها بیشتر شد و طبعهای ناسازگار دوگانه راست مدرن-راست سنتی، چپ مدرن-چپ سنتی اگرچه در عمل و ایدئولوژی اختلاف نظر داشت، اما هرکدام استمرار آرمانهای
انقلاب را در چهره خود تصویر میکردند و تصور؛ تا رسیدند به زمانه محمود احمدینژاد که او خود را تنها رهرو این آرمان خواند، در میان رفتارهایی خلاف جهت این آرمانها. نحوه استمرار آرمانهای اولیه انقلاب، در عمل، در واقعیت و علم سیاست چگونه است؛ سهم جنبش اصلاحی از سیر این آرمان چیست؟ سؤال محوری که عصر روز سهشنبه، احسان شریعتی، استاد فلسفه و پژوهشگر در نشستی که «شورای اصلاحات» شهرستان شهریار برگزار میکند، سعی کرد به آن پاسخ دهد؛ او وضعیت تکتک آرمانهای انقلاب را در کفه نقد گذاشت و جنبش اصلاحگری را تنها راه تداوم این آرمانها خواند. شورای اصلاحات شهریار، عمری به مدت پنج سال دارد و این نشست جزء سلسله برنامههای فکری-سیاسی و اجتماعی است که در این مرکز برگزار میشود. به گفته یکی از مسئولان برای این نشست تخصصی-فکری: «اگر تلاشهای سعید ناجی، فرماندار شهریار نبود، برگزاری چنین نشستهایی به سرنوشت نشستهای قبلی گرفتار میشد و درنهایت هرگز برگزار نمیشد».
جنبش اصلاحطلبی، جنبش مردمی است
احسان شریعتی در سالن «کافی» در جمع مردم شهریار از نحوه استمرار آرمانهای انقلاب میگوید و تحقق آن در جنبش اصلاحطلبی؛ به بهمنماه و سالگرد انقلاب اسلامی اشاره میکند و اردیبهشت سال آینده که دوازدهمین انتخابات ریاستجمهوری برگزار خواهد شد؛ سپس میخواهد نحوه استمرار آرمانهای انقلاب اسلامی را در جنبش اصلاحی، در سالن 350نفره کافی، شرح و بسط دهد.
شریعتی میگوید: جنبش اصلاحات از دهه 70 در ایران شروع شده است، دورهای که در آن تحزب، آزادیهای مدنی و شهروندی و نهادهای مدنی به شکوفایی رسید. این نسبت میان آزادی و رشد نهادهای آزادیخواه است اما برای تبیین آرمانهای انقلاب، باید تکتک عوامل بازتعریف شود. جنبش اصلاحات چگونه جنبشی است؟ او سخنرانی خود را با تمایز میان اصلاحگری و اصلاحطلبی آغاز میکند: «من از «جنبش اصلاحگری» از پایین (جامعه مدنی) سخن میگویم، و نه از جناحها و اصلاحطلبانِ دولتی؛ جنبش اصلاحگری، جنبشی است از پایین و در میان مردم و در تداوم انقلاب؛ با همان خواستها و آرمانهای اصیل، به شیوههای جدید و به تعبیر دوران که با گفتمان تازه ادامه حیات میدهد. به گفته شریعتی، جنبش اصلاحات، جنبشی مردمی مانند انقلاب اسلامی بهمن 57 است که خود آن هم باید بعد از انقلاب بازتعریف شود. شریعتی جنبش اصلاحطلبی را با حضور دولتهای اصلاحطلب در قدرت متفاوت میداند.
کدام «انقلاب»؟ «انقلابِ اسلامی» بهمن ۵۷، تداومِ نهضتهای مسلحانه، نهضت ملی و منطقهای و مشروطه. شریعتی نسبِ جنبش اصلاحطلبی را به انقلاب اسلامی میبرد و خود انقلاب را تداوم انقلاب مشروطه، نهضت ملیشدن نفت و مقاومت ملی، مقاومت مسلحانه دهه 50، نهضت قانونخواهی و جنبش استقلالطلبی منطقهای و مطالبات رهایی از سلطه غرب، روسیه و انگلستان میداند.
استقلال اولین آرمانی که به وقوع پیوست
«استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی»؛ این شناختهشدهترین آرمان انقلاب اسلامی ایران است در سپهر سیاسی ایران؛ شریعتی «آرمان»های انقلاب را استقلال، آزادی، عدالت، توسعه و جمهوری با صبغه ملی و مذهبی میداند. در همه جنبشها، قیامها، نهضت و انقلاب در ایران، به چند آرمان تأکید میشود و این وجه اشتراکی همه آنهاست که احسان شریعتی بر آن تأکید میکند. به گفته او، اولین آرمان مشترک خواست «استقلال ملی» است؛ رهایی از دخالت انگلستان و روسیه در سرنوشت ایران که دامنه این دخالت از عهدنامه ترکمانچای تا جداشدن هرات از ایران و بعدا به گونهای دیگر ادامه مییابد. استقلالطلبی، اولین آرمانی است که با انقلاب محقق شد و امروز ایران قدرت مستقلی در منطقه است. به گفته شریعتی، اگر زمانی ایران را ژاندارم منطقه میخواندند به این معنا بود که خواستها و منویات قدرتهای بزرگ را بعد از کودتای 28 مرداد، در منطقه پیش میبرد ولی امروز استقلال ایران در جهت منافع ملی است نه منافع قدرتهای بزرگ در منطقه.
