|

دوگانی‌های مظاهر مصفا

مظاهر مصفا در دوساله‌گی آبله گرفت و از دنیا رفت. دو سال بعد مادرش پسر دیگری به‌ دنیا آورد. نام او را هم مظاهر گذاشتند و شناسنامه مظاهر اول را كه هنوز باطل نكرده بودند، برای او نگاه داشتند. این ماجرا را استاد مصفا در شعرِ‌«نسخه‌ی اقدم» كه عنوان كتاب اخیر او نیز از آن آمده است،‌ روایت می‌كند. «نسخه‌ی اقدم» منظومه‌های او اخیرا در نشر نو درآمده است. مجموعه‌ای از چهارپاره‌های استاد مظاهر مصفا كه در طول پنجاه سال گذشته سروده شده است. چنان‌كه وحید عیدگاه طرقبه‌ای ابتدای كتاب در عنوانِ «گزارش گردآورنده» نوشته است خودِ استاد مصفا این‌گونه از شعرها را دوگانی می‌نامد. بخش اعظم كتاب را سروده‌های منتشرنشده شاعر در بر می‌گیرد اما شماری از آن‌ها مانند «آرزوی محال»، «كوثر سراب»،‌ «بوی پاییز» پیشتر در برخی از مجله‌ها انتشارات یافته است و شماری نیز در گزینه اشعار مظاهر مصفا به‌دست انتشارات مروارید چاپ شده است. «در آن زمان سعی بر آن بود كه پیش از چاپ‌شدن مجموعه اشعار مظاهر مصفا كه كاری است پرحجم و زمان‌بر، گزیده‌ای از زیباترین سروده‌های چاپ‌شده و چاپ‌نشده استاد فراهم شود و به‌دست علاقه‌مندان برسد،‌ كه چنین شد و البته جای بسیاری از دیگر سروده‌های زیبا در آن گزیده خالی است كه امید می‌رود پس از به انجام رساندن چاپ همه آثار منظوم استاد، گزیده‌ای به‌مراتب غنی‌تر و كامل‌تر فراهم آید.» سرآخر قرار بر این می‌شود كه با موافقت استاد و خانواده ایشان مجموعه سروده‌های مظاهر مصفا به‌صورت دفترهای جداگانه و مستقل منتشر شود و این كتاب نخستین دفتر است و گویا این دفترشعرها به پنج دفتر نیز می‌رسد. «دفتر دوم غزل‌ها، دفتر سوم ترجیعات و تركیبات، دفتر چهارم قطعه‌ها و دیگر سروده‌های كوتاه، دفتر پنجم مثنوی‌ها و دفتر ششم كه كلان‌ترین دفتر شعر ایشان است قصیده‌ها.» و اما شعرِ «نسخه‌ی اقدم». «دوشینه ز درد مرد سوزی/ تا صبح به پیچ و تاب بودم/ كف بر لب و پرخروش چون سیل/ چون موج در اضطراب بودم/ از قصه‌ی غصه‌ی جگرتاب/ با خویش شدم به گفت‌وگویی/ از رنج زمانه اشك و آهم/ كردند شگفت ‌های و هویی/ خون از مژه‌ام روانه می‌شد/ آتش ز دلم زبانه می‌زد/ چشم آب بر آستانه می‌ریخت/ دل نیل بر آسمانه می‌زد/ از پشت حجاب آتش و خون/ رخساره‌ی شب نظاره كردم/ با برق نگه نقاب ظلمت/ از چهره‌ی ماه پاره كردم...» در تكه بعدِ این منظومه می‌خوانیم: «با یك نامیم و یك نشانه/ از یك شكمیم و از یكی پشت/ از ما دو تن آفت زمانه/ من یا تو بگو كدام را كُشت/ ای خُرد برادر گرامی/ نادیده‌ی خوب‌تر ز دیده/ جان‌سوز حكایت برادر/ از مادر و از پدر شنیده/ چون آبله سوخت روی و چشمت/ دود از جگر پدر برآمد/ شد سیل روان ز چشم مادر/ كای رود تو را چه بر سر آمد/ طالع‌نگر و طبیب و زاهد/ افسون‌گر و هر كسی كه بودند/ درمانده شدند چون ز درمان،/ دستی ز اسف به دست سودند/ تنها و غریب و دل‌شكسته/ دُردانه‌ی خود به خاك كردند/ بس نوحه‌ی جان‌گزا سرودند/ بس ناله‌ی دردناك كردند... من بی‌خبر از هیاهوی خاك/ در كتم عدم به خواب بودم/ ناآگاه از خطاب هستی/ بی‌بیم ز هر عتاب بودم/ فارغ ز وجود و لاوجودی/ آسوده ز خود غنوده بودم/ در ظلمت بی‌نهایت خاك/ تا بودم و بود بوده بودم/ در خاك چو رفت دانه‌ی تو/ از خاك گیاه من برآمد/ رفتی تو و آمدم من از راه/ خفتی تو و خواب من سرآمد... رفتی و مرا به راه پربیم/ بر جای چو جای پای ماندی/ برداشتم و به دل نهادم/ دردی كه مرا به جای ماندی/ تو رفته‌ای از حصار خاكی/ من مانده‌ام از تو چون حصاری/ یا نه تو چو گم‌شده مسافر/ من از تو به جا چو كوله‌باری/ تو از قفس حیات جستی/ من در قفس حیات ماندم/ ماندم من و تو به جام رفتی/ رفتی تو و من به جات ماندم/ ای مرغك از قفس پریده/ از تو قفسی به جای مانده/ در این قفس از تو پر و بالی/ از من نفسی به جای مانده/ من در قفس تو دیرگاهی‌ست/ با غربت و درد هم‌نشینم/ محنت‌زده من كه تا دم مرگ/ زندانی یك قفس زمینم/ ای هم‌قفس پریده مُردم/ در حسرت یك نفس رهایی/ ای راحتِ یك نفس چه رنگی/ ای یك دمِ بی‌قفس كجایی/ ای هم‌قفس پریده مُردم/ در حسرت یك نفس رهایی/ ای راحتِ یك نفس چه رنگی/ ای یك دمِ بی‌قفس كجایی/ كو یك نفس از هوای آزاد/ كو یك قفس از زمین بی‌دام/ گر بود چه شد نشانی‌ش چیست/ گرهست كجاست چیست‌ش نام/ ای صاحب نام من من از تو/ چیزی به جز از سخن ندانم/ چون آمدی و چگونه رفتی/ خاك تو كجاست من ندانم/ زین هیچ‌سرای هرگزآباد/ دیدم شده‌ای تو تا رسیدم/ تو سوی كجا شدی ندانم/ دانی تو من از كجا رسیدم... زان رفتن و آمدن كم و بیش/ پنجاه و دو سال بیش و كم رفت/ بر تو چه گذشت من ندانم/ بر من همه سختی و ستم رفت/ با آن كه تو كودكی منم پیر/ سال تو ز سال من فزون است/ دیدی تو دوسال درد و دانی/ پنجاه و دو سال درد چون است/ كم‌تر تو زمن چشیده‌ای درد/ من از تو بلا كشیده‌ام بیش/ پنجاه و دو سال برده‌ام رنج/ پنجاه و دو سال خورده تشویش.» كتاب جز منظومه‌های بلند هم‌چون «نسخه‌ی اقدم» و «آرزوی محال» و «پیرسنگی»، شعرهای كوتاه‌تری چون «اول مهر» و «زخم» و «بهمن سرد» نیز دارد. مصفا جز شعرِ‌ «نسخه‌ی اقدم» كه گفت‌وگویی است با برادر ازدست‌رفته هم‌نامش، شعرهای دیگری نیز در این دفتر شعر دارد كه خطاب به شخصِ سرشناسی است یا در یادِ كسی. «كعبه در خون» سخنی با استاد باستانی پاریزی است یا شعری با عنوان «سماع و وداع» كه در پیشانی آن آمده است: به یاد خسرو گلسرخی. «نسخه‌ی اقدم» مظاهر مصفا بیست‌وسه شعر از استاد مصفا را شامل می‌شود و دفتر اول از مجموعه اشعار اوست. اين كتاب جز شعرها سه مقدمه نيز دارد: يكي نوشته اميربانوي مصفا، همسر استاد مصفا كه به روزگار رفته بر استاد و شعر او مي‌پردازد و بعد گزارش گردآورنده است كه شرحي بر چگونگي جمع‌آوري شعرهاي اين دفتر است. و بعد نوشته‌اي خواندني با عنوان «نسخه‌ي ثاني» به قلمِ ياقوت‌علي مصفا فرزندش،‌ درباره روحيه متفاوت و خاصِ ‌مظاهر مصفا. «حالا چند سالي‌ست كه نبرد مظاهر مصفا با عقربه‌هاي بي‌رحم ساعت و جهتِ‌حركت قراردادي‌شان به پايان رسيده است. اما نه به نشان تسليم يا از سرِ خستگي؛ عقربه‌هاي ساعت‌اش به‌كل از جا درآمده و او، به همراه بسياري چيزهاي ديگر زمان را هم از ياد برده است.»

