کرمکُشی و جریان سیال ذهن
لیلی فرهادپور
همه این کارها برای کرمکشی است، کرم بازیگری، کرم فیلم، کرم سینما... . اینها را احمدآقا خیلی صادقانه رو به دوربین میگفت؛ تو فیلم «مردان ارباب جمشید». احمدآقا، حسن فردین، غلام ژاپنی، ممد لالی، چیچو و... و بقیه این سیاهلشکرهای قدیم (هنرور جدید) اینگونه در تازهترین فیلم مستند ساخته پگاه آهنگرانی و درنا مدنی، رو به دوربین برای همه درددل میکنند؛ اما این فیلم فقط درددل نیست؛ بلکه نشان میدهد چگونه میشود که آدمهای بزرگ و بالغ عین یک مشت بچه دور هم جمع میشوند و حسن فردین میشود کارگردان با یک دوربین دستی کوچک و ارزان و بقیه میشوند بازیگر و شروع میکنند بازیکردن و فیلمساختن. به قول حسن فردین آخرش هم یک پولی میدهند به یکی از این تدوینگرهایی که فیلمهای عروسی و... را تدوین میکند تا فیلمهایی که گرفتند، راستوریس کنند و یک موسیقی نوستالژیک از فیلمهای قدیمی اکشن هم روش بگذارند و بشود فیلم خودشان، بشود فیلمی که در آن نقش پررنگ دارند، با یک عالم دیالوگ و نه یک نقش عبوری بدون دیالوگ! (مهمترین مسئله برای هنروران قدیم و جدید داشتن دیالوگ است. من خودم شاهد بودم که چقدر برایشان مهم است). بعد هم این فیلم را خودشان هی ببینند و ببینند و گاهی هم بدهند دوستان و فامیل (اگر فامیلی برایشان مانده باشد) هم ببینند. فیلم «مردان ارباب جمشید» آینه خوبی است از عشق به سینما. عشقی کور که با ترانه سکانس آخر فیلم بامسماتر شد: عاشقم من عاشقی بیقرارم... . اما بامسماتر از این ترانه همان گفته احمدآقاست که میگوید این فیلمها را میسازیم، برای کرمکشی. شاید همه ما کارهایی که انجام میدهیم، بهنوعی کرمکشی محسوب میشود؛ یعنی همه کارهایی که منافع مالی نداشته باشد؛ ولی اصرار به انجامش داشته باشیم. اصولا همه کارهای فرهنگی همینطور است. آن گروه تئاتر که یک سال کار میکند، تمرین میکند و پولی که درمیآورد، با وقتی که گذاشته شده است، اصلا قابل قیاس نیست یا نویسندهای که چند سال طول میکشد تا یک رمان بنویسد، پولی که میگیرد، اصلا شوخی است و مثالهایی دیگر. خلاصه همه اینها را میتوان در زمره کرمکشی شخصی قرار داد. اما یک وقتهایی کرمکشیها دیگر شخصی نیست و همیشه هم قابل تقدیر نیست (مثل زحمتی که یک نویسنده یا یک تئاتری میکشد) مثل عکس سلفیگرفتن وقت و بیوقت فلان نماینده مثلا... احتمالا کرمکشی از آن فعالیتهایی است که به وسیله کودک درونمان انجام میشود؛ اما کودک درون مثل تمام کودکان واقعی عالم، لزوما همه کارهایش معصومانه نیست، گاهی هم خیلی بدجنسانه است. حتما شما هم شاهد این صحنه بودهاید که کودکی با تمام وجودش گریه میکند و مثلا عروسک کودک همبازیاش را میخواهد و التماس میکند که بگذارد لااقل دستی به عروسک بکشد؛ ولی کودک صاحب عروسک با بدجنسی تمام عروسک را هرچه بیشتر به خود میچسباند و از زاری دوستش عشق میکند. فقط بچهها میتوانند اینقدر ظالم باشند و ایضا افراد بزرگسالی با ذهنی بسته مانند یک کودک لجباز و ظالم. وای به حال وقتی که گاهی جایی هم در دست این نوع افراد بزرگسال باشد! یعنی مثلا شما یک منتقد سینمایی باشید و ریشه داوری جشنواره فجر را بزنید؛ با این دبه که چرا دوتابعیتی بودند داوران! به نظرتان کمی شباهت به کرمکشی و ماجرای آن عروسک کذایی ندارد؟ همچنین نمایش حرفهای کار رضا کیانیان را دیدم که نوشته دوشان کواچویچ است و موضوع آن درباره فروپاشی کمونیسم در اروپای شرقی و پیامدهای آن است و رویکردی کمدی-اجتماعی دارد. کیانیان این نمایشنامه را با ترجمه ایرج امامی و از روی ترجمه انگلیسی که در آف برادوی اجرا شده، به صحنه برده و هدایت هاشمی و بهاره رهنما دیگر بازیگرانی هستند که در کنار او به ایفای نقش میپردازند و دوشان کواچویچ، یکی از مشهورترین هنرمندان تئاتر اهل یوگسلاوی است که فیلمنامه مشهور «زیر زمین» را برای اِمیر کاستاریکا نوشت و این فیلم در جشنواره فیلم کن در سال ١٩٩٥ توانست نخل طلا را دریافت کند. سوژه این نمایش بسیار جذاب است. اینکه با بازجویت یا مأمور مستقیمت مواجه شوی. نمونه مشهورترش فیلم «زندگی دیگران» ساخته فلوریان هنکلفون دونرسمارک و برنده جایزه اسکار بهترین فیلم غیرانگلیسیزبان سال ۲۰۰۶ است. اصولا تمام کسانی که فعالیتی سیاسی کرده باشند یا در زندگیشان تغییرات سیاسی شدیدی در مملکتشان رخ داده باشد، مجذوب این سوژه میشوند؛ اما واقعا اگر فردی کرمش گرفت که با موردش بازی کند، چه میشود؟ خب همین میشود که دوشان کواچویچ نوشته است! ولی از یک منظر دیگر هم میتوان به متن کواچویچ نگاه کرد؛ یعنی از منظر دریدایی مثلا. حتما این مأمور محترم اول سوژهاش را برای خودش دیگریسازی کرده تا بتواند زاغسیاهش را چوب بزند و تا جایی پیش برود که حتی سوژه بشود ابژه میلش! وگرنه برای سوژه بیچاره که مأمور یک غیاب مسلم است، البته تا وقتی که دنیا کنفیکون شود و این غایب رخ بنماید! و آنجاست که مأمور اداره کتاب که قبلا دانشجوی معترضی بود، از پلیسمخفی سابق سراغ کتابهای ننوشتهاش را میگیرد؛ یعنی کل تفکراتش که به زبان آورده بود و مأمور همه را برایش ضبط کرده بود. اینجاست که آدم دلش یک مأمور مستقیم میخواهد.
همه این کارها برای کرمکشی است، کرم بازیگری، کرم فیلم، کرم سینما... . اینها را احمدآقا خیلی صادقانه رو به دوربین میگفت؛ تو فیلم «مردان ارباب جمشید». احمدآقا، حسن فردین، غلام ژاپنی، ممد لالی، چیچو و... و بقیه این سیاهلشکرهای قدیم (هنرور جدید) اینگونه در تازهترین فیلم مستند ساخته پگاه آهنگرانی و درنا مدنی، رو به دوربین برای همه درددل میکنند؛ اما این فیلم فقط درددل نیست؛ بلکه نشان میدهد چگونه میشود که آدمهای بزرگ و بالغ عین یک مشت بچه دور هم جمع میشوند و حسن فردین میشود کارگردان با یک دوربین دستی کوچک و ارزان و بقیه میشوند بازیگر و شروع میکنند بازیکردن و فیلمساختن. به قول حسن فردین آخرش هم یک پولی میدهند به یکی از این تدوینگرهایی که فیلمهای عروسی و... را تدوین میکند تا فیلمهایی که گرفتند، راستوریس کنند و یک موسیقی نوستالژیک از فیلمهای قدیمی اکشن هم روش بگذارند و بشود فیلم خودشان، بشود فیلمی که در آن نقش پررنگ دارند، با یک عالم دیالوگ و نه یک نقش عبوری بدون دیالوگ! (مهمترین مسئله برای هنروران قدیم و جدید داشتن دیالوگ است. من خودم شاهد بودم که چقدر برایشان مهم است). بعد هم این فیلم را خودشان هی ببینند و ببینند و گاهی هم بدهند دوستان و فامیل (اگر فامیلی برایشان مانده باشد) هم ببینند. فیلم «مردان ارباب جمشید» آینه خوبی است از عشق به سینما. عشقی کور که با ترانه سکانس آخر فیلم بامسماتر شد: عاشقم من عاشقی بیقرارم... . اما بامسماتر از این ترانه همان گفته احمدآقاست که میگوید این فیلمها را میسازیم، برای کرمکشی. شاید همه ما کارهایی که انجام میدهیم، بهنوعی کرمکشی محسوب میشود؛ یعنی همه کارهایی که منافع مالی نداشته باشد؛ ولی اصرار