چشمانداز جمهوریخواهی در ایران
«جمهوریخواهی» خواسته اصیل مردم ایران در انقلاب اسلامی است. شریعتی میگوید: «به تعبیر رهبر انقلاب اسلامی، جمهوری به معنای متعارف نظامهای جمهوری مدنظر بود که در قانون اساسی هم به آن اشاره شده است. در جمهوری اسلامی به بُعد اسلامی و ایرانیبودن تأکید شده است». او اشاره میکند: «سابقه سنت جمهوریخواهی، از نظر عملی و نظری در تاریخ ایران قوی نبود، به دلایل تاریخی شناخت روشنی از مفاهیم جمهوری نداریم. ایرانیها و تاریخ معاصر ایران به مردمسالاری و جمهوری به معنای علمی کلمه ناآشنا بود. برای همین وقتی میشل فوکو (روشنفکر ضد قدرت قرن بیستم) در ایران از انقلاب اسلامی گزارش تهیه میکرد، منتقدان او ایراد گرفتند در کشوری که شعار حکومت اسلامی میدهد، حضور تو (فوکو) چه معنایی دارد؟ اما میشل فوکو در پاسخ، ایراد را در اسلامیبودن انقلاب ایران نمیدید؛ بلکه ایراد را در بهکاربردن واژه حکومت در کنار جمهوری میدانست». شریعتی ادامه میدهد: «نظام جمهوری از زمان ارسطو مورد توجه بود که در آن به مصلحت و امرِ عمومی توجه میشود که دولتشهری به نام «پلیس» میسازد و شهروندان «پلیس» در این نظام، آزاد و در برابر قانون مساوی (ایزونومی)
هستند. در مقابل نوع دو نظام سیاسی، دسپوتیزم (استبدادی، کدخدامنشی و قیمومیت یکی بر دیگری) تعریف میشود».
چگونه زمینه برای پذیرش جمهوریخواهی فراهم شد؟ شریعتی پاسخ میدهد: «در حوزه روحانیت، از زمانی که مراجع سهگانه نجف، جنبش مشروطه را تأیید کردند که در رأس آنها آخوند خراسانی بود و بعد علامه نائینی رساله «تنبیهالامه و تنزیهالمله» را نوشت که زمینه را برای پذیرش جمهوریخواهی و حکومت قانون فراهم کرد. بعد از آن روشنفکران مسلمان مانند علی شریعتی، آیتالله طالقانی و مهدی بازرگان و یدالله سحابی آزادیخواهی را با جهانبینی توحیدی تبیین کردند. طبقه متوسط شهری با اندیشه دین و عدالت علوی، آزادی و جمهوریخواهی در انقلاب اسلامی 57 شرکت کردند و خواستار نوعی سوسیالدموکراسی با جهانبینی توحیدی و فرهنگ ملی بودند».
کارنامه آرمانهای انقلاب در ترازوی سنجش
حدود چهار دهه از انقلاب اسلامی ایران میگذرد و شاید زمان بازخوانی بیلان این آرمانها فرارسیده باشد. با همین بهانه شریعتی از ترازنامه آرمانهای انقلاب و نحوه تحققیافتن آنها میگوید. او استقلال را اولین آرمانی میداند که محقق شده است؛ ولی به آرمان «آزادی» که میرسد، با بیان مصراعی از سعدی «گاه گویم که بنالم ز پریشانی حالم/ باز گویم که عیان است چه حاجت به بیانم» میگوید در زمینه آزادیها، عمل سیاسی و حقوق شهروندی مشکلات ساختاری، بینشی و عملی داریم. او ادامه میدهد: «اگر سومین آرمان انقلاب، «عدالت» باشد به آن هم نقدهایی وارد است». او به کولبرها، فقر، گورخوابها، دستفروشی، حاشیهنشینی، اعتیاد، نابرابری و اختلافات طبقاتی اشاره میکند و آنها را به بحران تعبیر میکند. شریعتی به سیاستهای کلان توسعه نقد دارد و نمونه این توسعهنیافتگی را سیستم ناسالم اقتصادی، شهرسازی و تراکمفروشی میداند که این موانع ساختاری در همه دولتها ادامه پیدا کرده است. به تعبیری، در اینجا معنای واقعی اصلاحات اجتماعی معنا پیدا میکند؛ باید این مشکلات اصلاح شود و از همه سلایق، علایق و گرایشهای فکری در حل این مشکلات استفاده شود. او توجه به
اطراف را از آرمانهای توسعهای انقلاب میداند؛ اما به جای «توسعه متوازن» و توسعه مناطق اطراف، تمرکزگرایی ادامه یافت. برای همین در فهم عمیق توسعه و عدالت اجتماعی نیاز به بازاندیشی داریم.
اصلاحطلبان و عدالت اجتماعی
او نقد اصلاحطلبی را در مجلس اصلاحطلبان نشانه سعه صدر آنها میداند و میگوید: «اگرچه اصلاحطلبان مانند سایر جناحها مشکلاتی دارند؛ ولی آزاداندیشی آنها باعث شده که نقدپذیر باشند؛ اما برای تحقق عدالت اجتماعی، آنها با فقدان بینش اجتماعی، فقدان بینش ملی در تحقق عدالت و فقدان تقدم امر اجتماعی بر امر خصوصی مواجه هستند که مانع اصلی برای تحقق عدالت است و اصلاحطلبان به این نقص توجه ندارند». به گفته شریعتی، بینش نئولیبرال، در میان اصلاحطلبان حضور دارد؛ ولی آنها درک درستی از لیبرالیسم ندارند. «در لیبرالیسم اولین اصل، حاکمیت قانون است؛ بعد آزادیها مطرح میشود؛ هرچند که براساس حاکمیت قانون، این آزادیها محدود باشد؛ مثلا در حکومتهای لیبرال مردم حتی در انتخاب رنگ دیوار فلان محله هم باید به قانون شوراها رجوع کنند؛ ولی اینجا این تشتت را از ترکیب ساخت محلهها تا مرحلههای متعدد شهرسازی، خدمات شهری، نقشه شهری و تراکمفروشی میبینیم». او میگوید: «این سیستم و رویه ایرانی لیبرالیسم نیست، در اینجا رانتجویی و مافیای متعدد حضور دارند که به خلاف منفعت عام ملی عمل میکنند». راهحل کدام است؟ شریعتی «دولت ملی را پیشنهاد میدهد
که در آن از همه جناحها حضور داشته باشند تا در آن دولت، امرِ اجتماعی به جای امرِ خصوصی تقدم مطلق یابد، خروجی آن دولت میتواند جوامع دموکراتیک لیبرال باشد». او به حادثه ساختمان پلاسکو هم اشاره میکند و آن را نمادی میداند که باید با تحلیل درست ابعاد فرهنگی، اقتصادی، سیاستگذاری، جامعه تماشاگر و خدمات شهری در سیاستهای توسعه تجدیدنظر شود؛ برای اصلاح این رویه نگاه انقلابی، -انقلابی نه به معنای سیاسی- لازم است. استمرار مطالبات انقلاب، اینبار به شیوه آگاهیبخش، خشونتپرهیز، تدریجی، قانونمدار و گونهگون مطرح است.
