|

تغییر نگرش از فرهنگ فداکاری به فرهنگ پیشگیرانه

محمدصادق دیجوری. عضو انجمن علمی حمل‌ونقل هوایی

ساختمان پلاسکو یکی از قدیمی‌ترین ساختمان‌های تهران، صبح امروز به‌دلیل آتش‌سوزی فروریخت (30/10/95). خبر خیلی سریع پخش و موجب اضطراب و نگرانی ایرانیان در همه جای کشور شد، حتی خبرگزاری‌های خارجی نیز در تیتر خبرهای فوری خود آن را درج کردند.
ایمنی واجب‌تر از نان شب
هنگام ورود به کارگاه‌های ساختمانی، با این تابلو مواجه می‌شویم: «اول ایمنی»؛ این جمله شعار نیست و باید همراه با شعور نیز باشد. چرا فقط در کارگاه‌های ساختمانی این جمله دیده می‌شود؟ یعنی جا‌های دیگر و کار‌های دیگر نیاز به ایمنی ندارند؟ بیایید با این امر صادقانه برخورد کنیم و بپذیریم که ایمنی در جامعه ما نهادینه نشده است و به جای نگرش واقعی به آن، یعنی «ایمنی واجب‌تر از نان شب»، به ایمنی به‌عنوان یک کالای لوکس نگاه می‌شود و تصور می‌کنیم ایمنی به درد قشر مرفه و مهندسان می‌خورد و فقط برای آنها شایان توجه و اجراست و بعد که بلا نازل می‌شود، می‌گوییم «هرچه سنگه مال پای لنگه». ایمنی باید در جامعه ما نهادینه شود و از بزرگ تا کوچک و از دارا و ندار با الفبای آن آشنایی کامل داشته باشند. در گزارشی که از ساختمان پلاسکو یا هر ساختمان دیگری از سه‌هزار ساختمان فاقد شرایط ایمنی (به‌گفته عضو شورای شهر تهران) تهیه شده است، راهرو‌ها مملو از کالا‌های بسته‌بندی‌شده است و مراجعان به‌سختی راه خود را پیدا می‌کنند. این در صورتی است که چنین ساختمان‌هایی باید دارای راه‌های فرار و خروج اضطراری متعدد باشند؛ اما گویا به علت خودکشی‌هایی که در ساختمان پلاسکو اتفاق افتاده بود، همه راه‌های فرار و حتی پنجره‌ها، نرده‌کشی و مسدود شده بودند. جامعه باید فرهنگ ایمنی، اعتقاد ایمنی و تربیت ایمنی داشته، برای ایمنی سامانه داشته باشد و با مشاهده رفتار‌های خطرناک و غیرایمن، واکنش فوری و قانونی نشان دهد؛ نه اینکه صبر پیشه کند تا اتفاقی ناخوشایند بیفتد و خسارت جانی و مالی به بار آید آن‌گاه عکس‌العمل نشان دهد و فقط دنبال جبران خسارت و مقصر باشد؛ زیرا در آن صورت مقصر خود ما هستیم! بله مقصر همه ما هستیم که شاهد ازبین‌رفتن حاشیه‌های ایمنی هستیم، ولی کاری نمی‌کنیم و حداکثر فقط برای روز مبادا و تبرئه خود، نامه پشت نامه تهیه و ارسال می‌کنیم آن‌هم چندین و چند بار و کپی آن را در بایگانی نگهداری می‌کنیم (نگرش ایمنی به سبک بوروکراسی!) باور کنیم در قبال ایمنی همه مسئول‌اند، چرا برخلاف کشور‌های پیشرفته، در کشور ما باید هر رخداد ایمنی منجر به خسارات سنگین جانی و مالی باشد تا عکس‌العمل نشان دهیم. اکنون دنیا به سمت مدیریت ایمنی پیشگیرانه قدم برداشته و کوچک‌ترین موارد خلاف ایمنی را مدیریت کرده و خسارات جانی و مالی را برنمی‌تابد و دقیقا به همین علت در صورت بروز سانحه و خسارت، مسئولان خود استعفا می‌دهند و قصور خود را پذیرا می‌شوند.