مظاهر مصفا در دوساله‌گی آبله گرفت و از دنیا رفت. دو سال بعد مادرش پسر دیگری به‌ دنیا آورد. نام او را هم مظاهر گذاشتند و شناسنامه مظاهر اول را كه هنوز باطل نكرده بودند، برای او نگاه داشتند. این ماجرا را استاد مصفا در شعرِ‌«نسخه‌ی اقدم» كه عنوان كتاب اخیر او نیز از آن آمده است،‌ روایت می‌كند. «نسخه‌ی اقدم» منظومه‌های او اخیرا در نشر نو درآمده است. مجموعه‌ای از چهارپاره‌های استاد مظاهر مصفا كه در طول پنجاه سال گذشته سروده شده است. چنان‌كه وحید عیدگاه طرقبه‌ای ابتدای كتاب در عنوانِ «گزارش گردآورنده» نوشته است خودِ استاد مصفا این‌گونه از شعرها را دوگانی می‌نامد. بخش اعظم كتاب را سروده‌های منتشرنشده شاعر در بر می‌گیرد اما شماری از آن‌ها مانند «آرزوی محال»، «كوثر سراب»،‌ «بوی پاییز» پیشتر در برخی از مجله‌ها انتشارات یافته است و شماری نیز در گزینه اشعار مظاهر مصفا به‌دست انتشارات مروارید چاپ شده است. «در آن زمان سعی بر آن بود كه پیش از چاپ‌شدن مجموعه اشعار مظاهر مصفا كه كاری است پرحجم و زمان‌بر، گزیده‌ای از زیباترین سروده‌های چاپ‌شده و چاپ‌نشده استاد فراهم شود و به‌دست علاقه‌مندان برسد،‌ كه چنین شد و البته جای بسیاری از دیگر سروده‌های زیبا در آن گزیده خالی است كه امید می‌رود پس از به انجام رساندن چاپ همه آثار منظوم استاد، گزیده‌ای به‌مراتب غنی‌تر و كامل‌تر فراهم آید.» سرآخر قرار بر این می‌شود كه با موافقت استاد و خانواده ایشان مجموعه سروده‌های مظاهر مصفا به‌صورت دفترهای جداگانه و مستقل منتشر شود و این كتاب نخستین دفتر است و گویا این دفترشعرها به پنج دفتر نیز می‌رسد. «دفتر دوم غزل‌ها، دفتر سوم ترجیعات و تركیبات، دفتر چهارم قطعه‌ها و دیگر سروده‌های كوتاه، دفتر پنجم مثنوی‌ها و دفتر ششم كه كلان‌ترین دفتر شعر ایشان است قصیده‌ها.» و اما شعرِ «نسخه‌ی اقدم». «دوشینه ز درد مرد سوزی/ تا صبح به پیچ و تاب بودم/ كف بر لب و پرخروش چون سیل/ چون موج در اضطراب بودم/ از قصه‌ی غصه‌ی جگرتاب/ با خویش شدم به گفت‌وگویی/ از رنج زمانه اشك و آهم/ كردند شگفت ‌های و هویی/ خون از مژه‌ام روانه می‌شد/ آتش ز دلم زبانه می‌زد/ چشم آب بر آستانه می‌ریخت/ دل نیل بر آسمانه می‌زد/ از پشت حجاب آتش و خون/ رخساره‌ی شب نظاره كردم/ با برق نگه نقاب ظلمت/ از چهره‌ی ماه پاره كردم...» در تكه بعدِ این منظومه می‌خوانیم: «با یك نامیم و یك نشانه/ از یك شكمیم و از یكی پشت/ از ما دو تن آفت زمانه/ من یا تو بگو كدام را كُشت/ ای خُرد برادر گرامی/ نادیده‌ی خوب‌تر ز دیده/ جان‌سوز حكایت برادر/ از مادر و از پدر شنیده/ چون آبله سوخت روی و چشمت/ دود از جگر پدر برآمد/ شد سیل روان ز چشم مادر/ كای رود تو را چه بر سر آمد/ طالع‌نگر و طبیب و زاهد/ افسون‌گر و هر كسی كه بودند/ درمانده شدند چون ز درمان،/ دستی ز اسف به دست سودند/ تنها و غریب و دل‌شكسته/ دُردانه‌ی خود به خاك كردند/ بس نوحه‌ی جان‌گزا سرودند/ بس ناله‌ی دردناك كردند... من بی‌خبر از هیاهوی خاك/ در كتم عدم به خواب بودم/ ناآگاه از خطاب هستی/ بی‌بیم ز هر عتاب بودم/ فارغ ز وجود و