چرا اصلاحطلبی لازم است؟
انقلاب ما «انقلاب زودرس» بود؛ این تعبیری است که دکتر علی شریعتی، «معلم انقلاب» به کار میبرد؛ او معتقد بود باید چندین دهه صبر کنیم تا انقلاب به پیروزی برسد؛ چون در گذر زمان شناخت دقیقی از کشورداری، تشکیل و تحکیم احزاب، جمهوریت و قانون بهدست میآید؛ اما اینگونه نشد و رژیم گذشته از درون پوسیده بود و زودهنگام فروریخت. به گفته احسان شریعتی، اگرچه انقلاب زود به ثمر نشست؛ اما اصلاحگری باید در کنار این انقلاب ادامه یابد تا جلوی آسیبها گرفته شود. اگرچه حوادث دهه 60 و جنگ هشتساله باعث شد که فضای فکری بسته شود، ولی انقلاب ایران، با شرکت اکثریت ملت ایران، با ترکیب همه علایق و سلایق و گرایشهای فکری- سیاسی به پیروزی رسید. او میگوید: «ایران در زمان پهلوی پایگاه آمریکا بود و اگر در انقلاب همه گروههای سیاسی از ملیها تا مذهبیها و چپها حضور نداشتند، شاید امکان تغییر دشوار میشد؛ اما همین حضور همه مردم، به دنیا ثابت کرد در ایران آلترناتیو جدید و معقولی روی کار میآید. انقلاب با گل در برابر گلوله پیروز شد، ولی به دلیل کمتجربگی، اختلافها به قهر انجامید. آزادی به شکل آرمانی انقلاب اسلامی، کمرنگ شد و در کنار آن
سیاستهای نئولیبرال بعد از جنگ، نه آزادی و اقتصاد توسعهیافته که زمینه بروز و ظهور رشد رانت و مافیای ثروت را به وجود آورد و عدالت اجتماعی تحقق نیافت».
اصلاحطلبی و ترسیم آینده روشن
اصلاحطلبی باید خودانتقاد باشد. شریعتی معتقد است:مسئولان باید پاسخگو باشند و مسئولیتپذیر و این مسئولیتپذیری را خطاب به روشنفکران هم بیان میکند. ضعف روشنفکری در جامعه ما سبب شده جامعه تخیل خودش را از دست بدهد. همینکه ما همواره حال حاضر را با گذشته مقایسه میکنیم و آینده بهتری متصور نیستیم؛ یعنی قوه تخیل جامعه تضعیف شده و روشنفکران نمیتوانند چشمانداز روشنی را ترسیم کنند که جامعه به آن اعتماد کند؛ یعنی همانطورکه روشنفکران قبل از انقلاب چنین کردند و حالا همه آنها را متهم میکنند، این کار را روشنفکران الان بهخوبی انجام نمیدهند».
گفتن حقیقت به قدرت
شریعتی میگوید: ما انقلاب کردیم و به اصلاحات رسیدیم. درحالیکه معمولا باید اول اصلاحات کرد و بعد انقلاب. ما معکوس عمل کردیم. مشکل اصلاحات این است که پیش نمیرود. نه قهر و نه آشتی، بلکه گفتن حقیقت به قدرت. گفتن حقیقت به قدرت در اصل از احادیث نبوی است؛ این را امام علی(ع) نیز گفته است. بعدها متفکران جدید مثل ادوارد سعید این تعبیر را یک شعار کردند و گفتند تعریف روشنفکری گفتن حقیقت به قدرت است. در کشور ما چون مسئولان معمولا غیرمسئول هستند و همه تقصیرها برعهده روشنفکران است، ما روشنفکران باید مسئولیت را برعهده بگیریم. یکی از ویژگیهای جامعه ما این است که هیچکس پاسخ نمیدهد و همه معترضاند؛ یعنی اگر نزد مسئولان بروید از ما علمیتر و بهتر و همایشیتر مشکلات را میگویند و خودشان را با وضع موجود مخالفتر میدانند؛ بنابراین یک عنصر مسئول باید باشد و ما باید مسئول باشیم؛ یعنی از نظر اخلاقی روشنفکر مسئولترین عنصری است که میان عناصر غیرمسئول بوده و از اول مشروطه تاکنون همه تاکتیکهای روشنفکران اشتباه بوده و روشنفکران باید این مسئولیت را بپذیرند. زیرا اگر نیروهای آگاه جامعه مسئولیت را نپذیرند و خودشان را نقد نکنند،
چگونه انتظار دارند از دیگران پاسخ طلب کنند؛ بنابراین نیازمند بازتعریف روشنفکری هستیم.