به انجامش داشته باشیم. اصولا همه کارهای فرهنگی همینطور است. آن گروه تئاتر که یک سال کار میکند، تمرین میکند و پولی که درمیآورد، با وقتی که گذاشته شده است، اصلا قابل قیاس نیست یا نویسندهای که چند سال طول میکشد تا یک رمان بنویسد، پولی که میگیرد، اصلا شوخی است و مثالهایی دیگر. خلاصه همه اینها را میتوان در زمره کرمکشی شخصی قرار داد. اما یک وقتهایی کرمکشیها دیگر شخصی نیست و همیشه هم قابل تقدیر نیست (مثل زحمتی که یک نویسنده یا یک تئاتری میکشد) مثل عکس سلفیگرفتن وقت و بیوقت فلان نماینده مثلا... احتمالا کرمکشی از آن فعالیتهایی است که به وسیله کودک درونمان انجام میشود؛ اما کودک درون مثل تمام کودکان واقعی عالم، لزوما همه کارهایش معصومانه نیست، گاهی هم خیلی بدجنسانه است. حتما شما هم شاهد این صحنه بودهاید که کودکی با تمام وجودش گریه میکند و مثلا عروسک کودک همبازیاش را میخواهد و التماس میکند که بگذارد لااقل دستی به عروسک بکشد؛ ولی کودک صاحب عروسک با بدجنسی تمام عروسک را هرچه بیشتر به خود میچسباند و از زاری دوستش عشق میکند. فقط بچهها میتوانند اینقدر ظالم باشند و ایضا افراد بزرگسالی با ذهنی بسته مانند یک کودک لجباز و ظالم. وای به حال وقتی که گاهی جایی هم در دست این نوع افراد بزرگسال باشد! یعنی مثلا شما یک منتقد سینمایی باشید و ریشه داوری جشنواره فجر را بزنید؛ با این دبه که چرا دوتابعیتی بودند داوران! به نظرتان کمی شباهت به کرمکشی و ماجرای آن عروسک کذایی ندارد؟ همچنین نمایش حرفهای کار رضا کیانیان را دیدم که نوشته دوشان کواچویچ است و موضوع آن درباره فروپاشی کمونیسم در اروپای شرقی و پیامدهای آن است و رویکردی کمدی-اجتماعی دارد. کیانیان این نمایشنامه را با ترجمه ایرج امامی و از روی ترجمه انگلیسی که در آف برادوی اجرا شده، به صحنه برده و هدایت هاشمی و بهاره رهنما دیگر بازیگرانی هستند که در کنار او به ایفای نقش میپردازند و دوشان کواچویچ، یکی از مشهورترین هنرمندان تئاتر اهل یوگسلاوی است که فیلمنامه مشهور «زیر زمین» را برای اِمیر کاستاریکا نوشت و این فیلم در جشنواره فیلم کن در سال ١٩٩٥ توانست نخل طلا را دریافت کند. سوژه این نمایش بسیار جذاب است. اینکه با بازجویت یا مأمور مستقیمت مواجه شوی. نمونه مشهورترش فیلم «زندگی دیگران» ساخته فلوریان هنکلفون دونرسمارک و برنده جایزه اسکار بهترین فیلم غیرانگلیسیزبان سال ۲۰۰۶ است. اصولا تمام کسانی که فعالیتی سیاسی کرده باشند یا در زندگیشان تغییرات سیاسی شدیدی در مملکتشان رخ داده باشد، مجذوب این سوژه میشوند؛ اما واقعا اگر فردی کرمش گرفت که با موردش بازی کند، چه میشود؟ خب همین میشود که دوشان کواچویچ نوشته است! ولی از یک منظر دیگر هم میتوان به متن کواچویچ نگاه کرد؛ یعنی از منظر دریدایی مثلا. حتما این مأمور محترم اول سوژهاش را برای خودش دیگریسازی کرده تا بتواند زاغسیاهش را چوب بزند و تا جایی پیش برود که حتی سوژه بشود ابژه میلش! وگرنه برای سوژه بیچاره که مأمور یک غیاب مسلم است، البته تا وقتی که دنیا کنفیکون شود و این غایب رخ بنماید! و آنجاست که مأمور اداره کتاب که قبلا دانشجوی معترضی بود، از پلیسمخفی سابق سراغ کتابهای ننوشتهاش را میگیرد؛ یعنی کل تفکراتش که به زبان آورده بود و مأمور همه را برایش ضبط کرده بود. اینجاست که آدم دلش یک مأمور مستقیم میخواهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.