هاشم آقاجری:
اقبال سیاسی به کاتوزیان
در سالهای اخیر اقبال به رهیافت کاتوزیان فراوان بوده است، اما به گمان من این اقبالها پیش از آنکه حاکی از نوعی بداعت نظری و دستاوردهای علمی و آکادمیک باشد ناشی از نوعی کارکرد سیاسی است که این رهیافت در جامعه ما ایجاد کرد. با جنبش اصلاحطلبی در ایران و شکاف ملت و دولت و نتیجهگیری آن یعنی اصلاحات گامبهگام دقیقا یک کارکرد سیاسی روز را برای نیروهای سیاسی اصلاحطلب فراهم کرد و حتی آن دسته از اهالی دانشگاه که گریزی هم به جریانات سیاسی داشتند نظریه آقای کاتوزیان را مورد توجه قرار دادند. نظریه کاتوزیان ذیل نظریه شیوه تولید آسیایی است. نظریه تولید آسیایی از نظر تئوریک به مارکس و نظریه جامعه آبی و هیدرولیکی ویتفوگل میرسد. بحثی که در کتاب پری اندرسون نیز درباره ویژگیهای جوامع شرقی قابل مشاهده است، مثل نبود اشرافیت موروثی، شرایط اقلیمی خشک و دیگر ویژگیهای جوامع شرقی در آثار هگل، آدام اسمیت، مونتسکیو، مارکس و ویتفوگل. این نگاه پیش از اینکه کاملا تئوریزه و در کار ویتفوگل برجسته شود سابقهای باستانی دارد و حتی در آثار هردوت یونانی هم چنین مواردی درباره ایران باستان و همچنین در سفرنامههای سیاحان اروپایی مثل تاورنیه و شاردن دیده میشود. نظریه تولید آسیایی که اساس کار کاتوزیان است مشکلاتي جدی دارد. اول؛ مشکل کلی که همه نظریات و روایتهای کلان دارند؛ آن هم اینکه شاهد تقلیلگرایی در آنها هستیم یعنی بیش از آنکه برگرفته از واقعیت تاریخی باشد بهنوعی فرافکنی یک تاریخ پیشینی به همه تاریخ با همه تحولات آن است. تاریخ ایران در این نظریه به تاریخی منحصرا زیستی و دوری تبدیل میشود، مثل شب و روز. در این شرایط تمام اتفاقات تاریخی ما از عصر صفوی گرفته تا مشروطه هیچ حرکت و تحول تاریخی را به ذهن متبادر نمیکند. تلقی غیرتاریخی فوق حتی باعث شده مباحث روانشناختی ایران هم با رویکرد غیرتاریخی عنوان شود. یعنی یکسری ویژگیها به ایرانیها نسبت داده شده و میشود که انگار ایرانیان از قدیم همانگونه بوده و هستند. جامعهشناسی کاتوزیان غیرتاریخی است. در نظریات با محور تاریخی باید بهنوعی دورههای مختلف تاریخی شکل بگیرد. در آثار کاتوزیان اگر از بیگانههراسی، دورویی، عدم کار جمعی و... در جامعه ایران صحبت میشود این ویژگیها بهنوعی تنها به صورت ژنتیک به ایرانیان نسبت داده شده است. نظریه استبداد ایرانی و جامعه کلنگی هم توصیفی ساده و ابتدایی از جامعه ایرانی دارد و چگونگی شکلگیری فرایندهای تاریخ ایران را توضیح نمیدهد. وجوه جامعه ایرانی در آن تنها به وجه سیاسی و تمام دورههای تاریخی به یک دوره تقلیل پیدا کرده است. وجه سیاسی باید به صورت جامعهشناختی مورد بررسی قرار گیرد. اساسا انگار در این نظریه ساحت سیاسی ایران در خلأ و به دور از شیوههای تولید و اقتصاد است. جایی هم که ارتباطی برقرار شده تناقضاتی خودنمایی میکند. مشخص نیست وجه تفاوت حکومتها کجاست و اصلا تحولات یک دوره مشخص تاریخی با دوره دیگر مشخص نمیشود. الگوی اروپایی در این نظریه و رد فئودالیسم اروپایی در ایران هم تنها وجه سلبی ماجراست و وجه ایجابی را کمتر میبینیم. کار کاتوزیان اروپامحوری وارونه است. همه انرژی در این نظریه صرف آن میشود که بگوییم ایران در همه دوران پیشامدرن فئودالی نبود. با همه تواضع باید بگویم نظریه آقای کاتوزیان ناجامعهشناسی ناتاریخی است.