حیات انقلابی با تداوم اصلاحگری
شریعتی میپرسد: چرا از زمان مشروطه تا امروز، ایران که در آزادیخواهی و استقلالطلبی پیشگام منطقه بود، هنوز به آرمانهای اصیل خود نرسیده و نهضت همچنان ادامه دارد؟ او به ذات انقلابها که با قهر و انفجار همراه است، اشاره میکند و میگوید: «اقدام قهرآمیز در انقلاب ایران کمتر بود». از زبان هانا آرنت یکی از وجوه انقلاب را «خشونت» میداند. خشونت در انقلاب به این دلیل اتفاق میافتد که انقلاب میخواهد نوسازی کند و با گذشته رابطه خود را قطع کند؛ ولی در دوره اصلاحات، از روشهای خشونتپرهیز، آگاهیبخش، مسالمتآمیز و با تکیهبر قانون اساسی میخواهند رویهها را اصلاح کنند؛ بنابراین اصلاحیگری اتفاقی است خجسته که در همه ساحتها مانند حل بحران محیط زیست، بحران آب، تبعیضهای قومی و جنسیتی، زبانی، فرهنگی و اجتماعی معنا دارد. مرحله دوم حیات انقلاب را همان ادامه حرکت اصلاحی میداند که اولین معیار آن، قانونگرایی و مبارزه مدنی است که با تقویت نهادهای مدنی و احزاب سیاسی قوت میگیرد؛ این جنبش اصلاحگری است و با جناح اصلاحطلب متفاوت است.
شریعتی میگوید: جنبش اصلاحطلب همان تداوم انقلاب است. آن زمان با روشهای انقلابی مطالبه میشد و اینبار با روشهای اصلاحطلبی ادامه دارد ولی بدون فشار، قهر و با تکیهبر قانون و شفافیت؛ یعنی بازگشت به جامعه و بیتعارف و بدون رویارویی با قدرت، حقیقت به مردم گفته شود و حقیقت به قدرت گفته شود؛ این روشی جدید برای پرهیز از خشونت است.
شناخت قدرت از حقیقت
«منظور از حقیقتگویی رویاروی قدرت چیست»؟ چنین گفتهشده است که نقشِ روشنفکر «گفتن حقیقت به قدرت» است. نوآم چامسکی این مثل مقدس را رد کرده است؛ به دو دلیل: اول آنکه، قدرت پیشاپیش حقیقت را میداند. دلیل دیگر آنکه، نه آنها که در قدرتاند، بلکه آنها که از سوی قدرت محدود میشوند، نیازمند دانستن حقیقتاند! پاسخ این است که در کلام نبوی و علوی و مبارزات مدنی جدید، وقتی گفته میشود رودرروی قدرت حقیقت را بیان کنید، معنایش این نیست که قدرت حقیقت را نمیداند و باید به اطلاعش برسانیم؛ معنا این است که شما شجاعت این را داشته باشید که رودرروی قدرت و خطاب به مردم حقیقت را بیان کنید؛ حقیقتی که دولت میخواهد پنهان شود. آگاهیبخشی یعنی گفتن حقیقت به افکار عمومی و ترسیم چشماندازی روشن از حقیقت و آینده؛ در زمان آگاهی است که افکار عمومی تبدیل به قدرت میشود برای اصلاح و تحول. روشنفکران و اصلاحگرها میکوشند خطاب به مردم حقیقت را بیان کنند؛ اما رودرروی قدرت گفتن، برای شکستن جو ترس و ارعاب از سویی و از سوی دیگر، شفاف و دقیق و خشونتپرهیز بیانکردن واقعیتهاست؛ بنابراین جناب چامسکی «بدیهیات» فرمودهاند و برجستگی کار خود ایشان جز
همین بیان حقیقت در عرصه عمومی در برابر قدرت نبوده است!
چه باید کرد؟
شریعتی معتقد است: بدونتعارف در تحقق آرمان آزادی، توسعه و عدالت اجتماعی نارساییهایی وجود دارد و برای اصلاح روندهای نادرست، نگاه اصلاحگری لازم است. در برابر راستروی «محافظهکارانه نئولیبرال» و رویکرد تکنوکراتیک- پراگماتیستی، ضرورت گشودن «راهِ سوم» لازم است تا صدای مردم، نیروهای اصلاحی و تحولخواه با همسویی با دولت و جناح اصلاحطلب به گوش برسد. در این شیوه مطالبه جامعه خطاب به مردم و روبهروی قدرت با روش علمی و عملی بیان شود. اگرچه مطلقدیدن آرمانها شاید به اتوپیا تعبیر شود، ولی آرمانهایی دور از دسترس نیستند. در دنیا نظامهایی وجود دارند که این آرمانها را به نهادهای عملی- علمی تبدیل کردهاند. در کشورهای اسکاندیناوی سوسیالیسم و دموکراسی با هم تلفیق شده است؛ البته آنجا هم آرمانشهر نیست و نارساییهایی دارند، ولی در حوزه اقتصاد و سیاستهای اجتماعی تدابیری اندیشیده شده که به آزادی و عدالت پیوند خورده است. عملیاتیشدن آرمانهای انقلاب به بینش عملی نیاز دارد؛ در اینجا نقش روشنفکرها اهمیت پیدا میکند که در جدال بینشی، آرمانها را به رهنمودهای عملی و ممکن تبدیل کنند.
