|

قصه پریان در خیابانرضا غیاث: «هودا بنیامینا» هنگام دریافت دوربین طلایی از جشنواره کن، گفته حالا نوبت زن‌هاست و کن مال ماست و تهیه‌کننده‌اش یک زن بوده است و از این حرف‌ها؛ اما انگار ندیده یا نخوانده که پیش از او، شانتال آکرمن، مایا درن، مارگریت دوراس و آنیس وردا نیز فیلم ساخته‌اند؛ با این تفاوت که به زبان زنانه سینما چیزی اضافه کرده‌اند. حال اگر در میانه جایزه‌ای هم برده باشند، چندان مهم نیست؛ مهم هویت زنانه دنیای مدرن است که در آثار آنها اهمیت پیدا کرده است. اما فیلم بنیامینا مظهر آشکار سینمایی

یادداشتی برای فیلم «الهی»

رضا غیاث: «هودا بنیامینا» هنگام دریافت دوربین طلایی از جشنواره کن، گفته حالا نوبت زن‌هاست و کن مال ماست و تهیه‌کننده‌اش یک زن بوده است و از این حرف‌ها؛ اما انگار ندیده یا نخوانده که پیش از او، شانتال آکرمن، مایا درن، مارگریت دوراس و آنیس وردا نیز فیلم ساخته‌اند؛ با این تفاوت که به زبان زنانه سینما چیزی اضافه کرده‌اند. حال اگر در میانه جایزه‌ای هم برده باشند، چندان مهم نیست؛ مهم هویت زنانه دنیای مدرن است که در آثار آنها اهمیت پیدا کرده است. اما فیلم بنیامینا مظهر آشکار سینمایی است که هالیوود از ابتدای قرن گذشته به جهان معرفی‌اش کرده و فارغ از همه خوبی‌ها و بدی‌ها، گفتمان ارجح مرد‌باورش را نمی‌توان انکار کرد. کدام‌یک از شخصیت‌های زنانه فیلم «الهی» کار غریبی انجام می‌دهند که یک نیروی مردانه از اِعمال آن عاجز است؟ فیلم الهی یک اکشن ماجراجویانه شبه‌هالیوودی است؛ با این تفاوت که جای نیروی مردانه و زنانه در آن عوض شده است. ازاین‌رو، جدی‌پنداشتن فیلمی از این دست، کاری بیهوده و عبث است و تنها می‌توان به‌عنوان فیلمی مناسب گیشه با آن مواجه شد؛ اما کاش الهی در همین حدود نیز حرفی برای گفتن داشت. الهی - به‌عنوان یک متن نئوکلاسیک - سرشار از نقاط ضعف روایی است و این برای فیلمی که می‌کوشد در قدوقامت سینمای رایج این روزها جایی دست‌و‌پا کند، افتضاحي فاحش است. به نظر، ایده ناظر فیلم‌نامه این است که «در غیاب حس ترس، موفقیت‌ها مقطعی‌اند و شکست‌هایی که از پی می‌آیند، ماندگار»؛ اما انگار بنیامینا نمی‌داند این ایده تنها زمانی به بار می‌نشیند که دراماتیک شده باشد و درام، یعنی آنچه به صحنه بردنی است نه هر آنچه را كه دلت خواست، به صحنه ببری. فاصله میان آرزوهای دنیا (شخصیت مثلا نترس فیلم) و برآورده‌شدن‌شان گاهی به دلیل غیاب موانع محکم دراماتیک در حد چند پلان و چند صحنه است. در درام‌های کلاسیک، اصلی‌ترین عنصر پیشرفت، موانعی است که بر سر راه قهرمان قرار می‌گیرد تا با ایجاد هر شکاف، آگاهی او را نسبت به چیزی که هست و چیزی که می‌خواهد باشد، افزایش دهد. اما دنیا با یک خودآگاهی محدود (اینکه نترس است) به جنگ تمامی موانع شبه‌دراماتیک داستان می‌رود و گاهی در حد چند پلان به زمین‌شان می‌زند. در حد دو پلان موتور‌سواری یاد می‌گیرد و قاچاقچی سوخت می‌شود. در حد یک صحنه، مخفیگاه مواد سمیر را کشف می‌کند و وارد باند ربکا می‌شود. در حد یک صحنه، رقاص می‌شود و از مرد منحرف داخل بار دلبری می‌کند و مضحک‌تر از همه، در حد چند پلان و به مدد دو ضربه پا، از پسِ مرد متجاوز انتهای فیلم برمی‌آید. اما از فیلمی که داعیه کسب دوربین طلایی جشنواره کن را دارد، این نوع جدالِ با موانع آبكي و دم‌دستي - قبلا هم در فیلم‌های دست‌چندم دیده‌ایم - باور‌پذير نيست. فیلم‌نامه الهی جدای از پردازش شخصیت، در سطوح دیگر هم اشکالات عمده‌ای دارد. عمده‌ترین اشکال آن به این برمی‌گردد که مقولات دهان‌پرکنی نظیر قاچاق سوخت و مواد مخدر و سرقت از این‌وآن، با مسئولیت چند بچه برگزار می‌شود و با یک اجرای سینمایی به‌مراتب بچه‌گانه‌تر؛ چیزی در حد یک قصه پریان که ازقضا در خیابان می‌گذرد. ربکا (رئیس یک باند پخش مواد) که مثلا خیلی «خفن» است، واقعا بر چه اساسی سارق مواد یکی از فروشنده‌هایش را به باند خود راه می‌دهد؟ یا اگر آن همه حرفه‌ای است، چطور آدم نابلد و بی‌عرضه‌ای مانند سمیر وردستش شده است؛ جز به این دلیل که دنیا از بی‌عرضگی سمیر استفاده کند و وارد باند ربکا شود؟ این دیگر رشد طبیعی مسیر روایت نیست؛ بلکه چپاندن مقولاتی دلبخواه به فیلم‌نامه از سر بی‌سوادی است. در اواخر فیلم، دنیا بعد از سرقت پول‌ها، سهم مادرش و میمَنا را برای‌شان می‌گذارد و خودش می‌رود تا در یک مسابقه به‌عنوان تماشاگری نترس برای دوست‌ ترسویش، شانس بیاورد!!؛ اما از کجا می‌داند ربکا برای زنده‌کردن پول‌ها سراغ میمنا و مادرش نخواهد رفت؟ یا - از همه عجیب‌تر - صحنه سرهم‌بندی‌شده انتهای فیلم را با چه منطقی می‌توان توجیه کرد؛ ربکا و سمیر در یک انباری در‌بسته، میمنا را گروگان گرفته‌اند تا دنیا با پول‌های مسروقه برگردد. دنیا از در انبار وارد می‌شود. سمیر از همان در خارج می‌شود؛ اما وقتی انبار آتش می‌گیرد، دنیا و ربکا از تنها پنجره کوچک انبار می‌گریزند و میمنای خپل و گنده، پشت پنجره‌ گیر می‌کند. واقعا چرا ربکا و دنیا برای نجات جان میمنا در ورودی انبار را از پشت باز نمی‌کنند؟ شاید به این دلیل که میمنا حتما باید بسوزد تا دنیا متوجه گناهانش شود و آتش‌نشانی بیاید؛ اما با وجود اصرار فراوان این عرب‌های حاشیه‌نشین، آتش را خاموش نکند و عرب‌ها سر به اعتراض و شورش بردارند و ناگهان پلیس ضدشورش سر برسد و نتیجه اینکه پرده نهایی فیلم - برای دلبری از جشنواره‌ها - کمی هم نمک سیاسی بگیرد. واقعا که فیلم‌سازی در آن سوی مرزهای ما، آن‌طور که می‌گویند، چندان هم دشوار نیست؛ به‌ويژه شرکت در جشنواره کن و بردن دوربین طلایی آن.

رضا غیاث: «هودا بنیامینا» هنگام دریافت دوربین طلایی از جشنواره کن، گفته حالا نوبت زن‌هاست و کن مال ماست و تهیه‌کننده‌اش یک زن بوده است و از این حرف‌ها؛ اما انگار ندیده یا نخوانده که پیش از او، شانتال آکرمن، مایا درن، مارگریت دوراس و آنیس وردا نیز فیلم ساخته‌اند؛ با این تفاوت که به زبان زنانه سینما چیزی اضافه کرده‌اند. حال اگر در میانه جایزه‌ای هم برده باشند، چندان مهم نیست؛ مهم هویت زنانه دنیای مدرن است که در آثار آنها اهمیت پیدا کرده است. اما فیلم بنیامینا مظهر آشکار سینمایی است که هالیوود از ابتدای قرن گذشته به جهان معرفی‌اش کرده و فارغ از همه خوبی‌ها و بدی‌ها، گفتمان ارجح مرد‌باورش را نمی‌توان انکار کرد. کدام‌یک از شخصیت‌های زنانه فیلم «الهی» کار غریبی انجام می‌دهند که یک نیروی مردانه از اِعمال آن عاجز است؟ فیلم الهی یک اکشن ماجراجویانه شبه‌هالیوودی است؛ با این تفاوت که جای نیروی مردانه و زنانه در آن عوض شده است. ازاین‌رو، جدی‌پنداشتن فیلمی از این دست، کاری بیهوده و عبث است و تنها می‌توان به‌عنوان فیلمی مناسب گیشه با آن مواجه شد؛ اما کاش الهی در همین حدود نیز حرفی برای گفتن داشت. الهی - به‌عنوان یک متن نئوکلاسیک - سرشار از نقاط ضعف روایی است و این برای فیلمی که می‌کوشد در قدوقامت سینمای رایج این روزها جایی دست‌و‌پا کند، افتضاحي فاحش است. به نظر، ایده ناظر فیلم‌نامه این است که «در غیاب حس ترس، موفقیت‌ها مقطعی‌اند و