در سالهای اخیر اقبال به رهیافت کاتوزیان فراوان بوده است، اما به گمان من این اقبالها پیش از آنکه حاکی از نوعی بداعت نظری و دستاوردهای علمی و آکادمیک باشد ناشی از نوعی کارکرد سیاسی است که این رهیافت در جامعه ما ایجاد کرد. با جنبش اصلاحطلبی در ایران و شکاف ملت و دولت و نتیجهگیری آن یعنی اصلاحات گامبهگام دقیقا یک کارکرد سیاسی روز را برای نیروهای سیاسی اصلاحطلب فراهم کرد و حتی آن دسته از اهالی دانشگاه که گریزی هم به جریانات سیاسی داشتند نظریه آقای کاتوزیان را مورد توجه قرار دادند. نظریه کاتوزیان ذیل نظریه شیوه تولید آسیایی است. نظریه تولید آسیایی از نظر تئوریک به مارکس و نظریه جامعه آبی و هیدرولیکی ویتفوگل میرسد. بحثی که در کتاب پری اندرسون نیز درباره ویژگیهای جوامع شرقی قابل مشاهده است، مثل نبود اشرافیت موروثی، شرایط اقلیمی خشک و دیگر ویژگیهای جوامع شرقی در آثار هگل، آدام اسمیت، مونتسکیو، مارکس و ویتفوگل. این نگاه پیش از اینکه کاملا تئوریزه و در کار ویتفوگل برجسته شود سابقهای باستانی دارد و حتی در آثار هردوت یونانی هم چنین مواردی درباره ایران باستان و همچنین در سفرنامههای سیاحان اروپایی مثل تاورنیه و شاردن دیده میشود. نظریه تولید آسیایی که اساس کار کاتوزیان است مشکلاتي جدی دارد. اول؛ مشکل کلی که همه نظریات و روایتهای کلان دارند؛ آن هم اینکه شاهد تقلیلگرایی در آنها هستیم یعنی بیش از آنکه برگرفته از واقعیت تاریخی باشد بهنوعی فرافکنی یک تاریخ پیشینی به همه تاریخ با همه تحولات آن است. تاریخ ایران در این نظریه به تاریخی منحصرا زیستی و دوری تبدیل میشود، مثل شب و روز. در این شرایط تمام اتفاقات تاریخی ما از عصر صفوی گرفته تا مشروطه هیچ حرکت و تحول تاریخی را به ذهن متبادر نمیکند. تلقی غیرتاریخی فوق حتی باعث شده مباحث روانشناختی ایران هم با رویکرد غیرتاریخی عنوان شود. یعنی یکسری ویژگیها به ایرانیها نسبت داده شده و میشود که انگار ایرانیان از قدیم همانگونه بوده و هستند. جامعهشناسی کاتوزیان غیرتاریخی است. در نظریات با محور تاریخی باید بهنوعی دورههای مختلف تاریخی شکل بگیرد. در آثار کاتوزیان اگر از بیگانههراسی، دورویی، عدم کار جمعی و... در جامعه ایران صحبت میشود این ویژگیها بهنوعی تنها به صورت ژنتیک به ایرانیان نسبت داده شده است. نظریه استبداد ایرانی و جامعه کلنگی هم توصیفی ساده و ابتدایی از جامعه ایرانی دارد و چگونگی شکلگیری فرایندهای تاریخ ایران را توضیح نمیدهد. وجوه جامعه ایرانی در آن تنها به وجه سیاسی و تمام دورههای تاریخی به یک دوره تقلیل پیدا کرده است. وجه سیاسی باید به صورت جامعهشناختی مورد بررسی قرار گیرد. اساسا انگار در این نظریه ساحت سیاسی ایران در خلأ و به دور از شیوههای تولید و اقتصاد است. جایی هم که ارتباطی برقرار شده تناقضاتی خودنمایی میکند. مشخص نیست وجه تفاوت حکومتها کجاست و اصلا تحولات یک دوره مشخص تاریخی با دوره دیگر مشخص نمیشود. الگوی اروپایی در این نظریه و رد فئودالیسم اروپایی در ایران هم تنها وجه سلبی ماجراست و وجه ایجابی را کمتر میبینیم. کار کاتوزیان اروپامحوری وارونه است. همه انرژی در این نظریه صرف آن میشود که بگوییم ایران در همه دوران پیشامدرن فئودالی نبود. با همه تواضع باید بگویم نظریه آقای کاتوزیان ناجامعهشناسی ناتاریخی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.