لزوم پیاده‌سازی سامانه مدیریت ایمنی در کشور
ایمنی وضعیتی است که در آن، خطرپذیری (ریسک) صدمه به افراد و دارایی‌ها، با اعمال فرایند مستمر شناسایی خطر و مدیریت خطر‌پذیری به سطح پذیرفتنی یا بهتر از آن، کاهش یابد. این یکی تعاریفی است که از نظر جوامع بین‌المللی پذیرفته شده و ازآنجایی‌که علاج واقعه قبل وقوع باید کرد، روش‌های راهبردی برای حصول به این تعریف، راه‌های پیش‌بینانه و پیشگیرانه همراه با سامانه مدیریت ایمنی جوامع و صنایع است. با توجه به تعریف یادشده؛ یعنی لزوم پیاده‌سازی سامانه مدیریت ایمنی در کشور، متوجه می‌شویم در بخش مدیریت بحران، فقط مانند 50 سال قبل اجازه می‌دهیم سوانح رخ دهد، خسارت جانی و مالی به بار‌ آید و خسارت را مدیریت می‌کنیم. این در حالی است که روش منطقی، آن است که باید ایمنی و خطرپذیری را مدیریت و از حاشیه‌های ایمنی مراقبت کرد، باید جامعه و سامانه مدیریت ایمنی به کاهش این حاشیه‌ها حساس باشند و به موقع به ذی‌نفعان هشدار داده شود. پس باید اذعان کرد که با توجه به عوامل متعددی که در ایجاد ایمنی مؤثر هستند (مانند: عامل انسانی و فرهنگ ایمنی، ساختار سازمانی، آموزش، قوانین و مقررات، فناوری و شرایط محیطی)، پیشگیری صددرصد از خطرات میسر نیست، بنابراین ستاد بحران برای زمانی پیش‌بینی شده است که حادثه رخ‌داده است. اکنون باید ساختار سامانه مدیریت ایمنی کشور مورد توجه قرار گیرد و با تأکید بر پیشگیری از سوانح و با مدیریت خطرپذیری، راهبرد و ابزار لازم برای جلوگیری از ادامه روش‌های پرخطر فراهم شود. چرا آتش‌سوزی در کلاس مدرسه رخ می‌دهد و معلم و دانش‌آموزان در آتش می‌سوزند؟ چرا اتوبوس حامل دانشجویان نخبه به دره سقوط می‌کند؟ چرا سیلاب خانه‌های مردم را خراب می‌کند؟ چرا هواپیما دچار سانحه می‌شود؟ چرا سیلاب وارد مترو می‌شود؟ چرا با بارش کمی برف و باران تصادفات افزایش می‌یابد؟ چرا آمار تلفات و خسارات جاده‌ای بالاست؟ چرا در آتش‌سوزی سینما، تماشاچیان نیز می‌سوزند؟ چرا بیمه کسب‌وکار و حوادث اجباری نیست؟ و بسیاری چرا‌های دیگر. همه این موارد دارای دلایل زیربنایی، ساختاری و فرهنگی هستند، پس باید برای این‌همه چرا، پاسخی عملی داشت و از این تجربیات تلخ درسی آموخت که آغاز پایان‌يافتن بر این‌همه مصیبت و رخداد‌های ناگوار باشد. از سوانح و تجربیات تلخ باید درس گرفت و چاره‌جویی کرد، فقط خسارت مالی این فاجعه در ساختمان پلاسکو یک‌هزار و 500 ‌میلیارد تومان برآورد شده است، راه‌حل‌هایی که عملا می‌توانند از بروز این خسارت‌ها جلوگیری کنند و زیرساخت سامانه مدیریت ایمنی کشور را ایجاد و تقویت کنند و بسیار کم‌هزینه‌ترند، عبارتند از:
1. تشکیل معاونت سامانه مدیریت ایمنی کشور و بهره‌گیری از سخت‌افزارها و نرم‌افزارها و شبکه ارتباطی ایمنی در تشکیلات ریاست‌جمهوری برای ایجاد ساختار سامانه مدیریت ایمنی در سازمان‌هایی که فاقد این سامانه هستند.
2. تدوین قوانین و مقررات رعایت ایمنی در فعالیت‌ها و امور جاری و برخورد جدی با متخلفان ایمنی.
3. برنامه‌ریزی اقدامات همه‌جانبه برای تقویت سامانه مدیریت ایمنی در همه وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها به منظور کاهش خطر‌پذیری در جامعه و آشنایی آحاد آن با اصول و مبانی مدیریت ایمنی با رویکرد پاسخ‌گویی.
4. تشویق افراد به رفتار‌های حمایتی از ایمنی و گزارش خطرات با برنامه‌های فرهنگی که در ستاد انقلاب فرهنگی برای مدارس، دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها تدوین می‌شود، به منظور نهادینه‌کردن ایمنی.
5. تغییر نگرش از فرهنگ فداکاری «ریزعلی» به فرهنگ پیشگیرانه و تقبیح پنهان‌کاری در امر ایمنی. زمان تحول و تغییر نگرش اساسی به ایمنی فرارسیده و لازم است در این مورد از تجربیات کشور‌های پیشرفته و مراکز علمی و دانشگاهی معتبر سود جست. برای جلوگیری از تکرار حوادث خسارت‌بار و غم‌انگیز باید پذیرفت که ایمنی باید در جامعه ما نهادینه شود و از بزرگ تا کوچک و از دارا و ندار با الفبای آن آشنایی کامل داشته باشند و بر اجرای آن اصرار ورزیم.

