|

نگاهي به نمایشگاه امید حلاج آشوب بصری یا خلق معنا

مریم امیرفرشی

با ورود به نمایشگاه نقاشی‌های امید حلاج، در گالری «آن»، وارد دنیایی هم غریب و هم آشنا می‌شویم. عنوان نمایشگاه صرف‌نظر از برداشت اولیه و شخصی خودم از تماشای آنها، من را بر آن داشت که با تعمق در عنوان نمایشگاه و آثار، در رمز آزمایی وی، به شیوه خود شرکت کنم.«نماد، عدد رمز است، تنها وسیله گفتن چیزی است که به طریقه دیگر، قابل فهم نیست. نماد هرگز به یک صورت بیان نمی‌شود. نماد اساسا با علامت فرق می‌کند، علامت یک قرارداد اختیاری است که دال و مدلول، نسبت به هم بیگانه‌اند، در حالی که نماد از هم گونی دال و مدلول
پیش‌انگاشته‌ای دارد و آن را بر مبنای یک پویایی سازمان‌دهنده می‌داند. نماد‌ها خواسته‌های ما را به صورت ملموس در می‌آورند و به منش و رفتارمان شکل می‌دهند. بیانی نمادین، ترجمان کوشش انسان است، برای پیدا‌کردن و مادیت بخشیدن به سرنوشتی که از ورای تاریکی‌ها احاطه‌اش کرده. نماد برای بیان معنی، نه تنها به شیوه خاص، با حجاب می‌پوشاند، بلکه باز هم به شیوه خاص، حجاب را کنار می‌زند. به زعم ژاک لکان نماد‌گرایی، یکی از سه زمینه اصلی است که در حیطه روانشناسی، از تخیل و واقعیت متمایز است. نماد‌گرایی، مکتبی کلامی، تاویلی، فلسفی یا زیبایی‌شناختی به وجود می‌آورد که بر مبنای آن متون مذهبی و آثار هنری، مفهومی ظاهری و عینی نخواهند داشت، بلکه فقط بیانی نمادین و ذهنی از ادراک و تفکر خواهند بود (فرهنگ نماد‌ها، ژان شوالیه -آلن گربران، ترجمه سودابه فضایلی، پیشگفتار). اسب: در ذهن تمامی اقوام، اسب را در اصل با ظلمت جهان اهریمنی (ختونیایی) مرتبط می‌دانند، زیرا می‌جهد و یورتمه می‌رود چون خون در رگ‌ها، در اعماق زمین یا دریا، نمونه ازلی است که گاه حامل مرگ است و گاه زندگی در سنت و ادبیات استپ‌های آسیای مرکزی قدرت‌های راز‌آمیز اسب، جانشین قدرت‌های انسان می‌شود وآن را در آستانه مرگ متوقف می‌کند. در آسیای صغیر، انسان
به عنوان موجود تسخیر شده، خود تبدیل به اسب می‌شود تا روح بر او سوار شود و در یونان رویای اسب را برای بیمار، علامت مرگ می‌دانند. سگ در اساطیر جهان در ارتباط با جهنم، مرگ و عالم زیرین است. نماد پیچیده سگ در نظر اول بسته به عناصر سه‌گانه آب، خاک و ماه است که مفاهیمی پنهانی و زنانه دارند که هم نباتی، هم جنسی، هم پیش‌گویانه و نمادین و هم به معنای ناخود آگاه است. سگ، بلد انسان در شب مرگ است. سیزدهمین صورت فلکی مکزیکی، سگ، به عنوان مرگ، پایان، عالم زیرین و همچنین آغاز و تجدید تعبیر و تفسیر می‌شود. (فرهنگ نماد‌ها، ژان شوالیه -آلن گربران، ترجمه سودابه فضایلی، پیشگفتار). پرسش در اینجاست که هدف نقاش از باز‌تولید این نماد‌ها چیست آن هم به این روش؟ آیا شکل‌ها و عناصر در آثار حلاج چون نخ آدریانه در دست تماشاگر آثار قرار می‌گیرد تا او را در حلقه‌های تاریک و پیچ در پیچ ذهن نقاش، راهنما باشد یا صرفا به جهت مبهم و راز‌گونگی و عدم درک مخاطب، دست به خلق معنایی تازه می‌زنند؟ جایی شبیه به برزخ است، جایی به دوزخ، جایی به نظرم زمان و مکان، یخ‌زده و انسان هبوط کرده، مسخ شده و رنج دیده در آن رها شده است. اما همه‌جا مملو از انرژی‌های بصری شامل رنگ، بافت و سطوح
پر هیاهوست که شاید مفهوم آخرالزمانی، در آنها دامن می‌زند، در اغلب آثار با نوعی آشوب مواجهیم و نماد‌ها به جای خلق معنا یا پرسشی تاثیر‌گذار، تنها با تکنیک اجرایی قوی، در سطح باقی می‌مانند. در هر حال، اميد حلاج در آثار خود با ایجاد فضایی سهل‌و‌ممتنع مخاطب را در تعلیق قرار داده چرا‌که رمز گشایی برای مخاطب نه با ارجاع به مفاهیم امروزی و حتی سنت و نه حتی ناخود‌آگاه فردی، امکان‌پذیر نیست. شاید غور‌کردن در مفاهیمی بنیادی‌تر یا شاید اسطوره‌ای، که معلوم نیست متعلق به کدام سرزمین است، این رمزگشایی را برای وی امکان‌پذیر کند.