33 روز از انقلاب گذشته بود که روز «پاکسازی شهر جنگزده» اعلام شد. محمد توسلی، شهردار وقت تهران دعوت کرد و آیتالله طالقانی و مهندس مهدی بازرگان، نخستوزیر دولت موقت موافقت کردند؛ ۲۵ اسفند ۵۷ (آخرین جمعه سال) شهر جنگزده، شعارزدایی و شهر پاک شد از نوشتههایی که با قلممو، رنگ، اسپری، ماژیک، گچ، زغال، مداد و خودکار روی دیوار ساختمانها، کیوسکهای تلفن و تابلوی مغازهها و حتی تابلوهای راهنمایی و رانندگی نوشته شده بود. انقلاب و آرمانهایش ماندنی بود و ماند؛ اما هر بار گروهی آرمان و شعار انقلاب را به خود نزدیک دیدند و نزدیکتر؛ این کشوقوس از همان روزهای اول انقلاب دیده میشد؛ انقلاب ماند اما آرمانهایش به همراه شعارها هر بار به ادعای گروهی به میانه آنها نزدیکتر میبود؛ خطامامیها و چپ اسلامی از سال 1360 تا سال 1368 عمده قدرت را در دست داشتند. نخستوزیر، رئیس دیوانعالی کشور، دادستان کل کشور و اکثریت مجلس در دست این جناح بود. از سال 1368 به بعد اختلافنظرها بیشتر شد و طبعهای ناسازگار دوگانه راست مدرن-راست سنتی، چپ مدرن-چپ سنتی اگرچه در عمل و ایدئولوژی اختلاف نظر داشت، اما هرکدام استمرار آرمانهای
انقلاب را در چهره خود تصویر میکردند و تصور؛ تا رسیدند به زمانه محمود احمدینژاد که او خود را تنها رهرو این آرمان خواند، در میان رفتارهایی خلاف جهت این آرمانها. نحوه استمرار آرمانهای اولیه انقلاب، در عمل، در واقعیت و علم سیاست چگونه است؛ سهم جنبش اصلاحی از سیر این آرمان چیست؟ سؤال محوری که عصر روز سهشنبه، احسان شریعتی، استاد فلسفه و پژوهشگر در نشستی که «شورای اصلاحات» شهرستان شهریار برگزار میکند، سعی کرد به آن پاسخ دهد؛ او وضعیت تکتک آرمانهای انقلاب را در کفه نقد گذاشت و جنبش اصلاحگری را تنها راه تداوم این آرمانها خواند. شورای اصلاحات شهریار، عمری به مدت پنج سال دارد و این نشست جزء سلسله برنامههای فکری-سیاسی و اجتماعی است که در این مرکز برگزار میشود. به گفته یکی از مسئولان برای این نشست تخصصی-فکری: «اگر تلاشهای سعید ناجی، فرماندار شهریار نبود، برگزاری چنین نشستهایی به سرنوشت نشستهای قبلی گرفتار میشد و درنهایت هرگز برگزار نمیشد».
جنبش اصلاحطلبی، جنبش مردمی است
احسان شریعتی در سالن «کافی» در جمع مردم شهریار از نحوه استمرار آرمانهای انقلاب میگوید و تحقق آن در جنبش اصلاحطلبی؛ به بهمنماه و سالگرد انقلاب اسلامی اشاره میکند و اردیبهشت سال آینده که دوازدهمین انتخابات ریاستجمهوری برگزار خواهد شد؛ سپس میخواهد نحوه استمرار آرمانهای انقلاب اسلامی را در جنبش اصلاحی، در سالن 350نفره کافی، شرح و بسط دهد.
شریعتی میگوید: جنبش اصلاحات از دهه 70 در ایران شروع شده است، دورهای که در آن تحزب، آزادیهای مدنی و شهروندی و نهادهای مدنی به شکوفایی رسید. این نسبت میان آزادی و رشد نهادهای آزادیخواه است اما برای تبیین آرمانهای انقلاب، باید تکتک عوامل بازتعریف شود. جنبش اصلاحات چگونه جنبشی است؟ او سخنرانی خود را با تمایز میان اصلاحگری و اصلاحطلبی آغاز میکند: «من از «جنبش اصلاحگری» از پایین (جامعه مدنی) سخن میگویم، و نه از جناحها و اصلاحطلبانِ دولتی؛ جنبش اصلاحگری، جنبشی است از پایین و در میان مردم و در تداوم انقلاب؛ با همان خواستها و آرمانهای اصیل، به شیوههای جدید و به تعبیر دوران که با گفتمان تازه ادامه حیات میدهد. به گفته شریعتی، جنبش اصلاحات، جنبشی مردمی مانند انقلاب اسلامی بهمن 57 است که خود آن هم باید بعد از انقلاب بازتعریف شود. شریعتی جنبش اصلاحطلبی را با حضور دولتهای اصلاحطلب در قدرت متفاوت میداند.
کدام «انقلاب»؟ «انقلابِ اسلامی» بهمن ۵۷، تداومِ نهضتهای مسلحانه، نهضت ملی و منطقهای و مشروطه. شریعتی نسبِ جنبش اصلاحطلبی را به انقلاب اسلامی میبرد و خود انقلاب را تداوم انقلاب مشروطه، نهضت ملیشدن نفت و مقاومت ملی، مقاومت مسلحانه دهه 50، نهضت قانونخواهی و جنبش استقلالطلبی منطقهای و مطالبات رهایی از سلطه غرب، روسیه و انگلستان میداند.
استقلال اولین آرمانی که به وقوع پیوست
«استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی»؛ این شناختهشدهترین آرمان انقلاب اسلامی ایران است در سپهر سیاسی ایران؛ شریعتی «آرمان»های انقلاب را استقلال، آزادی، عدالت، توسعه و جمهوری با صبغه ملی و مذهبی میداند. در همه جنبشها، قیامها، نهضت و انقلاب در ایران، به چند آرمان تأکید میشود و این وجه اشتراکی همه آنهاست که احسان شریعتی بر آن تأکید میکند. به گفته او، اولین آرمان مشترک خواست «استقلال ملی» است؛ رهایی از دخالت انگلستان و روسیه در سرنوشت ایران که دامنه این دخالت از عهدنامه ترکمانچای تا جداشدن هرات از ایران و بعدا به گونهای دیگر ادامه مییابد. استقلالطلبی، اولین آرمانی است که با انقلاب محقق شد و امروز ایران قدرت مستقلی در منطقه است. به گفته شریعتی، اگر زمانی ایران را ژاندارم منطقه میخواندند به این معنا بود که خواستها و منویات قدرتهای بزرگ را بعد از کودتای 28 مرداد، در منطقه پیش میبرد ولی امروز استقلال ایران در جهت منافع ملی است نه منافع قدرتهای بزرگ در منطقه.