شکست‌هایی که از پی می‌آیند، ماندگار»؛ اما انگار بنیامینا نمی‌داند این ایده تنها زمانی به بار می‌نشیند که دراماتیک شده باشد و درام، یعنی آنچه به صحنه بردنی است نه هر آنچه را كه دلت خواست، به صحنه ببری. فاصله میان آرزوهای دنیا (شخصیت مثلا نترس فیلم) و برآورده‌شدن‌شان گاهی به دلیل غیاب موانع محکم دراماتیک در حد چند پلان و چند صحنه است. در درام‌های کلاسیک، اصلی‌ترین عنصر پیشرفت، موانعی است که بر سر راه قهرمان قرار می‌گیرد تا با ایجاد هر شکاف، آگاهی او را نسبت به چیزی که هست و چیزی که می‌خواهد باشد، افزایش دهد. اما دنیا با یک خودآگاهی محدود (اینکه نترس است) به جنگ تمامی موانع شبه‌دراماتیک داستان می‌رود و گاهی در حد چند پلان به زمین‌شان می‌زند. در حد دو پلان موتور‌سواری یاد می‌گیرد و قاچاقچی سوخت می‌شود. در حد یک صحنه، مخفیگاه مواد سمیر را کشف می‌کند و وارد باند ربکا می‌شود. در حد یک صحنه، رقاص می‌شود و از مرد منحرف داخل بار دلبری می‌کند و مضحک‌تر از همه، در حد چند پلان و به مدد دو ضربه پا، از پسِ مرد متجاوز انتهای فیلم برمی‌آید. اما از فیلمی که داعیه کسب دوربین طلایی جشنواره کن را دارد، این نوع جدالِ با موانع آبكي و دم‌دستي - قبلا هم در فیلم‌های دست‌چندم دیده‌ایم - باور‌پذير نيست. فیلم‌نامه الهی جدای از پردازش شخصیت، در سطوح دیگر هم اشکالات عمده‌ای دارد. عمده‌ترین اشکال آن به این برمی‌گردد که مقولات دهان‌پرکنی نظیر قاچاق سوخت و مواد مخدر و سرقت از این‌وآن، با مسئولیت چند بچه برگزار می‌شود و با یک اجرای سینمایی به‌مراتب بچه‌گانه‌تر؛ چیزی در حد یک قصه پریان که ازقضا در خیابان می‌گذرد. ربکا (رئیس یک باند پخش مواد) که مثلا خیلی «خفن» است، واقعا بر چه اساسی سارق مواد یکی از فروشنده‌هایش را به باند خود راه می‌دهد؟ یا اگر آن همه حرفه‌ای است، چطور آدم نابلد و بی‌عرضه‌ای مانند سمیر وردستش شده است؛ جز به این دلیل که دنیا از بی‌عرضگی سمیر استفاده کند و وارد باند ربکا شود؟ این دیگر رشد طبیعی مسیر روایت نیست؛ بلکه چپاندن مقولاتی دلبخواه به فیلم‌نامه از سر بی‌سوادی است. در اواخر فیلم، دنیا بعد از سرقت پول‌ها، سهم مادرش و میمَنا را برای‌شان می‌گذارد و خودش می‌رود تا در یک مسابقه به‌عنوان تماشاگری نترس برای دوست‌ ترسویش، شانس بیاورد!!؛ اما از کجا می‌داند ربکا برای زنده‌کردن پول‌ها سراغ میمنا و مادرش نخواهد رفت؟ یا - از همه عجیب‌تر - صحنه سرهم‌بندی‌شده انتهای فیلم را با چه منطقی می‌توان توجیه کرد؛ ربکا و سمیر در یک انباری در‌بسته، میمنا را گروگان گرفته‌اند تا دنیا با پول‌های مسروقه برگردد. دنیا از در انبار وارد می‌شود. سمیر از همان در خارج می‌شود؛ اما وقتی انبار آتش می‌گیرد، دنیا و ربکا از تنها پنجره کوچک انبار می‌گریزند و میمنای خپل و گنده، پشت پنجره‌ گیر می‌کند. واقعا چرا ربکا و دنیا برای نجات جان میمنا در ورودی انبار را از پشت باز نمی‌کنند؟ شاید به این دلیل که میمنا حتما باید بسوزد تا دنیا متوجه گناهانش شود و آتش‌نشانی بیاید؛ اما با وجود اصرار فراوان این عرب‌های حاشیه‌نشین، آتش را خاموش نکند و عرب‌ها سر به اعتراض و شورش بردارند و ناگهان پلیس ضدشورش سر برسد و نتیجه اینکه پرده نهایی فیلم - برای دلبری از جشنواره‌ها - کمی هم نمک سیاسی بگیرد. واقعا که فیلم‌سازی در آن سوی مرزهای ما، آن‌طور که می‌گویند، چندان هم دشوار نیست؛ به‌ويژه شرکت در جشنواره کن و بردن دوربین طلایی آن.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.