لاوجودی/ آسوده ز خود غنوده بودم/ در ظلمت بی‌نهایت خاك/ تا بودم و بود بوده بودم/ در خاك چو رفت دانه‌ی تو/ از خاك گیاه من برآمد/ رفتی تو و آمدم من از راه/ خفتی تو و خواب من سرآمد... رفتی و مرا به راه پربیم/ بر جای چو جای پای ماندی/ برداشتم و به دل نهادم/ دردی كه مرا به جای ماندی/ تو رفته‌ای از حصار خاكی/ من مانده‌ام از تو چون حصاری/ یا نه تو چو گم‌شده مسافر/ من از تو به جا چو كوله‌باری/ تو از قفس حیات جستی/ من در قفس حیات ماندم/ ماندم من و تو به جام رفتی/ رفتی تو و من به جات ماندم/ ای مرغك از قفس پریده/ از تو قفسی به جای مانده/ در این قفس از تو پر و بالی/ از من نفسی به جای مانده/ من در قفس تو دیرگاهی‌ست/ با غربت و درد هم‌نشینم/ محنت‌زده من كه تا دم مرگ/ زندانی یك قفس زمینم/ ای هم‌قفس پریده مُردم/ در حسرت یك نفس رهایی/ ای راحتِ یك نفس چه رنگی/ ای یك دمِ بی‌قفس كجایی/ ای هم‌قفس پریده مُردم/ در حسرت یك نفس رهایی/ ای راحتِ یك نفس چه رنگی/ ای یك دمِ بی‌قفس كجایی/ كو یك نفس از هوای آزاد/ كو یك قفس از زمین بی‌دام/ گر بود چه شد نشانی‌ش چیست/ گرهست كجاست چیست‌ش نام/ ای صاحب نام من من از تو/ چیزی به جز از سخن ندانم/ چون آمدی و چگونه رفتی/ خاك تو كجاست من ندانم/ زین هیچ‌سرای هرگزآباد/ دیدم شده‌ای تو تا رسیدم/ تو سوی كجا شدی ندانم/ دانی تو من از كجا رسیدم... زان رفتن و آمدن كم و بیش/ پنجاه و دو سال بیش و كم رفت/ بر تو چه گذشت من ندانم/ بر من همه سختی و ستم رفت/ با آن كه تو كودكی منم پیر/ سال تو ز سال من فزون است/ دیدی تو دوسال درد و دانی/ پنجاه و دو سال درد چون است/ كم‌تر تو زمن چشیده‌ای درد/ من از تو بلا كشیده‌ام بیش/ پنجاه و دو سال برده‌ام رنج/ پنجاه و دو سال خورده تشویش.» كتاب جز منظومه‌های بلند هم‌چون «نسخه‌ی اقدم» و «آرزوی محال» و «پیرسنگی»، شعرهای كوتاه‌تری چون «اول مهر» و «زخم» و «بهمن سرد» نیز دارد. مصفا جز شعرِ‌ «نسخه‌ی اقدم» كه گفت‌وگویی است با برادر ازدست‌رفته هم‌نامش، شعرهای دیگری نیز در این دفتر شعر دارد كه خطاب به شخصِ سرشناسی است یا در یادِ كسی. «كعبه در خون» سخنی با استاد باستانی پاریزی است یا شعری با عنوان «سماع و وداع» كه در پیشانی آن آمده است: به یاد خسرو گلسرخی. «نسخه‌ی اقدم» مظاهر مصفا بیست‌وسه شعر از استاد مصفا را شامل می‌شود و دفتر اول از مجموعه اشعار اوست. اين كتاب جز شعرها سه مقدمه نيز دارد: يكي نوشته اميربانوي مصفا، همسر استاد مصفا كه به روزگار رفته بر استاد و شعر او مي‌پردازد و بعد گزارش گردآورنده است كه شرحي بر چگونگي جمع‌آوري شعرهاي اين دفتر است. و بعد نوشته‌اي خواندني با عنوان «نسخه‌ي ثاني» به قلمِ ياقوت‌علي مصفا فرزندش،‌ درباره روحيه متفاوت و خاصِ ‌مظاهر مصفا. «حالا چند سالي‌ست كه نبرد مظاهر مصفا با عقربه‌هاي بي‌رحم ساعت و جهتِ‌حركت قراردادي‌شان به پايان رسيده است. اما نه به نشان تسليم يا از سرِ خستگي؛ عقربه‌هاي ساعت‌اش به‌كل از جا درآمده و او، به همراه بسياري چيزهاي ديگر زمان را هم از ياد برده است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.