چشمانداز جمهوریخواهی در ایران
«جمهوریخواهی» خواسته اصیل مردم ایران در انقلاب اسلامی است. شریعتی میگوید: «به تعبیر رهبر انقلاب اسلامی، جمهوری به معنای متعارف نظامهای جمهوری مدنظر بود که در قانون اساسی هم به آن اشاره شده است. در جمهوری اسلامی به بُعد اسلامی و ایرانیبودن تأکید شده است». او اشاره میکند: «سابقه سنت جمهوریخواهی، از نظر عملی و نظری در تاریخ ایران قوی نبود، به دلایل تاریخی شناخت روشنی از مفاهیم جمهوری نداریم. ایرانیها و تاریخ معاصر ایران به مردمسالاری و جمهوری به معنای علمی کلمه ناآشنا بود. برای همین وقتی میشل فوکو (روشنفکر ضد قدرت قرن بیستم) در ایران از انقلاب اسلامی گزارش تهیه میکرد، منتقدان او ایراد گرفتند در کشوری که شعار حکومت اسلامی میدهد، حضور تو (فوکو) چه معنایی دارد؟ اما میشل فوکو در پاسخ، ایراد را در اسلامیبودن انقلاب ایران نمیدید؛ بلکه ایراد را در بهکاربردن واژه حکومت در کنار جمهوری میدانست». شریعتی ادامه میدهد: «نظام جمهوری از زمان ارسطو مورد توجه بود که در آن به مصلحت و امرِ عمومی توجه میشود که دولتشهری به نام «پلیس» میسازد و شهروندان «پلیس» در این نظام، آزاد و در برابر قانون مساوی (ایزونومی)
هستند. در مقابل نوع دو نظام سیاسی، دسپوتیزم (استبدادی، کدخدامنشی و قیمومیت یکی بر دیگری) تعریف میشود».
چگونه زمینه برای پذیرش جمهوریخواهی فراهم شد؟ شریعتی پاسخ میدهد: «در حوزه روحانیت، از زمانی که مراجع سهگانه نجف، جنبش مشروطه را تأیید کردند که در رأس آنها آخوند خراسانی بود و بعد علامه نائینی رساله «تنبیهالامه و تنزیهالمله» را نوشت که زمینه را برای پذیرش جمهوریخواهی و حکومت قانون فراهم کرد. بعد از آن روشنفکران مسلمان مانند علی شریعتی، آیتالله طالقانی و مهدی بازرگان و یدالله سحابی آزادیخواهی را با جهانبینی توحیدی تبیین کردند. طبقه متوسط شهری با اندیشه دین و عدالت علوی، آزادی و جمهوریخواهی در انقلاب اسلامی 57 شرکت کردند و خواستار نوعی سوسیالدموکراسی با جهانبینی توحیدی و فرهنگ ملی بودند».
کارنامه آرمانهای انقلاب در ترازوی سنجش
حدود چهار دهه از انقلاب اسلامی ایران میگذرد و شاید زمان بازخوانی بیلان این آرمانها فرارسیده باشد. با همین بهانه شریعتی از ترازنامه آرمانهای انقلاب و نحوه تحققیافتن آنها میگوید. او استقلال را اولین آرمانی میداند که محقق شده است؛ ولی به آرمان «آزادی» که میرسد، با بیان مصراعی از سعدی «گاه گویم که بنالم ز پریشانی حالم/ باز گویم که عیان است چه حاجت به بیانم» میگوید در زمینه آزادیها، عمل سیاسی و حقوق شهروندی مشکلات ساختاری، بینشی و عملی داریم. او ادامه میدهد: «اگر سومین آرمان انقلاب، «عدالت» باشد به آن هم نقدهایی وارد است». او به کولبرها، فقر، گورخوابها، دستفروشی، حاشیهنشینی، اعتیاد، نابرابری و اختلافات طبقاتی اشاره میکند و آنها را به بحران تعبیر میکند. شریعتی به سیاستهای کلان توسعه نقد دارد و نمونه این توسعهنیافتگی را سیستم ناسالم اقتصادی، شهرسازی و تراکمفروشی میداند که این موانع ساختاری در همه دولتها ادامه پیدا کرده است. به تعبیری، در اینجا معنای واقعی اصلاحات اجتماعی معنا پیدا میکند؛ باید این مشکلات اصلاح شود و از همه سلایق، علایق و گرایشهای فکری در حل این مشکلات استفاده شود. او توجه به
اطراف را از آرمانهای توسعهای انقلاب میداند؛ اما به جای «توسعه متوازن» و توسعه مناطق اطراف، تمرکزگرایی ادامه یافت. برای همین در فهم عمیق توسعه و عدالت اجتماعی نیاز به بازاندیشی داریم.