ساختمان پلاسکو یکی از قدیمی‌ترین ساختمان‌های تهران، صبح امروز به‌دلیل آتش‌سوزی فروریخت (30/10/95). خبر خیلی سریع پخش و موجب اضطراب و نگرانی ایرانیان در همه جای کشور شد، حتی خبرگزاری‌های خارجی نیز در تیتر خبرهای فوری خود آن را درج کردند.
ایمنی واجب‌تر از نان شب
هنگام ورود به کارگاه‌های ساختمانی، با این تابلو مواجه می‌شویم: «اول ایمنی»؛ این جمله شعار نیست و باید همراه با شعور نیز باشد. چرا فقط در کارگاه‌های ساختمانی این جمله دیده می‌شود؟ یعنی جا‌های دیگر و کار‌های دیگر نیاز به ایمنی ندارند؟ بیایید با این امر صادقانه برخورد کنیم و بپذیریم که ایمنی در جامعه ما نهادینه نشده است و به جای نگرش واقعی به آن، یعنی «ایمنی واجب‌تر از نان شب»، به ایمنی به‌عنوان یک کالای لوکس نگاه می‌شود و تصور می‌کنیم ایمنی به درد قشر مرفه و مهندسان می‌خورد و فقط برای آنها شایان توجه و اجراست و بعد که بلا نازل می‌شود، می‌گوییم «هرچه سنگه مال پای لنگه». ایمنی باید در جامعه ما نهادینه شود و از بزرگ تا کوچک و از دارا و ندار با الفبای آن آشنایی کامل داشته باشند. در گزارشی که از ساختمان پلاسکو یا هر ساختمان دیگری از سه‌هزار ساختمان فاقد شرایط ایمنی (به‌گفته عضو شورای شهر تهران) تهیه شده است، راهرو‌ها مملو از کالا‌های بسته‌بندی‌شده است و مراجعان به‌سختی راه خود را پیدا می‌کنند. این در صورتی است که چنین ساختمان‌هایی باید دارای راه‌های فرار و خروج اضطراری متعدد باشند؛ اما گویا به علت خودکشی‌هایی که در ساختمان پلاسکو اتفاق افتاده بود، همه راه‌های فرار و حتی پنجره‌ها، نرده‌کشی و مسدود شده بودند. جامعه باید فرهنگ ایمنی، اعتقاد ایمنی و تربیت ایمنی داشته، برای ایمنی سامانه داشته باشد و با مشاهده رفتار‌های خطرناک و غیرایمن، واکنش فوری و قانونی نشان دهد؛ نه اینکه صبر پیشه کند تا اتفاقی ناخوشایند بیفتد و خسارت جانی و مالی به بار آید آن‌گاه عکس‌العمل نشان دهد و فقط دنبال جبران خسارت و مقصر باشد؛ زیرا در آن صورت مقصر خود ما هستیم! بله مقصر همه ما هستیم که شاهد ازبین‌رفتن حاشیه‌های ایمنی هستیم، ولی کاری نمی‌کنیم و حداکثر فقط برای روز مبادا و تبرئه خود، نامه پشت نامه تهیه و ارسال می‌کنیم آن‌هم چندین و چند بار و کپی آن را در بایگانی نگهداری می‌کنیم (نگرش ایمنی به سبک بوروکراسی!) باور کنیم در قبال ایمنی همه مسئول‌اند، چرا برخلاف کشور‌های پیشرفته، در کشور ما باید هر رخداد ایمنی منجر به خسارات سنگین جانی و مالی باشد تا عکس‌العمل نشان دهیم. اکنون دنیا به سمت مدیریت ایمنی پیشگیرانه قدم برداشته و کوچک‌ترین موارد خلاف ایمنی را مدیریت کرده و خسارات جانی و مالی را برنمی‌تابد و دقیقا به همین علت در صورت بروز سانحه و خسارت، مسئولان خود استعفا می‌دهند و قصور خود را پذیرا می‌شوند.