با ورود به نمایشگاه نقاشی‌های امید حلاج، در گالری «آن»، وارد دنیایی هم غریب و هم آشنا می‌شویم. عنوان نمایشگاه صرف‌نظر از برداشت اولیه و شخصی خودم از تماشای آنها، من را بر آن داشت که با تعمق در عنوان نمایشگاه و آثار، در رمز آزمایی وی، به شیوه خود شرکت کنم.«نماد، عدد رمز است، تنها وسیله گفتن چیزی است که به طریقه دیگر، قابل فهم نیست. نماد هرگز به یک صورت بیان نمی‌شود. نماد اساسا با علامت فرق می‌کند، علامت یک قرارداد اختیاری است که دال و مدلول، نسبت به هم بیگانه‌اند، در حالی که نماد از هم گونی دال و مدلول
پیش‌انگاشته‌ای دارد و آن را بر مبنای یک پویایی سازمان‌دهنده می‌داند. نماد‌ها خواسته‌های ما را به صورت ملموس در می‌آورند و به منش و رفتارمان شکل می‌دهند. بیانی نمادین، ترجمان کوشش انسان است، برای پیدا‌کردن و مادیت بخشیدن به سرنوشتی که از ورای تاریکی‌ها احاطه‌اش کرده. نماد برای بیان معنی، نه تنها به شیوه خاص، با حجاب می‌پوشاند، بلکه باز هم به شیوه خاص، حجاب را کنار می‌زند. به زعم ژاک لکان نماد‌گرایی، یکی از سه زمینه اصلی است که در حیطه روانشناسی، از تخیل و واقعیت متمایز است. نماد‌گرایی، مکتبی کلامی، تاویلی، فلسفی یا زیبایی‌شناختی به وجود می‌آورد که بر مبنای آن متون مذهبی و آثار هنری، مفهومی ظاهری و عینی نخواهند داشت، بلکه فقط بیانی نمادین و ذهنی از ادراک و تفکر خواهند بود (فرهنگ نماد‌ها، ژان شوالیه -آلن گربران، ترجمه سودابه فضایلی، پیشگفتار). اسب: در ذهن تمامی اقوام، اسب را در اصل با ظلمت جهان اهریمنی (ختونیایی) مرتبط می‌دانند، زیرا می‌جهد و یورتمه می‌رود چون خون در رگ‌ها، در اعماق زمین یا دریا، نمونه ازلی است که گاه حامل مرگ است و گاه زندگی در سنت و ادبیات استپ‌های آسیای مرکزی قدرت‌های راز‌آمیز اسب، جانشین قدرت‌های انسان می‌شود وآن را در آستانه مرگ متوقف می‌کند. در آسیای صغیر، انسان
به عنوان موجود تسخیر شده، خود تبدیل به اسب می‌شود تا روح بر او سوار شود و در یونان رویای اسب را برای بیمار، علامت مرگ می‌دانند. سگ در اساطیر جهان در ارتباط با جهنم، مرگ و عالم زیرین است. نماد پیچیده سگ در نظر اول بسته به عناصر سه‌گانه آب، خاک و ماه است که مفاهیمی پنهانی و زنانه دارند که هم نباتی، هم جنسی، هم پیش‌گویانه و نمادین و هم به معنای ناخود آگاه است. سگ، بلد انسان در شب مرگ است. سیزدهمین صورت فلکی مکزیکی، سگ، به عنوان مرگ، پایان، عالم زیرین و همچنین آغاز و تجدید تعبیر و تفسیر می‌شود. (فرهنگ نماد‌ها، ژان شوالیه -آلن گربران، ترجمه سودابه فضایلی، پیشگفتار). پرسش در اینجاست که هدف نقاش از باز‌تولید این نماد‌ها چیست آن هم به این روش؟ آیا شکل‌ها و عناصر در آثار حلاج چون نخ آدریانه در دست تماشاگر آثار قرار می‌گیرد تا او را در حلقه‌های تاریک و پیچ در پیچ ذهن نقاش، راهنما باشد یا صرفا به جهت مبهم و راز‌گونگی و عدم درک مخاطب، دست به خلق معنایی تازه می‌زنند؟ جایی شبیه به برزخ است، جایی به دوزخ، جایی به نظرم زمان و مکان، یخ‌زده و انسان هبوط کرده، مسخ شده و رنج دیده در آن رها شده است. اما همه‌جا مملو از انرژی‌های بصری شامل رنگ، بافت و سطوح
پر هیاهوست که شاید مفهوم آخرالزمانی، در آنها دامن می‌زند، در اغلب آثار با نوعی آشوب مواجهیم و نماد‌ها به جای خلق معنا یا پرسشی تاثیر‌گذار، تنها با تکنیک اجرایی قوی، در سطح باقی می‌مانند. در هر حال، اميد حلاج در آثار خود با ایجاد فضایی سهل‌و‌ممتنع مخاطب را در تعلیق قرار داده چرا‌که رمز گشایی برای مخاطب نه با ارجاع به مفاهیم امروزی و حتی سنت و نه حتی ناخود‌آگاه فردی، امکان‌پذیر نیست. شاید غور‌کردن در مفاهیمی بنیادی‌تر یا شاید اسطوره‌ای، که معلوم نیست متعلق به کدام سرزمین است، این رمزگشایی را برای وی امکان‌پذیر کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.