اصلاحطلبان و عدالت اجتماعی
او نقد اصلاحطلبی را در مجلس اصلاحطلبان نشانه سعه صدر آنها میداند و میگوید: «اگرچه اصلاحطلبان مانند سایر جناحها مشکلاتی دارند؛ ولی آزاداندیشی آنها باعث شده که نقدپذیر باشند؛ اما برای تحقق عدالت اجتماعی، آنها با فقدان بینش اجتماعی، فقدان بینش ملی در تحقق عدالت و فقدان تقدم امر اجتماعی بر امر خصوصی مواجه هستند که مانع اصلی برای تحقق عدالت است و اصلاحطلبان به این نقص توجه ندارند». به گفته شریعتی، بینش نئولیبرال، در میان اصلاحطلبان حضور دارد؛ ولی آنها درک درستی از لیبرالیسم ندارند. «در لیبرالیسم اولین اصل، حاکمیت قانون است؛ بعد آزادیها مطرح میشود؛ هرچند که براساس حاکمیت قانون، این آزادیها محدود باشد؛ مثلا در حکومتهای لیبرال مردم حتی در انتخاب رنگ دیوار فلان محله هم باید به قانون شوراها رجوع کنند؛ ولی اینجا این تشتت را از ترکیب ساخت محلهها تا مرحلههای متعدد شهرسازی، خدمات شهری، نقشه شهری و تراکمفروشی میبینیم». او میگوید: «این سیستم و رویه ایرانی لیبرالیسم نیست، در اینجا رانتجویی و مافیای متعدد حضور دارند که به خلاف منفعت عام ملی عمل میکنند». راهحل کدام است؟ شریعتی «دولت ملی را پیشنهاد میدهد
که در آن از همه جناحها حضور داشته باشند تا در آن دولت، امرِ اجتماعی به جای امرِ خصوصی تقدم مطلق یابد، خروجی آن دولت میتواند جوامع دموکراتیک لیبرال باشد». او به حادثه ساختمان پلاسکو هم اشاره میکند و آن را نمادی میداند که باید با تحلیل درست ابعاد فرهنگی، اقتصادی، سیاستگذاری، جامعه تماشاگر و خدمات شهری در سیاستهای توسعه تجدیدنظر شود؛ برای اصلاح این رویه نگاه انقلابی، -انقلابی نه به معنای سیاسی- لازم است. استمرار مطالبات انقلاب، اینبار به شیوه آگاهیبخش، خشونتپرهیز، تدریجی، قانونمدار و گونهگون مطرح است.
چرا اصلاحطلبی لازم است؟
انقلاب ما «انقلاب زودرس» بود؛ این تعبیری است که دکتر علی شریعتی، «معلم انقلاب» به کار میبرد؛ او معتقد بود باید چندین دهه صبر کنیم تا انقلاب به پیروزی برسد؛ چون در گذر زمان شناخت دقیقی از کشورداری، تشکیل و تحکیم احزاب، جمهوریت و قانون بهدست میآید؛ اما اینگونه نشد و رژیم گذشته از درون پوسیده بود و زودهنگام فروریخت. به گفته احسان شریعتی، اگرچه انقلاب زود به ثمر نشست؛ اما اصلاحگری باید در کنار این انقلاب ادامه یابد تا جلوی آسیبها گرفته شود. اگرچه حوادث دهه 60 و جنگ هشتساله باعث شد که فضای فکری بسته شود، ولی انقلاب ایران، با شرکت اکثریت ملت ایران، با ترکیب همه علایق و سلایق و گرایشهای فکری- سیاسی به پیروزی رسید. او میگوید: «ایران در زمان پهلوی پایگاه آمریکا بود و اگر در انقلاب همه گروههای سیاسی از ملیها تا مذهبیها و چپها حضور نداشتند، شاید امکان تغییر دشوار میشد؛ اما همین حضور همه مردم، به دنیا ثابت کرد در ایران آلترناتیو جدید و معقولی روی کار میآید. انقلاب با گل در برابر گلوله پیروز شد، ولی به دلیل کمتجربگی، اختلافها به قهر انجامید. آزادی به شکل آرمانی انقلاب اسلامی، کمرنگ شد و در کنار آن
سیاستهای نئولیبرال بعد از جنگ، نه آزادی و اقتصاد توسعهیافته که زمینه بروز و ظهور رشد رانت و مافیای ثروت را به وجود آورد و عدالت اجتماعی تحقق نیافت».
اصلاحطلبی و ترسیم آینده روشن
اصلاحطلبی باید خودانتقاد باشد. شریعتی معتقد است:مسئولان باید پاسخگو باشند و مسئولیتپذیر و این مسئولیتپذیری را خطاب به روشنفکران هم بیان میکند. ضعف روشنفکری در جامعه ما سبب شده جامعه تخیل خودش را از دست بدهد. همینکه ما همواره حال حاضر را با گذشته مقایسه میکنیم و آینده بهتری متصور نیستیم؛ یعنی قوه تخیل جامعه تضعیف شده و روشنفکران نمیتوانند چشمانداز روشنی را ترسیم کنند که جامعه به آن اعتماد کند؛ یعنی همانطورکه روشنفکران قبل از انقلاب چنین کردند و حالا همه آنها را متهم میکنند، این کار را روشنفکران الان بهخوبی انجام نمیدهند».
گفتن حقیقت به قدرت
شریعتی میگوید: ما انقلاب کردیم و به اصلاحات رسیدیم. درحالیکه معمولا باید اول اصلاحات کرد و بعد انقلاب. ما معکوس عمل کردیم. مشکل اصلاحات این است که پیش نمیرود. نه قهر و نه آشتی، بلکه گفتن حقیقت به قدرت. گفتن حقیقت به قدرت در اصل از احادیث نبوی است؛ این را امام علی(ع) نیز گفته است. بعدها متفکران جدید مثل ادوارد سعید این تعبیر را یک شعار کردند و گفتند تعریف روشنفکری گفتن حقیقت به قدرت است. در کشور ما چون مسئولان معمولا غیرمسئول هستند و همه تقصیرها برعهده روشنفکران است، ما روشنفکران باید مسئولیت را برعهده بگیریم. یکی از ویژگیهای جامعه ما این است که هیچکس پاسخ نمیدهد و همه معترضاند؛ یعنی اگر نزد مسئولان بروید از ما علمیتر و بهتر و همایشیتر مشکلات را میگویند و خودشان را با وضع موجود مخالفتر میدانند؛ بنابراین یک عنصر مسئول باید باشد و ما باید مسئول باشیم؛ یعنی از نظر اخلاقی روشنفکر مسئولترین عنصری است که میان عناصر غیرمسئول بوده و از اول مشروطه تاکنون همه تاکتیکهای روشنفکران اشتباه بوده و روشنفکران باید این مسئولیت را بپذیرند. زیرا اگر نیروهای آگاه جامعه مسئولیت را نپذیرند و خودشان را نقد نکنند،
چگونه انتظار دارند از دیگران پاسخ طلب کنند؛ بنابراین نیازمند بازتعریف روشنفکری هستیم.