لزوم پیاده‌سازی سامانه مدیریت ایمنی در کشور
ایمنی وضعیتی است که در آن، خطرپذیری (ریسک) صدمه به افراد و دارایی‌ها، با اعمال فرایند مستمر شناسایی خطر و مدیریت خطر‌پذیری به سطح پذیرفتنی یا بهتر از آن، کاهش یابد. این یکی تعاریفی است که از نظر جوامع بین‌المللی پذیرفته شده و ازآنجایی‌که علاج واقعه قبل وقوع باید کرد، روش‌های راهبردی برای حصول به این تعریف، راه‌های پیش‌بینانه و پیشگیرانه همراه با سامانه مدیریت ایمنی جوامع و صنایع است. با توجه به تعریف یادشده؛ یعنی لزوم پیاده‌سازی سامانه مدیریت ایمنی در کشور، متوجه می‌شویم در بخش مدیریت بحران، فقط مانند 50 سال قبل اجازه می‌دهیم سوانح رخ دهد، خسارت جانی و مالی به بار‌ آید و خسارت را مدیریت می‌کنیم. این در حالی است که روش منطقی، آن است که باید ایمنی و خطرپذیری را مدیریت و از حاشیه‌های ایمنی مراقبت کرد، باید جامعه و سامانه مدیریت ایمنی به کاهش این حاشیه‌ها حساس باشند و به موقع به ذی‌نفعان هشدار داده شود. پس باید اذعان کرد که با توجه به عوامل متعددی که در ایجاد ایمنی مؤثر هستند (مانند: عامل انسانی و فرهنگ ایمنی، ساختار سازمانی، آموزش، قوانین و مقررات، فناوری و شرایط محیطی)، پیشگیری صددرصد از خطرات میسر نیست، بنابراین ستاد بحران برای زمانی پیش‌بینی شده است که حادثه رخ‌داده است. اکنون باید ساختار سامانه مدیریت ایمنی کشور مورد توجه قرار گیرد و با تأکید بر پیشگیری از سوانح و با مدیریت خطرپذیری، راهبرد و ابزار لازم برای جلوگیری از ادامه روش‌های پرخطر فراهم شود. چرا آتش‌سوزی در کلاس مدرسه رخ می‌دهد و معلم و دانش‌آموزان در آتش می‌سوزند؟ چرا اتوبوس حامل دانشجویان نخبه به دره سقوط می‌کند؟ چرا سیلاب خانه‌های مردم را خراب می‌کند؟ چرا هواپیما دچار سانحه می‌شود؟ چرا سیلاب وارد مترو می‌شود؟ چرا با بارش کمی برف و باران تصادفات افزایش می‌یابد؟ چرا آمار تلفات و خسارات جاده‌ای بالاست؟ چرا در آتش‌سوزی سینما، تماشاچیان نیز می‌سوزند؟ چرا بیمه کسب‌وکار و حوادث اجباری نیست؟ و بسیاری چرا‌های دیگر. همه این موارد دارای دلایل زیربنایی، ساختاری و فرهنگی هستند، پس باید برای این‌همه چرا، پاسخی عملی داشت و از این تجربیات تلخ درسی آموخت که آغاز پایان‌يافتن بر این‌همه مصیبت و رخداد‌های ناگوار باشد. از سوانح و تجربیات تلخ باید درس گرفت و چاره‌جویی کرد، فقط خسارت مالی این فاجعه در ساختمان پلاسکو یک‌هزار و 500 ‌میلیارد تومان برآورد شده است، راه‌حل‌هایی که عملا می‌توانند از بروز این خسارت‌ها جلوگیری کنند و زیرساخت سامانه مدیریت ایمنی کشور را ایجاد و تقویت کنند و بسیار کم‌هزینه‌ترند، عبارتند از:
1. تشکیل معاونت سامانه مدیریت ایمنی کشور و بهره‌گیری از سخت‌افزارها و نرم‌افزارها و شبکه ارتباطی ایمنی در تشکیلات ریاست‌جمهوری برای ایجاد ساختار سامانه مدیریت ایمنی در سازمان‌هایی که فاقد این سامانه هستند.
2. تدوین قوانین و مقررات رعایت ایمنی در فعالیت‌ها و امور جاری و برخورد جدی با متخلفان ایمنی.
3. برنامه‌ریزی اقدامات همه‌جانبه برای تقویت سامانه مدیریت ایمنی در همه وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها به منظور کاهش خطر‌پذیری در جامعه و آشنایی آحاد آن با اصول و مبانی مدیریت ایمنی با رویکرد پاسخ‌گویی.
4. تشویق افراد به رفتار‌های حمایتی از ایمنی و گزارش خطرات با برنامه‌های فرهنگی که در ستاد انقلاب فرهنگی برای مدارس، دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها تدوین می‌شود، به منظور نهادینه‌کردن ایمنی.
5. تغییر نگرش از فرهنگ فداکاری «ریزعلی» به فرهنگ پیشگیرانه و تقبیح پنهان‌کاری در امر ایمنی. زمان تحول و تغییر نگرش اساسی به ایمنی فرارسیده و لازم است در این مورد از تجربیات کشور‌های پیشرفته و مراکز علمی و دانشگاهی معتبر سود جست. برای جلوگیری از تکرار حوادث خسارت‌بار و غم‌انگیز باید پذیرفت که ایمنی باید در جامعه ما نهادینه شود و از بزرگ تا کوچک و از دارا و ندار با الفبای آن آشنایی کامل داشته باشند و بر اجرای آن اصرار ورزیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.