حیات انقلابی با تداوم اصلاحگری
شریعتی میپرسد: چرا از زمان مشروطه تا امروز، ایران که در آزادیخواهی و استقلالطلبی پیشگام منطقه بود، هنوز به آرمانهای اصیل خود نرسیده و نهضت همچنان ادامه دارد؟ او به ذات انقلابها که با قهر و انفجار همراه است، اشاره میکند و میگوید: «اقدام قهرآمیز در انقلاب ایران کمتر بود». از زبان هانا آرنت یکی از وجوه انقلاب را «خشونت» میداند. خشونت در انقلاب به این دلیل اتفاق میافتد که انقلاب میخواهد نوسازی کند و با گذشته رابطه خود را قطع کند؛ ولی در دوره اصلاحات، از روشهای خشونتپرهیز، آگاهیبخش، مسالمتآمیز و با تکیهبر قانون اساسی میخواهند رویهها را اصلاح کنند؛ بنابراین اصلاحیگری اتفاقی است خجسته که در همه ساحتها مانند حل بحران محیط زیست، بحران آب، تبعیضهای قومی و جنسیتی، زبانی، فرهنگی و اجتماعی معنا دارد. مرحله دوم حیات انقلاب را همان ادامه حرکت اصلاحی میداند که اولین معیار آن، قانونگرایی و مبارزه مدنی است که با تقویت نهادهای مدنی و احزاب سیاسی قوت میگیرد؛ این جنبش اصلاحگری است و با جناح اصلاحطلب متفاوت است.
شریعتی میگوید: جنبش اصلاحطلب همان تداوم انقلاب است. آن زمان با روشهای انقلابی مطالبه میشد و اینبار با روشهای اصلاحطلبی ادامه دارد ولی بدون فشار، قهر و با تکیهبر قانون و شفافیت؛ یعنی بازگشت به جامعه و بیتعارف و بدون رویارویی با قدرت، حقیقت به مردم گفته شود و حقیقت به قدرت گفته شود؛ این روشی جدید برای پرهیز از خشونت است.
شناخت قدرت از حقیقت
«منظور از حقیقتگویی رویاروی قدرت چیست»؟ چنین گفتهشده است که نقشِ روشنفکر «گفتن حقیقت به قدرت» است. نوآم چامسکی این مثل مقدس را رد کرده است؛ به دو دلیل: اول آنکه، قدرت پیشاپیش حقیقت را میداند. دلیل دیگر آنکه، نه آنها که در قدرتاند، بلکه آنها که از سوی قدرت محدود میشوند، نیازمند دانستن حقیقتاند! پاسخ این است که در کلام نبوی و علوی و مبارزات مدنی جدید، وقتی گفته میشود رودرروی قدرت حقیقت را بیان کنید، معنایش این نیست که قدرت حقیقت را نمیداند و باید به اطلاعش برسانیم؛ معنا این است که شما شجاعت این را داشته باشید که رودرروی قدرت و خطاب به مردم حقیقت را بیان کنید؛ حقیقتی که دولت میخواهد پنهان شود. آگاهیبخشی یعنی گفتن حقیقت به افکار عمومی و ترسیم چشماندازی روشن از حقیقت و آینده؛ در زمان آگاهی است که افکار عمومی تبدیل به قدرت میشود برای اصلاح و تحول. روشنفکران و اصلاحگرها میکوشند خطاب به مردم حقیقت را بیان کنند؛ اما رودرروی قدرت گفتن، برای شکستن جو ترس و ارعاب از سویی و از سوی دیگر، شفاف و دقیق و خشونتپرهیز بیانکردن واقعیتهاست؛ بنابراین جناب چامسکی «بدیهیات» فرمودهاند و برجستگی کار خود ایشان جز
همین بیان حقیقت در عرصه عمومی در برابر قدرت نبوده است!
چه باید کرد؟
شریعتی معتقد است: بدونتعارف در تحقق آرمان آزادی، توسعه و عدالت اجتماعی نارساییهایی وجود دارد و برای اصلاح روندهای نادرست، نگاه اصلاحگری لازم است. در برابر راستروی «محافظهکارانه نئولیبرال» و رویکرد تکنوکراتیک- پراگماتیستی، ضرورت گشودن «راهِ سوم» لازم است تا صدای مردم، نیروهای اصلاحی و تحولخواه با همسویی با دولت و جناح اصلاحطلب به گوش برسد. در این شیوه مطالبه جامعه خطاب به مردم و روبهروی قدرت با روش علمی و عملی بیان شود. اگرچه مطلقدیدن آرمانها شاید به اتوپیا تعبیر شود، ولی آرمانهایی دور از دسترس نیستند. در دنیا نظامهایی وجود دارند که این آرمانها را به نهادهای عملی- علمی تبدیل کردهاند. در کشورهای اسکاندیناوی سوسیالیسم و دموکراسی با هم تلفیق شده است؛ البته آنجا هم آرمانشهر نیست و نارساییهایی دارند، ولی در حوزه اقتصاد و سیاستهای اجتماعی تدابیری اندیشیده شده که به آزادی و عدالت پیوند خورده است. عملیاتیشدن آرمانهای انقلاب به بینش عملی نیاز دارد؛ در اینجا نقش روشنفکرها اهمیت پیدا میکند که در جدال بینشی، آرمانها را به رهنمودهای عملی و ممکن تبدیل کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.